Қазақстан

Үлгі:Мемлекет Үлгі:Мағына Қазақстан (Үлгі:Audio-nohelp), толық атауы Қазақстан Республикасы,Үлгі:Efn — Шығыс Еуропа мен Орталық Азияда орналасқан мемлекет. Батысында Еділдің төменгі ағысынан, шығысында Алтай тауларынан, солтүстіктегі Батыс Сібір жазығынан, оңтүстіктегі Қызылқұм шөлі мен Тянь-Шань тау жүйесіне созылады. Қазақстан Каспий теңізі арқылы Әзербайжан, Иран елдеріне, Еділ өзені және Еділ-Дон каналы арқылы Азов теңізі мен Қара теңізге шыға алады. Мұхитқа тікелей шыға алмайтын мемлекеттердің ішінде Қазақстан ең үлкені.

Қазақстан бес мемлекетпен шекаралас. Қазақстанның солтүстігі мен батысындағы көршісі Ресеймен шекарасы — әлемдегі құрлықтағы ең ұзын шекара (7 591 километр). Қазақстан оңтүстігінде Түрікменстанмен, Өзбекстанмен және Қырғызстанмен, ал шығысында Қытаймен шектеседі. Жалпы құрлық шекарасының ұзындығы — 13 394 километр. Батыста Каспий теңізімен (2000 километр), оңтүстік батыста Арал теңізімен шайылады.

2026 жылғы 1 сәуірдегі елдегі тұрғындар саны — 20 547 909 адам<ref name="statdem"/>, бұл әлем бойынша 62-орын. Жер көлемі жағынан әлем елдерінің ішінде 9-орын алады (2 724 902 км²).

Елдің елордасы — Астана қаласы. Мемлекеттік тілі — қазақ тілі. Орыс тілі мемлекеттік ұйымдарда және жергілікті өзін-өзі басқару органдарында ресми түрде қазақ тілімен тең қолданылады.

Қазақстанның ұлттық құрамы алуан түрлі. Халықтың басым бөлігін тұрғылықты қазақтар құрайды, пайыздық үлесі — 70,18%,<ref>Биылғы Ұлттық халық санағының алғашқы нәтижесі белгілі болды</ref> орыстар 18,42%, өзбектер 3,29%, украиндар 1,36%, ұйғырлар 1,48%, татарлар 1,06%, басқа халықтар 5,38% (2021).<ref name="etno2021">Үлгі:Cite web</ref> Халықтың 75% астамын мұсылмандар құрайды, православ христиандар 21%, қалғаны басқа да дін өкілдері (2009).<ref name="2009 Census">Үлгі:Cite web</ref>

Экономикалық көрсеткіштері бойынша дамушы экономика ретінде қарастырылады. Елдің жалпы ішкі өнімі (ЖІӨ) (номинал) — $205,539 млрд (2018). Экономиканың негізгі бағыты — отын-энергетика саласындағы шикізат өндіру, ауыл шаруашылықтары: егіншілік, мал, балық, ара, орман). Елдің негізгі валютасы — теңге.

1991 жылы 16 желтоқсан күні Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы (КСРО) ыдырауына байланысты Қазақстан өз егемендігін жариялады және көп ұзамай халықаралық қауымдастық тарапынан тәуелсіз мемлекет ретінде мойындалды. Қазақстан 1992 жылының 2 наурызынан бері Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) толыққанды мүшесі. Сонымен қатар Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымына, Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымына, Шанхай ынтымақтастық ұйымына және Еуразиялық Экономикалық Қауымдастығы сияқты басқа да бірнеше халықаралық ұйымдардың құрамына кіреді.

Этимологиясы

Қазақстан сөзі қазақ<ref>"Қазақ" сөзінің мағынасы Үлгі:Webarchive</ref><ref>«ҚАЗАҚ» ДЕГЕН ЭТНОНИМНІҢ ШЫҒУ ТЕГІ. ОНЫ «КАЗАК» ЭТНОНИМІНЕ ҚАНДАЙ ҚАТЫСЫ БАР?</ref> және -стан сөздерінен құралған, яғни Қазақ елі деген мағына береді. Соңғы кездері халық арасында Қазақ елі, Ұлы дала елі және Қазақия деген атаулар қолданылуда.<ref>Қазақстан Республикасының Ұлттық кітапханасы, Батырғалиұлы Мағаз. Әдебиет қазақия, 1908 жыл Үлгі:Webarchive</ref><ref>Үздіктер ішінде Қазақия жоқ Үлгі:Webarchive</ref><ref>"Ана тілі" газеті, ҚАЗАҚИЯ ҚАЛАЛАРЫ</ref>

«-стан» суффиксі парсы тіліндегі stân (Үлгі:Lang-fa; estân, istân) сөзінен келген. Парсы тілінде -стан суффиксі жер дегенді білдіреді және географиялық атаулар сыртында да қолданылады, мысалға rigestân (ریگستان; құм, шөл жері), golestân (گلستان; гүл, бақша жері).<ref>Үлгі:Cite book</ref>

Тарихы

Сурет:Assimilation of Baltic and Aryan Peoples by Uralic Speakers in the Middle and Upper Volga Basin (Shaded Relief BG).png

Темір дәуірі кезіндегі Орталық Азия, соның ішінде Қазақстан

Қазақстан жерінде адам баласы палеолиттен бері тұрады.<ref>Үлгі:Cite book Үлгі:Wayback</ref> Ботай мәдениеті (б.з.б. 3700–3100) жылқыны тұңғыш рет асыраған делінеді. Ботай мәдениетінің солтүстік еуразиялық та, шығыс азиялық та генеалогиясы болатын.<ref>Үлгі:Cite journal</ref> Пасторализм аймақта неолит дәуірінде дамыған. Қола дәуірі мен темір дәуірі кезінде халық еуропалық нәсілге жататын.<ref>Үлгі:Cite journal Үлгі:Wayback</ref><ref>Үлгі:Cite journal Үлгі:Wayback</ref>

Тарихтан бұрынғы заманда Орталық Азияда мүмкін үндіеуропа делінетін Афанасьев мәдениеті,<ref>Allentoft et al. (2015); Haak et al. (2015),</ref> кейін үндіиран Андроново мәдениеті,<ref name="Beckwith49">Үлгі:Cite book "Archaeologists are now generally agreed that the Andronovo culture of the Central Steppe region in the second millennium BC is to be equated with the Indo-Iranians."</ref> кейін сақтар мен массагеттер тұрды.<ref>Үлгі:Cite web</ref> Өзге топтар қатарында скифтер мен оңтүстіктегі парсылардың Ахемен әулеті болды.

Б.з.б. 329 жылы Ескендір Зұлқарнайын мен оның македон әскері Яксарт өзені маңында скифтерге қарсы шайқасты. Қазір Сырдария делінетін бұл өзен елдің оңтүстігінде орналасқан.

Түркі қағанаты

Үлгі:Толық мақала Түркілердің басты миграциясы V және XI ғасырлар арасында орын алды. Осы кезде олар Орталық Азияның көбіне тараған болатын. Түркі тайпалар бұрынғы ирандық тілділердің орнын алды да, нәтижесінде аймақтың көбісі генеалогиялық тұрғыдан шығыс азиялық болды.

Бірінші Түркі қағанатын Бумын моңғол даласында 552 жылы негіздеді, мемлекет көп ұзамай Каспий теңізіне қарай созылды. Көне түркілер миграция кезінде хиониттер, оногурларды ығыстырды. 35 жылдан кейін мемлекеттің шығыс және батыс бөліктері бөлек кетті. Батыс Түрік қағанаты өз шыңына VII ғасырдың басында жетті.

Құман-қыпшақтар мен Алтын Орда

Сурет:Cumania (1200) eng.png

Еуразиядағы Құман-Қыпшақ конфедерациясы, Үлгі:Шамамен 1200 жылдар. Қазақтар қыпшақтар мен өзге де түркі мен моңғол тайпалардан тараған

Құмандар қазіргі Қазақстанға XI ғасырдың басында орналасты. Олар кейін қыпшақтармен бірігіп, Құман-Қыпшақ ірі конфедерациясын құрды. Ұлы Жібек жолы көмегімен өскен Тараз (Әулие-Ата) бен Хазреті Түркістан қалаларының беделіне қарамастан даладағы толыққанды саяси нығаю моңғолдар тұсында ғана басталды. XIII ғасырдың бірінші жартысында басталған Моңғол империясының билігі тұңғыш рет бекітілген әкімшілік бірліктерден (ұлыстан) құрылды. 1259 жылғы Моңғол империясының бөлінісінен кейін Қазақстан Жошы ұлысы делінген Алтын Орда қарамағына түсті. Алтын Орда тұсында Шыңғыс ханның түркіленген ұрпағы Ислам дінін қабылдап, аймаққа билеуін жалғастырды.

Қазақ хандығы

Үлгі:Толық мақала 1465 жылғы Алтын Орда ыдырауынан Қазақ хандығы пайда болды. Керей мен Жәнібек құрған бұл мемлекеттің билеушілері де Жошы хан ұрпағы Төре әулетінен тараған болатын. Осы билік тұсында көшпенді өмір-салты мен малға негізделген экономика даладағы өмірін жалғастыра берді. XV ғасырда қазақ жеке ұлттық ой-санасы шыға бастады. Бұл қазақтардың шайбанилерден бөлінгенінен кейін басталды. XVI ғасырдың ортасына қарай қазақ тілі, мәдениеті, экономикасы негізделіп қалды.

Географиясы

Үлгі:Main Қазақстан Республикасының жер көлемі 2,7 млн шаршы шақырым. Жерінің ауданы жағынан дүние жүзіндегі ең ірі мемлекеттердің қатарына жатады. Бұл көрсеткіш бойынша Ресей, Канада, Қытай, АҚШ, Бразилия, Австралия, Үндістан және Аргентинадан кейін 9-шы орында тұр.

Республика Еуразия құрлығының орталығында барлық мұхиттардан бірдей қашықтықта орналасқан. Республика батысында Еділ өзені алабынан шығысында Алтай тауы шыңдарына дейін 3 мың км дейін, солтүстіктегі Батыс Сібір жазығынан (Солтүстік Қазақстан жазығы) оңтүстігінде Қызылқұм шөлі мен Тянь-Шань тау жүйесіне 1600 км-ге дейін созылып жатыр. Қиыр солтүстік нүктесі (55 26 с. е.) Шығыс Еуропа жазығының орталық бөлігі мен Британия аралдарының оңтүстігіне, ал оңтүстік нүктесі (40 56 с. е.) Кавказ сырты мен Оңтүстік Еуропаның Жерорта теңізі өңіріндегі елдердің ендігіне сәйкес келеді. Қазақстан қоңыржай белдеудің орта және оңтүстік ендіктерінде орналасқан. Географиялық орнына қарай орманды дала, дала, шөлейт және шөл зоналары қалыптасқан. Елдің батыс шеті (46 27 ш. б.) Елтон және Басқыншақ көлдері маңына, ал шығыс нүктесі (87 20 ш. б.) Бұқтырма өзенінің бастауына тұспа тұс келеді.

Аумағының 10%-ы биік таулы өңірлер, қалған бөлігі ойпат, жазық, үстірт, қырат жерлер. Қазақстанның ең биік жері — Хантәңірі шыңы (6995 м, қар құрсауымен қосып есептесе 7010 м). Ол Тянь-Шань тау жүйесінде орналасқан. Каспий теңізінің шығыс жағалауында елдің ең ойпат жері Қарақия ойысы теңіз деңгейінен 132 м төменде орналасқан.

Әкімшілік бөлінуі

Үлгі:Main Қазақстан Республикасы — унитарлы мемлекет. Әкішілік құрылымы бойынша құрамына 17 облыс, 89 қала, соның ішінде 3 республикалық маңызы бар қалалар (Астана, Алматы, Шымкент), 186 аудан, 174 ауылдық округ кіреді.

Сурет:Kazakhstan provinces and province capitals kz 2022.png

Қазақстан әкімшілік бірліктері және олардың орталықтары (8 маусым 2022 жылдан бастап)

№	Аймақ	Әкімшілік орталығы	Ауданы, км²	Тұрғыны (1 шілде 2017 ж. адам)<ref name="Pop-Jan-2011">2011 жылғы 1 қаңтарға Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары және аудандары бойынша халық саны Үлгі:Webarchive</ref>	Тұрғыны (1 қаңтар 2019 ж. адам)	2 жылдық қорытынды (адам)	Тұрғыны (1 маусым 2023 ж. адам)<ref>https://stat.gov.kz/</ref>
Үлгі:01	Туы Алматы облысы	Қонаев	105 263	2 003 063	2 037 393	Үлгі:Өсім 34 330	1 516 506
Үлгі:02	Туы Шығыс Қазақстан облысы (ШҚО)	Өскемен	97 800	1 386 208	1 379 079	Үлгі:Құлдырау Үлгі:07 129	729 813
Үлгі:03	Туы Қарағанды облысы	Қарағанды	239 045	1 381 501	1 378 863	Үлгі:Құлдырау Үлгі:02 638	1 136 177
Үлгі:04	Туы Жамбыл облысы	Тараз	144 264	1 116 384	1 124 559	Үлгі:Өсім Үлгі:08 175	1 222 093
Үлгі:05	Туы Түркістан облысы (ОҚО)	Түркістан	117 249	1 929 000	1 977 768	Үлгі:Өсім 48 768	2 132 208
Үлгі:06	Туы Қостанай облысы	Қостанай	196 001	Үлгі:0876 833	Үлгі:0873 124	Үлгі:Құлдырау Үлгі:03 709	831 860
Үлгі:07	Туы Ақтөбе облысы	Ақтөбе	300 629	Үлгі:0851 339	Үлгі:0867 828	Үлгі:Өсім 16 489	933 267
Үлгі:08	Туы Қызылорда облысы	Қызылорда	226 019	Үлгі:0777 730	Үлгі:0793 299	Үлгі:Өсім 15 568	803 681<ref>Байқоңыр қаласын қоспағандағы саны</ref>
Үлгі:09	Туы Павлодар облысы	Павлодар	124 800	Үлгі:0755 847	Үлгі:0753 981	Үлгі:Құлдырау Үлгі:01 866	755 543
10	Туы Ақмола облысы	Көкшетау	146 219	Үлгі:0737 449	Үлгі:0739 566	Үлгі:Өсім Үлгі:02 117	788 723
11	Туы Маңғыстау облысы	Ақтау	165 642	Үлгі:0650 509	Үлгі:0676 835	Үлгі:Өсім 26 326	775 805
12	Туы Батыс Қазақстан облысы (БҚО)	Орал	151 339	Үлгі:0643 874	Үлгі:0651 874	Үлгі:Өсім Үлгі:08 000	690 712
13	Туы Атырау облысы	Атырау	118 631	Үлгі:0613 880	Үлгі:0632 896	Үлгі:Өсім 19 016	698 210
14	Туы Солтүстік Қазақстан облысы (СҚО)	Петропавл	Үлгі:097 993	Үлгі:0560 553	Үлгі:0555 020	Үлгі:Құлдырау Үлгі:05 533	533 127
15	Туы Алматы — республикалық маңызы бар қала		Үлгі:0451	1 772 779	1 854 556	Үлгі:Өсім 81 777	2 185 596
16	Туы Астана — республиканың елордасы		Үлгі:0710,2	1 006 570	1 078 362	Үлгі:Өсім 71 792	1 376 528
17	Туы Шымкент — республикалық маңызы бар қала		Үлгі:0506	1 002 291	1 011 511	Үлгі:Өсім Үлгі:09 220	1 203 184
18	Туы Байқоңыр — республикалық маңызы бар қала		Үлгі:057	Үлгі:038 500	Үлгі:039 161	Үлгі:Өсім Үлгі:0661	34 578
19	Абай облысы	Семей	185 500				610 292
20	Жетісу облысы	Талдықорған	118 648				699 277
21	Ұлытау облысы	Жезқазған	188 936				221 823
	Барлығы		2 724 902	17 994 200	18 592 701	Үлгі:Өсім 598 501	19 879 003

Ірі қалалар

Сурет:Astana centr.JPG

Астана

Сурет:Modern Almaty.jpg

Алматы

Сурет:Soyuz TMA-3 launch.jpg

Байқоңыр ғарыш айлағы

Орны	Қала	Тұрғыны
	Миллионер қала	> 1 млн
1	Алматы	2 175 218
2	Астана	1 367 156
3	Шымкент	1 198 570
Жүз мыңнан астам тұрғынды қалалар		100–999 мың тұрғын
4	Қарағанды	516 946
5	Ақтөбе	562 355
6	Тараз	428 337
7	Семей	329 457
8	Павлодар	334 057
9	Өскемен	367 749
10	Атырау	404 129
11	Қостанай	265 186
12	Қызылорда	351 828
13	Орал	357 704
14	Петропавл	222 276
15	Ақтау	274 053
16	Жаңаөзен	148 921
17	Теміртау	177 695
18	Түркістан	221 493
19	Көкшетау	191 692
20	Талдықорған	202 147
21	Екібастұз	145 473
22	Рудный	123 805
Барлық тұрғын саны (ірі қалаларда):		10 366 347
Қазақстанның жалпы тұрғын саны:		19 879 003
Ірі қалалардың тұрғын санындағы үлесі %		52,1%

Халқы

Өңір	1991	1992	1993	1994	1995	1996	1997	1998	1999	2000
Қазақстан Республикасы	16 358 222	16 451 711	16 426 478	16 334 865	15 956 667	15 675 819	15 480 635	15 188 174	14 955 106	14 901 641
Абай облысы
Ақмола облысы	1 069 382	1 070 372	1 064 581	1 052 924	1 009 564	970 704	937 763	879 300	829 207	799 179
Ақтөбе облысы	739 303	740 388	735 845	734 795	720 696	711 720	705 309	694 633	682 546	677 715
Алматы облысы	1 655 258	1 662 249	1 647 735	1 643 941	1 616 153	1 596 943	1 584 603	1 569 062	1 556 535	1 557 141
Атырау облысы	427 065	432 898	434 554	436 122	435 649	435 168	436 382	437 895	439 357	441 692
Батыс Қазақстан облысы	642 601	651 071	657 871	660 838	652 705	647 004	640 301	629 336	617 370	609 161
Жамбыл облысы	1 043 769	1 042 187	1 037 819	1 031 572	1 013 318	1 002 020	998 526	989 707	988 856	986 144
Жетісу облысы
Қарағанды облысы	1 711 783	1 692 804	1 678 159	1 646 092	1 584 809	1 537 248	1 501 026	1 461 147	1 411 405	1 390 454
Қостанай облысы	1 239 095	1 253 519	1 248 685	1 239 335	1 201 539	1 159 463	1 132 984	1 076 479	1 020 504	988 787
Қызылорда облысы	586 157	592 410	601 602	599 259	590 926	587 364	589 176	592 143	595 503	598 526
Маңғыстау облысы	334 248	340 245	338 799	325 194	305 130	306 342	309 883	314 729	314 035	315 203
Павлодар облысы	947 569	955 985	951 677	941 906	912 004	885 306	865 823	837 756	808 363	790 774
Солтүстік Қазақстан облысы	912 148	917 888	917 349	916 703	880 580	843 213	804 291	756 722	727 001	713 628
Оңтүстік Қазақстан облысы	1 864 033	1 889 332	1 912 716	1 932 680	1 940 669	1 953 521	1 969 417	1 966 411	1 975 553	2 005 023
Шығыс Қазақстан облысы	1 773 293	1 777 314	1 772 672	1 753 166	1 685 039	1 638 342	1 600 236	1 562 258	1 532 943	1 516 785
Шымкент қаласы
Астана қаласы	293 791	298 671	292 172	294 556	293 155	289 715	287 201	300 505	326 939	380 990
Алматы қаласы	1 118 727	1 134 378	1 134 242	1 125 782	1 114 731	1 111 746	1 117 714	1 120 091	1 128 989	1 130 439
Ұлытау облысы

Өңір	2001	2002	2003	2004	2005	2006	2007	2008	2009*	2010
Қазақстан Республикасы	14 865 610	14 851 059	14 866 837	14 951 200	15 074 767	15 219 291	15 396 878	15 571 506	15 982 352	16 203 173
Абай облысы									653 716	654 744
Ақмола облысы	776 377	755 000	748 167	748 930	747 185	746 652	748 559	747 447	737 582	733 882
Ақтөбе облысы	670 231	668 166	668 378	671 812	678 607	686 698	695 454	703 660	756 254	763 055
Алматы облысы	1 554 320	1 554 573	1 560 267	1 571 194	1 589 751	1 603 758	1 620 696	1 643 278	1 100 831	1 125 110
Атырау облысы	443 630	447 634	451 928	457 215	463 466	472 384	480 687	490 369	509 156	521 019
Батыс Қазақстан облысы	601 648	600 330	602 133	603 832	606 534	609 291	612 479	615 310	598 199	603 708
Жамбыл облысы	981 928	979 199	980 072	985 552	992 089	1 001 094	1 009 210	1 018 845	1 019 623	1 033 304
Жетісу облысы									619 675	625 526
Қарағанды облысы	1 364 781	1 344 244	1 333 656	1 330 927	1 331 702	1 334 438	1 339 368	1 342 081	1 117 344	1 122 900
Қостанай облысы	959 274	935 717	919 558	913 435	907 396	903 178	900 333	894 192	885 737	882 786
Қызылорда облысы	599 738	600 972	603 804	607 491	612 048	618 249	625 070	632 234	677 093	688 368
Маңғыстау облысы	319 191	328 265	338 612	349 668	361 754	374 430	390 531	407 403	483 204	503 814
Павлодар облысы	772 453	758 154	748 651	745 238	743 826	742 911	744 860	746 454	741 988	744 097
Солтүстік Қазақстан облысы	702 623	691 263	682 148	674 497	665 936	663 126	660 950	653 921	596 928	592 184
Оңтүстік Қазақстан облысы	2 051 351	2 079 506	2 111 893	2 150 256	2 193 556	2 233 568	2 282 474	2 331 505	1 731 581	1 764 532
Шығыс Қазақстан облысы	1 499 097	1 482 550	1 465 931	1 455 412	1 442 097	1 431 180	1 424 513	1 417 384	742 173	742 355
Шымкент қаласы									728 803	744 642
Астана қаласы	440 209	493 062	501 998	510 533	529 335	550 438	574 448	602 684	611 576	655 476
Алматы қаласы	1 128 759	1 132 424	1 149 641	1 175 208	1 209 485	1 247 896	1 287 246	1 324 739	1 447 486	1 478 220
Ұлытау облысы									223 403	223 451

Өңір	2011	2012	2013	2014	2015	2016	2017	2018	2019	2020
Қазақстан Республикасы	16 440 254	16 673 643	16 909 799	17 160 220	17 414 887	17 668 720	17 916 623	18 155 825	18 394 642	18 630 920
Абай облысы	655 239	654 482	654 868	654 626	655 608	656 130	651 778	647 985	646 086	642 391
Ақмола облысы	732 024	730 140	731 502	734 329	735 269	743 108	733 027	737 600	737 244	735 394
Ақтөбе облысы	776 942	785 824	795 288	808 389	821 945	834 181	845 034	857 081	869 066	881 096
Алматы облысы	1 152 402	1 180 814	1 208 942	1 237 718	1 261 696	1 283 444	1 317 005	1 351 025	1 372 863	1 392 113
Атырау облысы	532 058	542 983	555 219	567 844	581 398	594 511	607 518	620 695	633 797	645 297
Батыс Қазақстан облысы	608 177	612 414	617 563	623 900	629 862	636 768	641 286	646 706	652 145	656 661
Жамбыл облысы	1 045 069	1 054 611	1 068 552	1 083 106	1 097 204	1 109 425	1 113 958	1 115 884	1 124 156	1 128 844
Жетісу облысы	632 481	637 388	643 784	650 165	657 406	661 279	663 612	663 472	663 364	660 938
Қарағанды облысы	1 128 041	1 133 670	1 138 149	1 144 433	1 152 350	1 158 075	1 156 871	1 154 597	1 151 172	1 149 096
Қостанай облысы	881 055	879 028	879 499	880 335	880 917	883 124	878 415	874 904	872 110	867 870
Қызылорда облысы	699 861	712 243	726 030	739 054	752 314	764 363	772 422	782 412	793 621	802 835
Маңғыстау облысы	524 752	546 354	568 332	587 987	607 395	627 321	643 379	660 874	678 766	699 343
Павлодар облысы	745 919	746 851	748 869	752 571	755 435	758 209	756 599	754 468	753 493	751 819
Солтүстік Қазақстан облысы	588 814	583 165	579 080	575 314	571 189	568 920	562 583	557 917	553 853	548 092
Оңтүстік Қазақстан облысы	1 802 328	1 839 290	1 872 276	1 901 929	1 927 592	1 952 324	1 964 044	1 974 736	1 981 741	2 013 751
Шығыс Қазақстан облысы	741 878	739 639	738 268	738 856	738 950	738 973	736 809	734 690	731 503	726 267
Шымкент қаласы	762 859	779 760	804 046	828 698	857 883	886 095	912 120	951 974	1 008 894	1 037 924
Астана қаласы	703 485	749 192	784 470	820 745	859 129	878 913	979 017	1 036 905	1 084 712	1 142 470
Алматы қаласы	1 503 170	1 541 980	1 570 946	1 605 537	1 646 144	1 707 439	1 755 935	1 806 609	1 859 288	1 921 499
Ұлытау облысы	223 700	223 815	224 116	224 684	225 201	226 118	225 211	225 291	226 768	227 220

Өңір	2021	2022	2023	2024	2025	2026
Қазақстан Республикасы	18 878 966	19 503 159	19 766 807	20 033 842	20 283 399	20 499 822
Абай облысы	639 532	611 888	610 198	607 589	602 832	595 720
Ақмола облысы	734 265	785 708	788 013	787 981	787 263	789 608
Ақтөбе облысы	893 785	916 750	928 159	939 405	949 524	955 970
Алматы облысы	1 412 527	1 478 496	1 505 896	1 531 167	1 560 124	1 596 532
Атырау облысы	657 123	681 241	693 079	704 074	710 781	716 071
Батыс Қазақстан облысы	661 146	683 327	688 127	693 262	695 988	695 649
Жамбыл облысы	1 137 961	1 209 665	1 218 158	1 222 593	1 222 391	1 215 656
Жетісу облысы	662 813	698 757	698 726	697 987	694 325	687 701
Қарағанды облысы	1 148 199	1 134 966	1 134 855	1 135 351	1 133 933	1 131 353
Қостанай облысы	863 894	835 686	832 234	829 984	825 569	821 473
Қызылорда облысы	813 899	823 251	833 666	841 931	846 104	846 312
Маңғыстау облысы	720 137	745 909	767 106	786 841	805 156	819 824
Павлодар облысы	750 676	756 511	754 944	753 934	751 018	745 243
Солтүстік Қазақстан облысы	543 088	539 111	534 104	530 089	522 171	514 132
Оңтүстік Қазақстан облысы	2 042 445	2 088 510	2 119 224	2 142 171	2 154 041	2 149 205
Шығыс Қазақстан облысы	723 340	732 966	730 238	727 053	723 967	718 995
Шымкент қаласы	1 074 221	1 162 308	1 192 199	1 222 066	1 256 164	1 294 050
Астана қаласы	1 190 711	1 295 711	1 354 559	1 430 105	1 528 703	1 639 176
Алматы қаласы	1 981 992	2 101 485	2 161 901	2 228 675	2 292 055	2 348 103
Ұлытау облысы	227 212	220 913	221 421	221 584	221 290	219 049

Табиғаты

Жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару

Жергілікті мемлекеттік басқаруды тиісті аумақтағы істің жай-күйіне жауапты жергілікті өкілдік (мәслихат) және атқарушы органдар (әкімдік) жүзеге асырады.

Сыртқы саясат

Үлгі:Main Қазақстан Республикасының сыртқы саясаты белсенділігімен, тепе-теңдік сақтауға ұмтылысымен, прагматизмдігімен, сындарлы сұхбат жүргізуге талпынысымен және көпжақты ынтымақтастыққа бағытталғандығымен ерекшеленеді. Халықаралық аренада мемлекетіміз өзінің тарихи, геосаясаттық және экономикалық факторларына байланысты көп ғасырлар бойы сыртқы саясатын халықаралық ынтымақтастық, көршілес мемлекеттермен татуластық және олардың аймақтық біртұтастығын кұрметтеу принципіне негіздеп жүргізіп келеді.

Қазақстанның өзге мемлекеттермен тең құқылы және екі жаққа да тиімді қарым-қатынас құруға ынталы екендігі оның бүгінгі күні дипломатиялық байланыс орнатқан шет мемлекеттердің санының көптігімен дәлелденіп отыр. 1991 жылы тәуелсіздік алған сәттен бастап біздің республика әлемнің 130 мемлекетімен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты.

ҚР сыртқы саясатының 2020-2030 жылдарға арналған тұжырымдамасы

2020 жылғы 6 наурызда Қазақстан Республикасы сыртқы саясатының 2020-2030 жылдарға арналған тұжырымдамасы жарияланды. Құжатта мынадай басымдықтар негізге алынған:

• үдемелі сипатқа ие және ел дамуының жаңа кезеңінде Тұңғыш Президент – Елбасының сыртқы саяси бағытын жалғастыруға өзінің сабақтастығын сақтайтын елдің ашық, болжамды және дәйекті сыртқы саясаты;
• адам құқықтарын қорғау, гуманитарлық дипломатияны дамыту және қоршаған ортаны қорғау;
• халықаралық аренада экономикалық мүдделерді ілгерілету, соның ішінде инвестициялар тарту бойынша мемлекеттік саясатты іске асыру;
• халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау;
• ең алдымен, негізгі әріптестер – Ресей, Қытай, АҚШ, Орталық Азия мемлекеттері және Еуропалық Одақ елдері, ал көпжақты құрылымдар бойынша – Біріккен Ұлттар Ұйымы, Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы, Шанхай ынтымақтастық ұйымы, Тәуелсіз мемлекеттер достастығы және басқа да ұйымдармен өзара тиімді байланыстарды нығайтуды білдіретін өңірлік және көпжақты дипломатияны дамыту.<ref>https://www.inform.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-kr-syrtky-sayasatynyn-2020-2030-zhyldarga-arnalgan-tuzhyrymdamasyn-bekitti_a3622803 Үлгі:Webarchive</ref>

Қазақстандағы саяси реформалар

2019 жылғы маусымда Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың бастамасымен Ұлттық қоғамдық сенім кеңесі құрылды. Оның негізгі мақсаты – жұртшылық, саяси партиялар, азаматтық қоғам өкілдерінің қатысуымен өтетін талқылаудың негізінде мемлекеттік саясаттың өзекті мәселелері бойынша ұсыныстар мен ұсынымдар әзірлеу.<ref>https://egemen.kz/article/202452-ulttyq-qoghamdyq-senim-kenhesininh-dgugi-salmaqty</ref>

2019 жылдың шілдесінде Қазақстан Президенті азаматтардың сындарлы сұрауларына жедел әрі тиімді жауап беретін «Халық үніне құлақ асатын мемлекет» тұжырымдамасын жария етті.<ref>https://egemen.kz/article/211354-khalyq-unine-qulaq-asatyn-memleket</ref>

Сонымен бірге, Қазақстанда балама көзқарастар мен пікірлерді көтермелеу мақсатында басқа партиялардың өкілдеріне кейбір парламенттік комитеттерде төрағалық етуге мүмкіндік беретін заң қабылданатын болады. Саяси партияларды құру үшін тіркеу кедергісі 40 мыңнан 20 мың адамға дейін төмендетіледі.<ref>https://abai.kz/post/103296</ref>

Қазақстанда бейбіт жиналыстар туралы жаңа заң қабылданды. Заңда пикет, демонстрация, шеру, митинг сияқты бейбіт жиналыстың негізгі тұжырымдамалары мен нысандарын қалыптастыруға мүмкіндік беретін концептуалды аппаратты енгізу қарастырылған. Заң ұйымдастырушылардың, бейбіт жиналыстарға қатысушылардың және журналистердің мәртебесін, құқықтары мен міндеттерін реттейді.

Қоғамдық қауіпсіздікті күшейту мақсатында Президент Қ.К. Тоқаев тұлғаға қарсы жасалатын қылмыс үшін қолданылатын жазаны да күшейтті.<ref>https://informburo.kz/kaz/seksualdy-sipattay-ylmystara-zhaa-bap-engzlu-mmkn-za-zhobasyn-taldaymyz-.html</ref>

Қоғам

Қазақ техникалық мамандары Қазақ Инженерлер Бірлестігі ұйымына біріккен.

Мереке және демалыс күндер

Күн	Қазақша аталуы
1–2 қаңтар	Жаңа жыл
7 қаңтар	Рождество мейрамы (Рождество Христово)
8 наурыз	Халықаралық әйелдер күні
15 наурыз	Қазақстан Республикасының Конституциясы күні
21–23 наурыз	Наурыз мейрамы
1 мамыр	Қазақстан халқының бірлігі күні
7 мамыр	Отан Қорғаушылар күні
9 мамыр	Жеңіс күні
6 шілде	Астана күні
Қажылықтың соңғы күні	Құрбан айт
25 қазан	Республика күні
16-17 желтоқсан	Тәуелсіздік күні
2027 жылы Қазақстан Республикасындағы мереке және демалыс күндер<ref>Үлгі:Cite web</ref>

Экономикасы

Тәуелсіздік кезеңінде Қазақстанға әлемнің 120-дан аса елінен 330 млрд доллар шетелдік инвестиция тартылды.<ref>https://www.inform.kz/kz/28-zhylda-kazakstanga-kansha-investiciya-tartyldy_a3595458</ref>

Дүниежүзілік Банктің «2020 жылғы бизнес жүргізу» есебінде Қазақстан әлемде 25-ші орынға ие болды және миноритарлық инвесторлардың құқықтарын қорғау бойынша әлемдегі ең үздік ел атанды.

Қазақстанның ЖІӨ 179,332 млрд. АҚШ долларын құрайды және жылдық өсім қарқыны 4,5%- ға тең. Қазақстанның ЖІӨ жан басына шаққанда 9 686 АҚШ долларын құрайды.<ref>https://stat.gov.kz/official/dynamic Үлгі:Webarchive</ref>

Қазақстан Қытай мен Қатардан кейін ХХІ ғасырдың бірінші онжылдығының ең серпінді 25 экономиканың арасында үшінші орынға ие. Қазақстанның әлемдік саудадағы рөлі мен жаңа Жібек жолындағы орталық орында орналасуы елге миллиардтаған адамға өз нарықтарын ашуға мүмкіндік берді. Қазақстан Дүниежүзілік сауда ұйымына 2015 жылы мүше болды.

Қазақстан экономикасының әлемдік экономикадағы үлесін анықтаудың негізгі көрсеткіші — елдің халықаралық саудадағы үлесіне қарап анықтауға болады. Қазақстанның сыртқы сауда айналымы жылдан жылға өсіп келеді: 1995 жылы $9 млрд болатын болса 2008 жылы $109 млрд болды. Негізгі өсім мұнай өндіру және металлугрия саласыныңеншісіне тиесілі. Экспорт өндірілетін өнім көлемінің өсуіне жәнебағаның қымбаттауына байланысты.

Ал импорттың өсуі тиісінше өнімді өндіруге қажетті машиналар мен жабдықтарды сатып алудың нәтижесінде өсті.<ref>В мировой экономике Казахстан - внизу пищевой цепочки 2013 жылдың 27 ақпан күні қаралды.</ref>

2009 жылы сыртқы сауда айналымы 34%-ға төмендеп кеттті, оның негізгі себепшісі мұнай мен металл бағасының төмендеуі. Дегенмен, 2010 жылдан бастап бағалардың қайта өсуіне байланысты қарқынды даму байқалды, нәтижесінде экспорттық-импорттық операциялар көлемі $137 млрд. құрады. Экспорт ($92 млрд) импорттан екі есе көп болды ($45 млрд).

Экспорттың 75% — минералды ресурстар, ең үлкен бөлігі мұнай, газ, көмір, уран сияқты пайдалы қазбаларға тиесілі. Қалған 13% — металлдар және 3,4% — ауылшаруашылық өнімдері құрайды (негізгісі бидай), 4,2% — химия өнеркәсібінің өнімдері. Негізгі өндіретін тауар — өңделмеген табиғи қазбалар құрайды. Қазақстан әлемдік сауда нарығында табиғи ресурстарды қамтамасыз етуші ретінде қызмет етеді.

Қазақстан дүниежүзілік сауда ұйымына 2015 ж. 22 маусымда мүше болды.<ref>Назарбаев Қазақстанның ДСҰ-ға кіру жөніндегі келіссөздердің аяқталғанын жария етті</ref> Үлгі:Main

• Modern Almaty.jpg

  Дамыған Алматы

• Kazah tenge.jpg

  Қазақстан теңгесі

Қазақстанның сыртқы экономикасы

Қазақстанның сыртқы экономикасы әлем елдерімен экономикалық, сауда, валюта, ғылыми-техникалық, мәдени және басқа да қатынастарды қамтып отыр. Бұл сала субъектілері сыртқы экономикалық қызметтерге байланысты меншік түрі бойынша тәуелсіз елімізде тіркелген Қазақстанның немесе шет мемлекеттердің заңды немесе жеке тұлғалары болып табылады. Сыртқы экономика саласында басты және маңызды орында сауда саласы. Соңғы жылдарда Қазақстаннан экспортталатын тауарлардың үлесі үш есеге өсті. Оған бірнеше факторлар себепші болып отыр. Қолайлы инвестициялық жағдайлардың жасалуы тікелей шетелдік қомақты инвестициялардың тікелей ағылып келуіне себепші болды, оның негізгі бөлігі еліміздің мұнай өндіру саласына жұмсалады. Біріншіден, бұл өз кезегінде мұнай мен газ конденсатын өндіруді қарқынды дамытты. Екіншіден, дүниежүзілік тауар нарығындағы көмірсутектер шикізатын сату шартының қолайлылығы экспорт әлеуетінің өсіне жағдай жасады. Дәл осылай деп тау-кен металлургия сала-соңғы оң жыл көлемінде жалпы қазақстандық экспорт және қызмет көрсету үлесінің көбеюі, әлемдік сауданың дамуымен салыстырғандағы оның қарқынды дамуы мен көлеміне байланысты болып отыр.

Қазақстандығы тауар экспорттау динамикасының деңгейінің өсуі оның жоғары, екпінді дамуын көрсетеді. Орташа есеппен он жыл ішінде тауар экспорттау төрт есеге өссе, импорт үш жарым есеге өсті. Әлемдік деңгеймен салыстырмалы түрде қарағанда еліміздің макроэкономикалық көлемі жоғары емес. Осыған қарамастан Қазақстанның сыртқы экономикалық саласын болашақта дамытуына орасан зор шамасы бар. Атап айтқанда, бүгінде 500-ден астам кен орындары барланып, минералды шикізаттың 1220 түрінің барлығы анықталған. Осылардың көпшілігінен біздің еліміз дүние жүзі бойынша алдыңғы орында. Осылайша, Қазастан барланған цинк, вольфрам және барит қорларын әлем бойынша бірінші орында болса, күміс қорғасын және хромит қорынан екінші орында, мыс, марганец, флюорит бойынша үшінші, молибден қорынан төртінші, сонымен қатар алтын қоры жөнінен алдыңғы қатардағы он елдің қатарында.

Елімізде темір рудасы әлемдік қордың 8 пайызын, уранның жобамен 25 пайызын құрайды. Қазақстан мұнай қорын барлаудан әлемдегі он елдің қатарында.

Ғаламдық қаржылық — экономикалық тоқырау республикамыздың сыртқы экономикалық саласына кері әсерін тигізді.

Энергетикасы

Қарулы күштері

Үлгі:Main Қазақстан Республикасының әскери құрылымы әскери басқару органдарын, Қарулы Күштердің түрлерін, арнайы әскерлерді, тыл, әскери оқу орындары мен ғыл. мекемелерді қамтиды. Соғыс уақытында құрамына қорғаныс мин-не қарайтын әскер түрлерінен басқа Ішкі істер министрлігінің ішкі әскерлері, Ұлттық қауіпсіздік комитетінің шекара қызметі және басқа да әскерлері, республикалық “Ұлан”, азаматтық және аумақтық қорғанысты басқару мен құру органдары кіреді. Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің басты мақсаты — елдің егемендігін, аумағының тұтастығын, экономикасын, мемл. ин-ттары мен азаматтарын соғыс қатерінен қорғау, жаугершілік немесе әскери қақтығыстар туғызудың алдын алу, Қазақстанның орнықты дамуы үшін қолайлы жағдай туғызу.

Республика Қарулы Күштеріне бейбіт кезеңде мынандай негізгі міндеттерді орындау жүктелген:

• әскери күшті, жауынгерлік даярлықты қамтамасыз етіп, басқару органдары мен әскерлерді ел ішіндегі қақтығыстарды,
• Қазақстан Республикасының мемлекет шекарасында немесе аумағының шегінде туған кез келген заңсыз қарулы күш көрсетуді тұмшалап, тойтара алатын деңгейде ұстау;
• әуе кеңістігін күзету, сондай-ақ, мемлекеттік шекараның жедел-стратегиялық тұрғыда маңызды өңірлерін жабу;
• маңызды әскери нысандарды күзету;
• елдің кез келген ауданында жағдайды тұрақтандыру жөніндегі батыл іс-қимылға әзір болу;
• халықаралық міндеттемелерге сәйкес бітімгершілік және өзге де операцияларға қатысу.

Бұл міндеттерді орындауды Қарулы Күштер Қазақстан Республикасының басқа да әскерлері мен әскери құрылымдарымен өзара тығыз іс-қимылда жүзеге асырады. Бұл ретте Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік к-тінің шекара қызметіне құрлықта, теңізде, көлдерде және өзге де су айдындарында мемлекеттік шекараны күзету мен қорғау, сондай-ақ, лаңкестікке (террорға), қару мен есірткі саудасына қарсы күреске қатысу жүктеледі. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2000 жылғы 23 қарашадағы 1579 қаулысына сәйкес елімізде Оңтүстік, Батыс, Шығыс, Орталық әскери округтері құрылған. Оңт. әскери окуругінің қорғайтын жер аумағына: Алматы, Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан, Қызылорда облыстары кіреді. Округтің орталық штабы Тараз қаласында. Шығыс әскери округі қорғайтын жер аумағына: Шығыс Қазақстан, Павлодар облыстары кіреді. Округтің орталық штабы Семей қаласында. Батыс әскери округінің қорғайтын аумағына: Ақтөбе, Атырау, Батыс Қазақстан, Маңғыстау облыстары кіреді. Округтің орталық штабы Ақтөбе қаласында орналасқан. Қазақстанның қалған облыстары Орталық әскери округіне қарайды. Орталық штаб – Қарағанды қаласында.

Қазақстанның геосаяси жағдайы үлкен өзгерістерге (экстремизм, шекараға таяу жерлерде әскери қақтығыстардың өршуі, жаңадан ядр. мемлекеттер пайда болуы, т. б.) ұшырауда. Осыған байланысты Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің әскери доктринасы орташа мерзімді кезеңге есептеліп жасалған (1999–2005) қорғаныстық сипатқа ғана ие. Ол әлемдегі және аймақтағы әскери-саяси жағдайды кешенді бағалауға, мемлекеттің экон. болмысы мен материалдық қорының мүмкіндіктеріне сүйенеді. Доктрина Қазақстанның ұлттық қауіпсіздігі стратегиясының негізгі ережелерін нақтылайды және шабуыл жасалған жағдайда елдің қорғанысын ұйымдастыруға, ұжымдық әскери қауіпсіздікті қамтамасыз ету жөніндегі одақтас мемлекеттермен бірлескен күш-жігерді үйлестіруге бағытталған.

Қызықты деректер

1. Қазақстанда 19 миллионнан астам адам, шамамен 130-дан астам этнос тұрады. Оның 48,71 % — ерлер, 51,29 % — әйелдер. Қазақстан халық саны бойынша әлемде 64-орында.
2. Қазақстанның аумағы Азия мен Еуропада орналасқан. Жер көлемі — 2,7 миллион шаршы шақырым. Дүниежүзінде 9-орында тұр. Қазақстанның территориясына 3 Түркия, 5 Франция немесе 7 Жапония сиып кетер еді.
3. Қазақстанда бір сағаттық белдеу бар, климаты — күрт континенталды. Ауа температурасы -45-тен +45 градусқа дейін болады.
4. Қазақстан – табиғи ресурстарға өте бай мемлекеттердің бірі. Менделеев кестесіндегі 105 элементтің 99-ы қазақ жерінен табылған. Мұнай қоры бойынша Қазақстан әлемдегі 20 жетекші елдің қатарына кіреді. Ал газ қоры бойынша 30-орынға, алтын қорлары бойынша әлемде 15-орынды, ураннан екінші орынға тұрақтаған.
5. Қазақстан өз еркімен күштілігі жағынан әлемде төртінші орында тұратын қарудан бас тартып, әлемдегі ең ірі ядролық тәжірибелер полигонын жапты. 1991 жылдың 29 тамызында Семей ядролық полигоны жабылды.
6. Астана қаласы әлемнің ең жас астанасы болып есептеледі. 1998 жылы ЮНЕСКО бас қаланы «Бейбітшілік қаласы» деген атауға сай деп танып, медальмен марапаттады. Бразилияда өткен дүниежүзілік байқауда әлем бойынша 12 жас қаланың ішінен Астана жоғары атақты иеленді. Ал 2012 жылы елордаға «ТМД мен Түркі әлемінің мәдени астанасы» мәртебесі берілді. 2019 жылдың наурыз айынан бастап қала атауы Тұңғыш Президенттің құрметіне Астана деп өзгертілді.
7. Әлемдегі ең биiк түтiн мұржасы Қазақстанда (Екібастұз қаласында) орналасқан. Оның биiктігi — 420 метр. Ол Эйфель мұнарасынан 100 метр биік.
8. Байқоңыр – әлемдегі бірінші және ең үлкен ғарыш айлағы. «Байқоңыр» ғарыш айлағынан тұңғыш рет адамзат ғарышқа ұшқан. Ол Қазақстан жерінде Төретам кентіне жақын ауданда орналасқан. Көлемі 6717 шаршы шақырым.
9. Медеу — әлемдегі ең биік орналасқан жасанды мұз айдыны. Мұнда 170 әлемдік рекорд орнатылған. «Медеу» атауы ХІХ ғасырдың соңында өмір сүрген қоғам қайраткері Медеу Пұсырманұлының құрметіне берілген.
10. Қазақстанда 3,8 млн жеңіл көлік тіркелген (2021 жылғы 1 қазандағы жағдай бойынша).<ref>https://www.inform.kz/kz/kazakstanda-3-8-mln-zhenil-kolik-tirkelgen_a3862967</ref>
11. Орталық Азиядағы ең үлкен театр Қазақстанда орналасқан. «Астана Опера» театрын 33 елдің мамандары үш жыл салды.
12. Қазақстан – қызғалдақ пен алманың отаны. Ал жылқы алғаш рет (б.д.д 4 мыңыншы жылдарда) Қазақстанда қолға үйретілген.
13. Қазақстанның төл валютасы қатарынан үш рет 2011, 2012 және 2013 жылдары дүниежүзіндегі ең үздік қағаз ақша ретінде танылды. Алғашқы қазақстандық ақшалар Лондонда шығарылды.
14. Тәуелсіздік алғалы бері Қазақстанға әлемнің 120-дан астам мемлекеті 370 млрд доллардан астам инвестиция құйды (2022 жылғы деректер бойынша).
15. Әлемдегі ең ұзын құрлықтық шекара — Қазақстан мен Ресей шекарасы (7591 шақырым).<ref>Қазақстан туралы қызықты деректер</ref>
16. Қазақстанның екі ескерткіші ЮНЕСКО-ның әлемдік мәдени мұрасының қатарында. Олар – Қожа Ахмет Ясауи кесенесі мен Таңбалы петроглифтері.<ref>Қазақстан туралы 25 қызықты дерек</ref>

Сыртқы сілтемелер

• Қазақстан Республикасының Сыртқы Істер Министрлігі Үлгі:Webarchive
• Президенттің ресми торабы
• Парламенттің ресми торабы Үлгі:Webarchive
• Қазақстан Республикасының Электрондық үкіметі
• Үкiметтiң ресми торабы Үлгі:Webarchive
• Қазақстан Үлгі:Webarchive Ашық Тізімдеме Жобасы (ODP)
• Қазақстан Республикасының онлайн заңнамасы Үлгі:Webarchive
• Қазақстанның ресми статистикасы Үлгі:Webarchive
• Қазақстанның бірінші ақпараттық порталы