Нұсқалар арасындағы айырмашылық: "Қаратау қорығы"
| Жол нөмірі 1: | Жол нөмірі 1: | ||
| − | {{Қорық | + | {{Қорық аймағы |
| − | | | + | |Атауы = Қаратау мемлекеттік табиғи қорығы |
| − | | | + | |Төл атауы = |
| − | | | + | |Сурет = Karatau Nature Reserve 2017 stampsheet of Kazakhstan.jpg |
| − | | | + | |Сурет атауы = |
| − | | | + | |ХТҚО санаты = Ia |
| − | | | + | |Ауданы = 34 300 га |
| − | | | + | |Орташа биіктігі = |
| − | | | + | |Құрылған уақыты = [[1 наурыз]] [[2004 жыл]] |
| − | | | + | |Келушілер саны = |
| − | | | + | |Келушілер саны жылы = |
| − | | | + | |Басқаратын ұйым =[[Қазақстан Республикасы Экология, геология және табиғи ресурстар министірлігі]] [[Орман шаруашылығы және жануарлар дүниесі комитеті]] |
| − | | | + | |Сайты = http://karatau-gpz.kz/ |
| − | | | + | |Координаттары = 43/43/0/N/68/44/0/E |
| − | | | + | |CoordScale = |
| − | | | + | |Ел = Қазақстан |
| − | | | + | |Аймақ = Түркістан облысы |
| − | | | + | |Аудан = |
| − | | | + | |Ең жақын қала = [[Түркістан (қала)|Түркістан]], [[Кентау]] |
| − | | | + | |Позициялық карта 1 = Қазақстан Түркістан облысы |
| − | + | |Ортаққордағы санаты = Karatau Nature Reserve | |
}} | }} | ||
| − | '''Қаратау қорығы''' | + | '''Қаратау мемлекеттік табиғи қорығы''' — [[Түркістан облысы]] аумағындағы [[Қаратау жотасы (Тянь-Шань)|Қаратау жотасының]] орталық бөлігінде, [[Кентау]] қаласынан 17 км жерде орналасқан мемлекеттік [[қорық]]. Онда өсетін сирек кездесетін және [[эндемик]] [[түр]]лерінің саны жағынан [[Қазақстан]]да бірінші орында. Қаратау қорығы [[2004]] жылы құрылған, аумағы 34,3 мың [[га]].<ref>Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5</ref> |
== Географиялық орны мен геологиясы == | == Географиялық орны мен геологиясы == | ||
| − | Қорық жері айналасында орналасқан [[Мойынқұм]] [[шөл]]дерімен және [[Бетпақдала]] [[өңір]]імен шектеседі. Қорықтың [[солтүстік]]-шығысында [[Созақ ауданы]] бар, батысында Баялдыр және Түйетас, оңтүстігінен Талдыбұлақ, ал ұзына бойына Жыңғылшық [[өзен]]дері ағып өтіп, [[Қараағаш]] тау жотасына ұласады. Қорықтың солтүстік шекарасында Бессаз тауы (теңіз деңгейінен 2176 м) | + | Қорық жері айналасында орналасқан [[Мойынқұм (құмды алқап, Түркістан, Жамбыл облыстары)|Мойынқұм]] [[шөл]]дерімен және [[Бетпақдала]] [[өңір]]імен шектеседі. Қорықтың [[солтүстік]]-шығысында [[Созақ ауданы]] бар, батысында Баялдыр және Түйетас, оңтүстігінен Талдыбұлақ, ал ұзына бойына Жыңғылшық [[өзен]]дері ағып өтіп, [[Қараағаш]] тау жотасына ұласады. Қорықтың солтүстік шекарасында Бессаз тауы (теңіз деңгейінен 2176 м) орналасқан. [[Жер бедері]]нің айрықша ерекшелігі - өзіндік қатпарлары болуы. Девон дәуіріндегі [[әктас]]тың сирек, ал [[палеозой]]да [[тас көмір]] кезеңіндегі [[шөгінді]] жыныстардың көп болуы тән. Қорық аймағы ерте кезден бастап-ақ [[адам]]дардың тіршілік етуіне қолайлы [[аймақ]] болғандығы ондағы тас, [[қола]] және [[темір]] дәуірлерінен қалған мәдени ескерткіштерден (тасқа салынған суреттер, адам тұрақтары, т.б.) айқын байқалады. [[Табиғат]] құйған ғажайып тас [[мүсін]]дер (Түйетас, [[Хантағы]], [[Кемпіртас]], т.б) ерекше көз тартады. |
== Климаты == | == Климаты == | ||
| Жол нөмірі 35: | Жол нөмірі 35: | ||
== Флорасы == | == Флорасы == | ||
| − | Тауда қаратау [[жусан]]ы басым. Сондай-ақ тікенекті шөптер және шала [[бұта]]лар мен [[бұташық]]тардан [[кемпіршөп]], [[сетен]], [[көбенқұйрық]], Регель тарбақайы, [[Қаратау маралтамыры]], [[Қаратау жыланбасы]], [[Қаратау кекіресі]], [[Қаратау қауы]], [[Қаратау томағашөп|Қаратау томағашөбі]], [[Грейг қызғалдағы]], т.б. [[эндемик]] болып саналады. Ал Қаратау қорығының [[Берікқара | + | Тауда қаратау [[жусан]]ы басым. Сондай-ақ тікенекті шөптер және шала [[бұта]]лар мен [[бұташық]]тардан [[кемпіршөп]], [[сетен]], [[көбенқұйрық]], Регель тарбақайы, [[Қаратау маралтамыры]], [[Қаратау жыланбасы]], [[Қаратау кекіресі]], [[Қаратау қауы]], [[Қаратау томағашөп|Қаратау томағашөбі]], [[Грейг қызғалдағы]], т.б. [[эндемик]] болып саналады. Ал Қаратау қорығының [[Берікқара қорықшасы]]нда ғана өсетін [[Берікқара терегі]] – өте сирек кездесетін эндемик, реликт түр болғандықтан қорғауға алынып, [[Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы]]ның Қызыл кітабына енгізілген. Жапырағы түсетін [[бұта]]лар тоғайы аз аумақты алып жатыр, олар беткейдің ойысты жерлерінде және шатқал табанына бейімделген. Өзен жағалауын бойлай созылған тоғайларда түркістан [[долана]]сы, [[тұт]], [[Сиверс алмасы]], Семенов [[үйеңкі]]сі кездеседі. |
| − | Қорықта өсетін 1600 [[өсімдік]] түрінің 62-сі эндемик, 52-сі [[Қазақстанның Қызыл кітабы]]на енгізілген. | + | Қорықта өсетін 1600 [[өсімдік]] түрінің 62-сі эндемик, 52-сі [[Қазақстанның Қызыл кітабы]]на енгізілген. |
| − | + | ||
== Фаунасы == | == Фаунасы == | ||
[[Құстар]]дың 118 түрі бар, [[Қызыл кітап]]қа енгізілген [[жыртқыш құстар]]дан [[ителгі]], [[бүркіт]], [[жұртшы]], [[бақалтақ қыран]], жыланшы мен [[сақалтай]]; [[қосмекенділер]]ден [[сарыбауыр қарашұбар жылан]] мекендейді. Қосмекенділерден барлық жерлерде [[жасыл құрбақа]] басым, [[көлбақа]] сирек кездеседі. Сонымен қатар "Қызыл кітапқа" енгізілген [[сүтқоректілер]]дің 3 түрі ([[қаратау арқары]], [[үнді жайрасы]], [[тас сусары]]) осында қорғалады. | [[Құстар]]дың 118 түрі бар, [[Қызыл кітап]]қа енгізілген [[жыртқыш құстар]]дан [[ителгі]], [[бүркіт]], [[жұртшы]], [[бақалтақ қыран]], жыланшы мен [[сақалтай]]; [[қосмекенділер]]ден [[сарыбауыр қарашұбар жылан]] мекендейді. Қосмекенділерден барлық жерлерде [[жасыл құрбақа]] басым, [[көлбақа]] сирек кездеседі. Сонымен қатар "Қызыл кітапқа" енгізілген [[сүтқоректілер]]дің 3 түрі ([[қаратау арқары]], [[үнді жайрасы]], [[тас сусары]]) осында қорғалады. | ||
| − | == Дереккөздер== | + | == Дереккөздер == |
| − | + | {{дереккөздер}} | |
{{Қазақстан ЕҚТА-лары}} | {{Қазақстан ЕҚТА-лары}} | ||
| − | [[Санат:Қазақстан қорықтары]][[Санат: | + | [[Санат:Қазақстан қорықтары]] |
| + | [[Санат:Түркістан облысы]] | ||
21:39, 2023 ж. шілденің 18 кезіндегі түзету
Үлгі:Қорық аймағы Қаратау мемлекеттік табиғи қорығы — Түркістан облысы аумағындағы Қаратау жотасының орталық бөлігінде, Кентау қаласынан 17 км жерде орналасқан мемлекеттік қорық. Онда өсетін сирек кездесетін және эндемик түрлерінің саны жағынан Қазақстанда бірінші орында. Қаратау қорығы 2004 жылы құрылған, аумағы 34,3 мың га.<ref>Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5</ref>
Географиялық орны мен геологиясы
Қорық жері айналасында орналасқан Мойынқұм шөлдерімен және Бетпақдала өңірімен шектеседі. Қорықтың солтүстік-шығысында Созақ ауданы бар, батысында Баялдыр және Түйетас, оңтүстігінен Талдыбұлақ, ал ұзына бойына Жыңғылшық өзендері ағып өтіп, Қараағаш тау жотасына ұласады. Қорықтың солтүстік шекарасында Бессаз тауы (теңіз деңгейінен 2176 м) орналасқан. Жер бедерінің айрықша ерекшелігі - өзіндік қатпарлары болуы. Девон дәуіріндегі әктастың сирек, ал палеозойда тас көмір кезеңіндегі шөгінді жыныстардың көп болуы тән. Қорық аймағы ерте кезден бастап-ақ адамдардың тіршілік етуіне қолайлы аймақ болғандығы ондағы тас, қола және темір дәуірлерінен қалған мәдени ескерткіштерден (тасқа салынған суреттер, адам тұрақтары, т.б.) айқын байқалады. Табиғат құйған ғажайып тас мүсіндер (Түйетас, Хантағы, Кемпіртас, т.б) ерекше көз тартады.
Климаты
Ауа райы континенттік климат, құрғақ. Жылдық орташа температурасы 8-12°С (қаңтардағы орташа температура -5°С, шілдедегі орташа температура 27°С).
Жауын-шашынның орташа жылдық мөлшері 400 мм шамасында, таудың жоғары бөлігінде 500 мм, жекелеген жерлерде 700 мм.
Қардың қалыңдығы 20-30 см, желдің орташа жылдамдығы 3-4 м/с.
Белдеуі
Қаратау қорығының аласа таулы бөлігі таулы-жусанды белдеуді, ал орта таулы бөлігі дала белдеуін алып жатыр. Жусанды белдеуде кәдімгі сұр топырақ, дала белдеуінде таудың қоңыр және қара топырағы қалыптасқан. Тек Бессаз тауында ғана түрлі субальпі шөптері өскен таудың өзіндік шалғынды-далалы топырағы, ал өзен жағалауы жайылмасында орманды-шалғынды топырақ кездеседі.
Флорасы
Тауда қаратау жусаны басым. Сондай-ақ тікенекті шөптер және шала бұталар мен бұташықтардан кемпіршөп, сетен, көбенқұйрық, Регель тарбақайы, Қаратау маралтамыры, Қаратау жыланбасы, Қаратау кекіресі, Қаратау қауы, Қаратау томағашөбі, Грейг қызғалдағы, т.б. эндемик болып саналады. Ал Қаратау қорығының Берікқара қорықшасында ғана өсетін Берікқара терегі – өте сирек кездесетін эндемик, реликт түр болғандықтан қорғауға алынып, Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағының Қызыл кітабына енгізілген. Жапырағы түсетін бұталар тоғайы аз аумақты алып жатыр, олар беткейдің ойысты жерлерінде және шатқал табанына бейімделген. Өзен жағалауын бойлай созылған тоғайларда түркістан доланасы, тұт, Сиверс алмасы, Семенов үйеңкісі кездеседі. Қорықта өсетін 1600 өсімдік түрінің 62-сі эндемик, 52-сі Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген.
Фаунасы
Құстардың 118 түрі бар, Қызыл кітапқа енгізілген жыртқыш құстардан ителгі, бүркіт, жұртшы, бақалтақ қыран, жыланшы мен сақалтай; қосмекенділерден сарыбауыр қарашұбар жылан мекендейді. Қосмекенділерден барлық жерлерде жасыл құрбақа басым, көлбақа сирек кездеседі. Сонымен қатар "Қызыл кітапқа" енгізілген сүтқоректілердің 3 түрі (қаратау арқары, үнді жайрасы, тас сусары) осында қорғалады.
