Нұсқалар арасындағы айырмашылық: "Қазақстан"

|Қазақша атауы = Қазақстан Республикасы

|Шынайы атауы =

|Атау септігі = Қазақстан

|Елтаңба = Emblem of Kazakhstan (3D).svg

|Байрақ = Flag of Kazakhstan.svg

|Ұраны = Алаш! <small>(тарихи)</small><br>Алға Қазақстан! <small>(ресми емес)</small>

|Әнұранның аты = Менің Қазақстаным

|Аудио = Kazakhstan National Anthem 2012.ogg

|Картада = Kazakhstan (orthographic projection).svg

|карта тақырыбы =

|Картада2=

|lat_dir=N|lat_deg=48|lat_min=57|lat_sec=0

|lon_dir=E|lon_deg=66|lon_min=14|lon_sec=0

|region = KZ

|CoordScale = 10000000

|Тілдері = [[қазақ тілі]]{{efn|Қазақстан Конституциясы бойынша қазақ тілі — елдегі жалғыз мемлекеттік тіл және [[орыс тілі]] мемлекеттік ұйымдарда және жергілікті өзін-өзі басқару органдарында ресми түрде қазақ тілімен тең қолданылады.<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/official_documents/constitution |title= Қазақстан Республикасының Конституциясы |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate= 2024-11-12}}</ref>}}

|Мемлекеттік діні = [[зайырлы мемлекет]]

|Үкімет түрі = [[Унитарлы мемлекет|Унитарлы]] [[президенттік республика]]<ref>Қазақстан Республикасы — президенттік басқару нысанындағы біртұтас мемлекет. — Қазақстан Республикасының Конституциясы, 2-бап, 1 бөлім</ref>

|Құрылды = [[1465 жыл]] ([[Қазақ хандығы]])<br>[[16 желтоқсан]] [[1991 жыл]] (Қазақстан)

|Тәуелсіздік күні = [[16 желтоқсан]] [[1991 жыл]]

|Тәуелсіздігін алды = [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-дан

|Астанасы = [[Сурет:Emblem of Astana (latin).svg|22px]] [[Астана]]

|Ірі қалалары = [[Алматы]], [[Астана]], [[Шымкент]], [[Қарағанды]], [[Ақтөбе]], [[Тараз]], [[Павлодар]], [[Өскемен]], [[Атырау]], [[Семей]]

|Басшы қызметі = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенті]]<br>[[Қазақстан вице-президенті|Вице-президент]]<br>[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министрі]]<br>[[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] [[Қазақстан Құрылтайы төрағасы|төрағасы]]

|Басшылары = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]<br>''Орны бос''<br>[[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]]<br>''Орны бос''

|Жер аумағы бойынша орны = 9

|Жер аумағы = 2 724 902

|Судың үлесі = 2,8

|Этнохороним = [[Қазақстан халқы|қазақстандық, қазақстандықтар]]

|Халық саны бойынша орны = 62

|Жұрты = {{өсім}} 20 547 909<ref name="statdem">{{cite web|url=https://stat.gov.kz/region/|title=Қазақстан Республикасының өңірлерінің статистикасы|author=|date=|work=stat.gov.kz|publisher=|accessdate=2026-04-29|lang=kk}}</ref>

|Сарап жылы = 2026

|Санақ бойынша халық саны = {{өсім}} 19 186 015<ref>{{cite web|author=|url=https://web.archive.org/web/20220902140633/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT464825|title=2021 жылғы Қазақстан Республикасы халқының ұлттық санағының қорытындылары|lang=|website=|publisher=stat.gov.kz|date=4 қараша 2021|accessdate=2021-11-07}}</ref>

|Санақ жылы = 2021

|Халық тығыздығы = 7,5

|Тығыздық бойынша орны = 184

|ЖІӨ (АҚТ) = {{өсім}} 973,36 млрд<ref name=IMF>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/PPPGDP@WEO/KAZ |title=GDP, current prices |publisher=International Monetary Fund |website=IMF |accessdate=23 наурыз 2026}}</ref>

|ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2026

|ЖІӨ (АҚТ) орны = 36

|Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = {{өсім}} 47 260<ref name=IMF/>

|Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 56

|ЖІӨ (номинал) = {{өсім}} 305,91 млрд<ref name="statecon">{{Cite web|url=https://stat.gov.kz/industries/economy/national-accounts/ |title=Ұлттық шоттар статистикасы |accessdate=23 наурыз 2026 |publisher=stat.gov.kz}}</ref>

|ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2025

|ЖІӨ (номинал) бойынша орны = 49

|Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = {{өсім}} 15 527

|Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 64

|АДИ = {{өсім}} 0,837

|АДИ жылдық есебі = 2023

|АДИ бойынша орны = 60

|АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">өте жоғары</span>

|Әуе компаниясы = [[Air Astana]], [[SCAT]], [[Qazaq Air]], [[FlyArystan]]

|Валютасы = [[Қазақстан теңгесі]] '''{{Unicode|₸}}'''<br />([[ISO 4217|KZT, код 82]])

|Интернет үйшігі = [[.kz]], [[.қаз]]

|ISO = [[ISO 3166-2:KZ|KZ]]

|Телефон коды = 7

|Уақыт белдеулері = [[UTC+5:00|UTC+5]]

'''Қазақстан''' ({{audio-nohelp|Kk-kazakhstan.ogg|[qɑzɑqˈstɑn]}}), толық атауы '''Қазақстан Республикасы''',{{efn|{{audio-nohelp|Kk-republic-of-kazakhstan.ogg|[qɑzɑqˈstɑn rʲɪsˌpublʲɪkəˈsə]}}}} — [[Шығыс Еуропа]] мен [[Орталық Азия]]да орналасқан [[мемлекет]]. Батысында [[Еділ]]дің төменгі ағысынан, шығысында [[Алтай таулары]]нан, солтүстіктегі [[Батыс Сібір жазығы]]нан, оңтүстіктегі [[Қызылқұм (шөл)|Қызылқұм]] шөлі мен [[Тәңір тауы|Тянь-Шань тау жүйесі]]не созылады. Қазақстан [[Каспий теңізі]] арқылы [[Әзербайжан]], [[Иран]] елдеріне, Еділ өзені және [[Еділ-Дон каналы]] арқылы [[Азов теңізі]] мен [[Қара теңіз]]ге шыға алады. Мұхитқа тікелей шыға алмайтын мемлекеттердің ішінде Қазақстан ең үлкені.

Қазақстан бес мемлекетпен шекаралас. Қазақстанның солтүстігі мен батысындағы көршісі [[Ресей]]мен шекарасы — әлемдегі құрлықтағы ең ұзын шекара (7 591 километр). Қазақстан оңтүстігінде [[Түрікменстан]]мен, [[Өзбекстан]]мен және [[Қырғызстан]]мен, ал шығысында [[Қытай]]мен шектеседі. Жалпы құрлық шекарасының ұзындығы — 13 394 километр. Батыста [[Каспий теңізі]]мен (2000 километр), оңтүстік батыста [[Арал теңізі]]мен шайылады.

2026 жылғы 1 сәуірдегі елдегі тұрғындар саны — 20 547 909 адам<ref name="statdem"/>, [[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі|бұл әлем бойынша 62-орын]]. Жер көлемі жағынан [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі|әлем елдерінің ішінде 9-орын алады]] (2 724 902 км²).

Елдің елордасы — [[Астана]] қаласы. Мемлекеттік тілі — [[қазақ тілі]]. [[Орыс тілі]] мемлекеттік ұйымдарда және жергілікті өзін-өзі басқару органдарында ресми түрде қазақ тілімен тең қолданылады.

Қазақстанның ұлттық құрамы алуан түрлі. Халықтың басым бөлігін тұрғылықты [[қазақтар]] құрайды, пайыздық үлесі — 70,18%,<ref>[https://qazaqstan.tv/news/149278/ Биылғы Ұлттық халық санағының алғашқы нәтижесі белгілі болды]</ref> [[орыстар]] 18,42%, [[өзбектер]] 3,29%, [[украиндар]] 1,36%, [[ұйғырлар]] 1,48%, [[татарлар]] 1,06%, басқа халықтар 5,38% (2021).<ref name="etno2021">{{Cite web |url=https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT414397 |title=Численность населения Казахстана по отдельным этносам на начало 2021 года |publisher=[[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Қазақстан Ұлттық статистика бюросы]] |lang=ru |accessdate=2021-05-01}}</ref> Халықтың 75% астамын [[мұсылман]]дар құрайды, [[Православ шіркеуі|православ]] [[Христиандық|христиандар]] 21%, қалғаны басқа да дін өкілдері (2009).<ref name="2009 Census">{{cite web |url=http://www.eng.stat.kz/news/Pages/n1_12_11_10.aspx |title=The results of the national population census in 2009 |date=2010-11-12 |publisher=[[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Қазақстан Ұлттық статистика бюросы]] |accessdate=2010-01-21}}</ref>

Экономикалық көрсеткіштері бойынша дамушы экономика ретінде қарастырылады. Елдің жалпы ішкі өнімі (ЖІӨ) (номинал) — $205,539 млрд (2018). Экономиканың негізгі бағыты — отын-энергетика саласындағы шикізат өндіру, ауыл шаруашылықтары: егіншілік, мал, балық, ара, орман). Елдің негізгі валютасы — [[Қазақстан теңгесі|теңге]].

1991 жылы 16 желтоқсан күні  [[КСРО ыдырауы|Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы (КСРО) ыдырауы]]на байланысты [[КСРО ыдырауы|Қазақстан]] өз егемендігін жариялады және көп ұзамай халықаралық қауымдастық тарапынан тәуелсіз мемлекет ретінде мойындалды. Қазақстан  1992 жылының 2 наурызынан бері Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) толыққанды мүшесі. Сонымен қатар [[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы]]на, [[Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымы]]на, [[Шанхай ынтымақтастық ұйымы]]на және [[Еуразия экономикалық қауымдастығы|Еуразиялық Экономикалық Қауымдастығы]] сияқты басқа да бірнеше [[халықаралық ұйымдар]]дың құрамына кіреді.

Қазақстан сөзі '''''[[Қазақтар|қазақ]]'''''<ref>[http://www.abai.kz/content/kazak-sozinin-magynasy  "Қазақ" сөзінің мағынасы] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20101214222829/http://abai.kz/content/kazak-sozinin-magynasy |date=2010-12-14 }}</ref><ref>[http://abai.kz/node/655  «ҚАЗАҚ» ДЕГЕН ЭТНОНИМНІҢ ШЫҒУ ТЕГІ. ОНЫ «КАЗАК» ЭТНОНИМІНЕ ҚАНДАЙ ҚАТЫСЫ БАР?]</ref> және '''''[[-стан]]''''' сөздерінен құралған, яғни ''Қазақ елі'' деген мағына береді. Соңғы кездері халық арасында '''''Қазақ елі''''', '''''Ұлы дала елі''''' және '''''Қазақия''''' деген атаулар қолданылуда.<ref>[http://www.nlrk.kz/page.php?page_id=826&lang=1  Қазақстан Республикасының Ұлттық кітапханасы, Батырғалиұлы Мағаз. Әдебиет қазақия, 1908 жыл] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130601155000/http://www.nlrk.kz/page.php?page_id=826&lang=1 |date=2013-06-01}}</ref><ref>[http://www.namys.kz/?p=680  Үздіктер ішінде Қазақия жоқ] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140831045202/http://www.namys.kz/?p=680 |date=2014-08-31}}</ref><ref>[http://anatili.kz/?cat=20 "Ана тілі" газеті, ҚАЗАҚИЯ ҚАЛАЛАРЫ]</ref>

 

«''-стан''» суффиксі [[парсы тілі]]ндегі ''stân'' ({{lang-fa|ستان}}; ''estân'', ''istân'') сөзінен келген. Парсы тілінде ''-стан'' суффиксі ''жер'' дегенді білдіреді және географиялық атаулар сыртында да қолданылады, мысалға ''rigestân'' (ریگستان; ''құм, шөл жері''), ''golestân'' (گلستان; ''гүл, бақша жері'').<ref>{{cite book|first=Leila|last=Moshiri|chapter=English-Persian Glossary|title=Colloquial Persian|year=1988|publisher= Routledge|page=150|isbn=0-415-00886-7}}</ref>

{{Толық мақала|Қазақстан тарихы}}

[[Сурет:Assimilation of Baltic and Aryan Peoples by Uralic Speakers in the Middle and Upper Volga Basin (Shaded Relief BG).png|нобай|солға|[[Темір дәуірі]] кезіндегі Орталық Азия, соның ішінде Қазақстан]]

Қазақстан жерінде адам баласы [[палеолит]]тен бері тұрады.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=yZHmpRGYtTEC&q=kazakhstan%2Bpaleolithic&pg=PA91 |title=Early Paleolithic in South and East Asia |last=Ikawa-Smith |first=Fumiko |date=1978-01-01 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-081003-5 |page=91 |language=en |accessdate=2020-11-14}} {{Wayback|date=2021-04-17 |url=https://web.archive.org/web/20210417174608/https://books.google.com/books?id=yZHmpRGYtTEC&q=kazakhstan+paleolithic&pg=PA91}}</ref> [[Ботай мәдениеті]] (б.з.б. 3700–3100) жылқыны тұңғыш рет асыраған делінеді. Ботай мәдениетінің солтүстік еуразиялық та, шығыс азиялық та генеалогиясы болатын.<ref>{{Cite journal |last1=Jeong |first1=Choongwon |last2=Balanovsky |first2=Oleg |last3=Lukianova |first3=Elena |last4=Kahbatkyzy |first4=Nurzhibek |last5=Flegontov |first5=Pavel |last6=Zaporozhchenko |first6=Valery |last7=Immel |first7=Alexander |last8=Wang |first8=Chuan-Chao |last9=Ixan |first9=Olzhas |last10=Khussainova |first10=Elmira |last11=Bekmanov |first11=Bakhytzhan |date=June 2019 |title=The genetic history of admixture across inner Eurasia |journal=Nature Ecology & Evolution |volume=3 |issue=6 |pages=966–976 |doi=10.1038/s41559-019-0878-2 |issn=2397-334X |pmc=6542712 |pmid=31036896 |bibcode=2019NatEE...3..966J }}</ref> [[Пасторализм]] аймақта [[неолит]] дәуірінде дамыған. [[Қола дәуірі]] мен [[темір дәуірі]] кезінде халық [[еуропалық нәсіл]]ге жататын.<ref>{{Cite journal|last=Ismagulov |first=O |year=2010 |title=Physical Anthropology of Kazakh People and their Genesis |journal=Science of Central Asia |url=http://www.scientificfund.kz/index.php?option=com_content&view=category&id=4&Itemid=28 |display-authors=etal |accessdate=2022-11-05}} {{Wayback|date=2017-02-10 |url=https://web.archive.org/web/20170210124931/http://www.scientificfund.kz/index.php?option=com_content&view=article&id=7:physical-anthropology-of-kazakh-people-and-their-genesis}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://www.science.org/content/article/nomadic-herders-left-strong-genetic-mark-europeans-and-asians |first=Ann |last=Gibbons |date=2015-06-10 |title=Nomadic herders left a strong genetic mark on Europeans and Asians |journal=Science |publisher=AAAS |accessdate=2022-11-05}} {{Wayback|date=2022-09-02 |url=https://web.archive.org/web/20220902191050/https://www.science.org/content/article/nomadic-herders-left-strong-genetic-mark-europeans-and-asians}}</ref>

Тарихтан бұрынғы заманда [[Орталық Азия]]да мүмкін үндіеуропа делінетін [[Афанасьев мәдениеті]],<ref>Allentoft et al. (2015); Haak et al. (2015),</ref> кейін [[үндіирандар|үндіиран]] [[Андроново мәдениеті]],<ref name="Beckwith49">{{cite book |last=Beckwith |first=Christopher I. |title=Empires of the Silk Road: A History of Central Eurasia from the Bronze Age to the Present |date=2009-03-16 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-2994-1 |page=49 |url=https://books.google.com/books?id=-Ue8BxLEMt4C |postscript=:}} "Archaeologists are now generally agreed that the Andronovo culture of the Central Steppe region in the second millennium BC is to be equated with the Indo-Iranians."</ref> кейін [[сақтар]] мен [[массагеттер]] тұрды.<ref>{{Cite web|url=https://stan.kz/saktar-turaly-derekter/ |title=Сақтар туралы деректер |language=kk |work=stan.kz |date=2018-12-05 |accessdate=2025-07-31}}</ref> Өзге топтар қатарында [[скифтер]] мен оңтүстіктегі парсылардың [[Ахемен әулеті]] болды.

Б.з.б. 329 жылы [[Ескендір Зұлқарнайын]] мен оның [[Ежелгі македондар|македон]] әскері [[Сырдария|Яксарт]] өзені маңында скифтерге қарсы [[Яксарт шайқасы|шайқасты]]. Қазір Сырдария делінетін бұл өзен елдің оңтүстігінде орналасқан.

=== Түркі қағанаты ===

{{Толық мақала|Түрік қағанаты}}

[[Түрік қағанаты|Бірінші Түркі қағанаты]]н [[Бумын қаған|Бумын]] моңғол даласында 552 жылы негіздеді, мемлекет көп ұзамай [[Каспий теңізі]]не қарай созылды. Көне түркілер миграция кезінде [[хиониттер]], [[оногурлар]]ды ығыстырды. 35 жылдан кейін мемлекеттің [[Шығыс Түрік қағанаты|шығыс]] және [[Батыс Түрік қағанаты|батыс]] бөліктері бөлек кетті. Батыс Түрік қағанаты өз шыңына VII ғасырдың басында жетті.

[[Сурет:Cumania (1200) eng.png|нобай|оңға|Еуразиядағы [[Қыпшақ даласы|Құман-Қыпшақ конфедерациясы]], {{шамамен}} 1200 жылдар. Қазақтар қыпшақтар мен өзге де түркі мен моңғол тайпалардан тараған]]

[[Құмандар]] қазіргі Қазақстанға XI ғасырдың басында орналасты. Олар кейін [[қыпшақтар]]мен бірігіп, Құман-Қыпшақ ірі конфедерациясын құрды. [[Ұлы Жібек жолы]] көмегімен өскен [[Тараз]] (Әулие-Ата) бен [[Түркістан (қала)|Хазреті Түркістан]] қалаларының беделіне қарамастан даладағы толыққанды саяси нығаю моңғолдар тұсында ғана басталды. XIII ғасырдың бірінші жартысында басталған [[Моңғол империясы]]ның билігі тұңғыш рет бекітілген әкімшілік бірліктерден ([[ұлыс]]тан) құрылды. 1259 жылғы Моңғол империясының бөлінісінен кейін Қазақстан Жошы ұлысы делінген [[Алтын Орда]] қарамағына түсті. Алтын Орда тұсында [[Шыңғыс хан]]ның түркіленген ұрпағы [[Ислам]] дінін қабылдап, аймаққа билеуін жалғастырды.

=== Қазақ хандығы ===

1465 жылғы Алтын Орда ыдырауынан [[Қазақ хандығы]] пайда болды. [[Керей хан|Керей]] мен [[Жәнібек хан|Жәнібек]] құрған бұл мемлекеттің билеушілері де [[Жошы хан]] ұрпағы [[Төре]] әулетінен тараған болатын. Осы билік тұсында [[Көшпенділер|көшпенді]] өмір-салты мен малға негізделген экономика [[дала]]дағы өмірін жалғастыра берді. XV ғасырда [[Қазақтар|қазақ]] жеке ұлттық ой-санасы шыға бастады. Бұл қазақтардың [[Шайбани әулеті|шайбанилер]]ден бөлінгенінен кейін басталды. XVI ғасырдың ортасына қарай [[қазақ тілі]], мәдениеті, экономикасы негізделіп қалды.

Республика Еуразия құрлығының орталығында барлық мұхиттардан бірдей қашықтықта орналасқан. Республика батысында [[Еділ|Еділ өзені]] алабынан шығысында [[Алтай таулары|Алтай тауы]] шыңдарына дейін 3 мың км дейін, солтүстіктегі [[Батыс Сібір жазығы]]нан (Солтүстік Қазақстан жазығы) оңтүстігінде Қызылқұм шөлі мен [[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] тау жүйесіне 1600 км-ге дейін созылып жатыр. Қиыр солтүстік нүктесі (55&nbsp;26 с.&nbsp;е.) Шығыс Еуропа жазығының орталық бөлігі мен Британия аралдарының оңтүстігіне, ал оңтүстік нүктесі (40 56 с. е.) Кавказ сырты мен Оңтүстік Еуропаның Жерорта теңізі өңіріндегі елдердің ендігіне сәйкес келеді. Қазақстан қоңыржай белдеудің орта және оңтүстік ендіктерінде орналасқан. Географиялық орнына қарай орманды дала, дала, шөлейт және шөл зоналары қалыптасқан. Елдің батыс шеті (46 27 ш. б.) Елтон және Басқыншақ көлдері маңына, ал шығыс нүктесі (87 20 ш. б.) Бұқтырма өзенінің бастауына тұспа тұс келеді.

Аумағының 10%-ы биік таулы өңірлер, қалған бөлігі [[ойпат]], [[жазық]], [[үстірт]], [[қырат]] жерлер. Қазақстанның ең биік жері — [[Хан Тәңірі шыңы|Хантәңірі шыңы]] (6995&nbsp;м, қар құрсауымен қосып есептесе 7010 м). Ол [[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] тау жүйесінде орналасқан. Каспий теңізінің шығыс жағалауында елдің ең ойпат жері [[Қарақия ойысы]] теңіз деңгейінен 132 м төменде орналасқан.

Қазақстан Республикасы — [[унитарлы мемлекет|унитарлы]] мемлекет. Әкішілік құрылымы бойынша құрамына [[Қазақстан әкімшілік бірліктері|17 облыс]], [[Қазақстан қалалары|89 қала]], соның ішінде [[республикалық маңызы бар қала|3 республикалық маңызы бар қалалар]] ([[Астана]], [[Алматы]], [[Шымкент]]), [[Қазақстан аудандары|186 аудан]], [[Қазақстан ауылдық округтері|174 ауылдық округ]] кіреді.

 

{| class="wikitable sortable sticky-header"

! № !!Аймақ !!Әкімшілік орталығы !!Ауданы, км² !!Тұрғыны<br /><small>(1 шілде<br />2017 ж.&nbsp;адам)<ref name="Pop-Jan-2011">[http://www.stat.kz/publishing/DocLib4/2010/Демография/03_2010-Б-15-07-К.rar 2011 жылғы 1 қаңтарға Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары және аудандары бойынша халық саны] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130405220928/http://www.stat.kz/publishing/DocLib4/2010/%D0%94%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/03_2010-%D0%91-15-07-%D0%9A.rar |date=2013-04-05}}</ref></small>

! Тұрғыны (1&nbsp;қаңтар<br />2019<br />ж.&nbsp;адам) || 2 жылдық<br />қорытынды (адам)

|{{0}}1|| [[Сурет:Almaty.JPG|20px|Туы]] [[Алматы облысы]]||[[Қонаев (қала)|Қонаев]]

| 105 263 || 2 003 063 || 2 037 393 ||{{өсім}} 34 330

|1 516 506

|{{0}}2|| [[Сурет:Coats of arms of East Kazakhstan Province.svg|20px|Туы]] [[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстан облысы (ШҚО)]] ||[[Өскемен]]

| 97 800 || 1&nbsp;386&nbsp;208 || 1&nbsp;379&nbsp;079 ||{{құлдырау}} {{0}}7 129

|729 813

|{{0}}3|| [[Сурет:Coat of Arms of Karagandy Province.svg|20px|Туы]] [[Қарағанды облысы]]||[[Қарағанды]]

| 239 045 || 1 381 501 || 1 378 863 ||{{құлдырау}} {{0}}2 638

|1 136 177

|{{0}}4|| [[Сурет:Zhambyl province seal.png|20px|Туы]] [[Жамбыл облысы]]||[[Тараз]]

| 144 264 ||1 116 384 || 1 124 559 ||{{өсім}} {{0}}8 175

|1 222 093

|{{0}}5|| [[Сурет:Turkistan region seal.png|20px|Туы]] [[Түркістан облысы|Түркістан облысы (ОҚО)]]||[[Түркістан (қала)|Түркістан]]

| 117 249 || 1 929 000 || 1 977 768 ||{{өсім}} 48 768

|2 132 208

|{{0}}6|| [[Сурет:Logo kostanay.jpg|20px|Туы]] [[Қостанай облысы]]||[[Қостанай]]

| 196 001 ||{{0|0.}}876 833 ||{{0|0.}}873 124 ||{{құлдырау}} {{0}}3 709

|831 860

|{{0}}7|| [[Сурет:Aktobe seal.png|20px|Туы]] [[Ақтөбе облысы]]||[[Ақтөбе]]

| 300 629 ||{{0|0.}}851 339 ||{{0|0.}}867 828 ||{{өсім}} 16 489

|933 267

|{{0}}8|| [[Сурет:Kyzylorda province seal.svg|20px|Туы]] [[Қызылорда облысы]]||[[Қызылорда]]

| 226 019 ||{{0|0.}}777 730 ||{{0|0.}}793 299 ||{{өсім}} 15 568

|803 681<ref>Байқоңыр қаласын қоспағандағы саны</ref>

|{{0}}9|| [[Сурет:Logo Pavlodar region.png|20px|Туы]] [[Павлодар облысы]]||[[Павлодар]]

| 124 800 ||{{0|0.}}755 847 ||{{0|0.}}753 981 ||{{құлдырау}} {{0}}1 866

|755 543

| 10|| [[Сурет:Coat of Arms of Aqmola Province.png|20px|Туы]] [[Ақмола облысы]]|| [[Көкшетау]]

| 146 219 ||{{0|0.}}737 449 ||{{0|0.}}739 566 ||{{өсім}} {{0}}2 117

|788 723

| 11|| [[Сурет:Лого Мангистау.jpg|20px|Туы]] [[Маңғыстау облысы]]||[[Ақтау]]

| 165 642 ||{{0|0.}}650 509 ||{{0|0.}}676 835 ||{{өсім}} 26 326

|775 805

| 12|| [[Сурет:Coat of Arms Batys Oblysy.png|20px|Туы]] [[Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстан облысы (БҚО)]]||[[Орал]]

| 151 339 ||{{0|0.}}643 874 ||{{0|0.}}651 874 ||{{өсім}} {{0}}8 000

|690 712

| 13|| [[Сурет:Coat of arms of Atyrau.svg|20px|Туы]] [[Атырау облысы]]||[[Атырау]]

| 118 631 ||{{0|0.}}613 880 ||{{0|0.}}632 896 ||{{өсім}} 19 016

|698 210

| 14|| [[Сурет:North Kazakhstan province seal.png|20px|Туы]] [[Солтүстік Қазақстан облысы|Солтүстік Қазақстан облысы (СҚО)]] ||[[Петропавл]]

|{{0}}97 993 ||{{0|0.}}560 553 ||{{0|0.}}555 020 ||{{құлдырау}} {{0}}5 533

|533 127

| 15|| colspan=2| [[Сурет:Coat of arms of Almaty old.svg|20px|Туы]] [[Алматы]] — республикалық маңызы бар қала

|{{0|000.}}451 || 1 772 779 || 1 854 556 ||{{өсім}} 81 777

|2 185 596

| 16|| colspan=2| [[Сурет:Emblem of Astana (latin).svg|20px|Туы]] [[Астана]] — республиканың елордасы

|{{0|000.}}710,2 || 1 006 570 || 1 078 362 ||{{өсім}} 71 792

|1 376 528

| 17|| colspan=2| [[Сурет:Coat of arms of Shymkent.png|20px|Туы]] [[Шымкент]] — республикалық маңызы бар қала

|{{0|000.}}506 ||1 002 291 ||1 011 511 ||{{өсім}} {{0}}9 220

|1 203 184

| 18|| colspan=2| [[Сурет:Coat of arms Baikonur.svg|20px|Туы]] [[Байқоңыр (қала)|Байқоңыр]] — республикалық маңызы бар қала

|{{0|000.0}}57 ||{{0|0.0}}38 500 ||{{0|0.0}}39 161||{{өсім}} {{0|00.}}661

|34 578

{| class="wikitable sortable" style=text-align:left

! rowspan= 2| Орны !! Қала !! Тұрғыны

! Миллионер қала !! > 1 млн

| 1 ||[[Алматы]] || 2 175 218

|-

| 2 ||[[Астана]] || 1 367 156

{| class="wikitable sortable"

! 1991 !! 1992 !! 1993 !! 1994 !! 1995 !! 1996 !! 1997 !! 1998 !! 1999 !! 2000

! Қазақстан Республикасы

! Қазақстан Республикасы

|  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  || 653 716 || 654 744

! Батыс Қазақстан облысы

| 2 051 351 || 2 079 506 || 2 111 893 || 2 150 256 || 2 193 556 || 2 233 568 || 2 282 474 || 2 331 505 || 1 731 581 || 1 764 532

|-

|-

! Қазақстан Республикасы

! Қазақстан Республикасы

! Батыс Қазақстан облысы

|-

 

{{main|Қазақстанның жер бедері}}

=== Жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару ===

Жергілікті мемлекеттік басқаруды тиісті аумақтағы істің жай-күйіне жауапты жергілікті өкілдік ([[мәслихат]]) және атқарушы органдар ([[әкім]]дік) жүзеге асырады.

{{main|Қазақстанның сыртқы саясаты}}

Қазақстан Республикасының сыртқы саясаты белсенділігімен, тепе-теңдік сақтауға ұмтылысымен, прагматизмдігімен, сындарлы сұхбат жүргізуге талпынысымен және көпжақты ынтымақтастыққа бағытталғандығымен ерекшеленеді. Халықаралық аренада мемлекетіміз өзінің тарихи, геосаясаттық және экономикалық факторларына байланысты көп ғасырлар бойы сыртқы саясатын халықаралық ынтымақтастық, көршілес мемлекеттермен татуластық және олардың аймақтық біртұтастығын кұрметтеу принципіне негіздеп жүргізіп келеді.

Қазақстанның өзге мемлекеттермен тең құқылы және екі жаққа да тиімді қарым-қатынас құруға ынталы екендігі оның бүгінгі күні дипломатиялық байланыс орнатқан шет мемлекеттердің санының көптігімен дәлелденіп отыр. 1991 жылы тәуелсіздік алған сәттен бастап біздің республика әлемнің 130 мемлекетімен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты.

2020 жылғы 6 наурызда Қазақстан Республикасы сыртқы саясатының 2020-2030 жылдарға арналған тұжырымдамасы жарияланды. Құжатта мынадай басымдықтар негізге алынған:

* үдемелі сипатқа ие және ел дамуының жаңа кезеңінде Тұңғыш Президент – Елбасының сыртқы саяси бағытын жалғастыруға өзінің сабақтастығын сақтайтын елдің ашық, болжамды және дәйекті сыртқы саясаты;

* адам құқықтарын қорғау, гуманитарлық дипломатияны дамыту және қоршаған ортаны қорғау;

* халықаралық аренада экономикалық мүдделерді ілгерілету, соның ішінде инвестициялар тарту бойынша мемлекеттік саясатты іске асыру;

* ең алдымен, негізгі әріптестер – Ресей, Қытай, АҚШ, Орталық Азия мемлекеттері және Еуропалық Одақ елдері, ал көпжақты құрылымдар бойынша – Біріккен Ұлттар Ұйымы, Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы, Шанхай ынтымақтастық ұйымы, Тәуелсіз мемлекеттер достастығы және басқа да ұйымдармен өзара тиімді байланыстарды нығайтуды білдіретін өңірлік және көпжақты дипломатияны дамыту.<ref>https://www.inform.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-kr-syrtky-sayasatynyn-2020-2030-zhyldarga-arnalgan-tuzhyrymdamasyn-bekitti_a3622803 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201124114243/https://www.inform.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-kr-syrtky-sayasatynyn-2020-2030-zhyldarga-arnalgan-tuzhyrymdamasyn-bekitti_a3622803 |date=2020-11-24 }}</ref>

=== Қазақстандағы саяси реформалар ===

2019 жылғы маусымда Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың бастамасымен Ұлттық қоғамдық сенім кеңесі құрылды. Оның негізгі мақсаты – жұртшылық, саяси партиялар, азаматтық қоғам өкілдерінің қатысуымен өтетін талқылаудың негізінде мемлекеттік саясаттың өзекті мәселелері бойынша ұсыныстар мен ұсынымдар әзірлеу.<ref>https://egemen.kz/article/202452-ulttyq-qoghamdyq-senim-kenhesininh-dgugi-salmaqty</ref>

2019 жылдың шілдесінде Қазақстан Президенті азаматтардың сындарлы сұрауларына жедел әрі тиімді жауап беретін «Халық үніне құлақ асатын мемлекет» тұжырымдамасын жария етті.<ref>https://egemen.kz/article/211354-khalyq-unine-qulaq-asatyn-memleket</ref>

Сонымен бірге, Қазақстанда балама көзқарастар мен пікірлерді көтермелеу мақсатында басқа партиялардың өкілдеріне кейбір парламенттік комитеттерде төрағалық етуге мүмкіндік беретін заң қабылданатын болады. Саяси партияларды құру үшін тіркеу кедергісі 40 мыңнан 20 мың адамға дейін төмендетіледі.<ref>https://abai.kz/post/103296</ref>

Қазақстанда бейбіт жиналыстар туралы жаңа заң қабылданды. Заңда пикет, демонстрация, шеру, митинг сияқты бейбіт жиналыстың негізгі тұжырымдамалары мен нысандарын қалыптастыруға мүмкіндік беретін концептуалды аппаратты енгізу қарастырылған. Заң ұйымдастырушылардың, бейбіт жиналыстарға қатысушылардың және журналистердің мәртебесін, құқықтары мен міндеттерін реттейді.

Қоғамдық қауіпсіздікті күшейту мақсатында Президент Қ.К. Тоқаев тұлғаға қарсы жасалатын қылмыс үшін қолданылатын жазаны да күшейтті.<ref>https://informburo.kz/kaz/seksualdy-sipattay-ylmystara-zhaa-bap-engzlu-mmkn-za-zhobasyn-taldaymyz-.html</ref>

Қазақ техникалық мамандары [[Қазақ инженерлер бірлестігі|Қазақ Инженерлер Бірлестігі]] ұйымына біріккен.

== Мереке және демалыс күндер ==

{|class="wikitable"

|[[1 қаңтар|1]]–[[2 қаңтар]] ||[[Жаңа жыл]]

|[[7 қаңтар]] ||Рождество мейрамы (Рождество Христово)

|[[8 наурыз]] ||[[Халықаралық әйелдер күні]]

|[[15 наурыз]] ||[[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Қазақстан Республикасының Конституциясы күні]]

|[[21 наурыз|21]]–[[23 наурыз]] ||[[Наурыз мейрамы]]

|[[1 мамыр]] ||[[Қазақстан халқының бірлігі күні]]

|[[7 мамыр]] ||[[Отан қорғаушы күні (Қазақстан)|Отан Қорғаушылар күні]]

|[[9 мамыр]] ||[[Жеңіс күні]]

|[[6 шілде]] ||[[Астана күні (Қазақстан)|Астана күні]]

|[[Қажылық|Қажылықтың соңғы күні]]||[[Құрбан айт]]

|[[16 желтоқсан|16]]-[[17 желтоқсан]] ||[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні|Тәуелсіздік күні]]

Тәуелсіздік кезеңінде Қазақстанға әлемнің 120-дан аса елінен 330 млрд доллар шетелдік инвестиция тартылды.<ref>https://www.inform.kz/kz/28-zhylda-kazakstanga-kansha-investiciya-tartyldy_a3595458</ref>

Дүниежүзілік Банктің «2020 жылғы бизнес жүргізу» есебінде Қазақстан әлемде 25-ші орынға ие болды және миноритарлық инвесторлардың құқықтарын қорғау бойынша әлемдегі ең үздік ел атанды.

Қазақстанның ЖІӨ 179,332&nbsp;млрд. АҚШ долларын құрайды және жылдық өсім қарқыны 4,5%- ға тең. Қазақстанның ЖІӨ жан басына шаққанда 9&nbsp;686 АҚШ долларын құрайды.<ref>https://stat.gov.kz/official/dynamic {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191017035705/https://stat.gov.kz/official/dynamic |date=2019-10-17 }}</ref>

Қазақстан Қытай мен Қатардан кейін ХХІ ғасырдың бірінші онжылдығының ең серпінді 25 экономиканың арасында үшінші орынға ие. Қазақстанның әлемдік саудадағы рөлі мен жаңа Жібек жолындағы орталық орында орналасуы елге миллиардтаған адамға өз нарықтарын ашуға мүмкіндік берді. Қазақстан Дүниежүзілік сауда ұйымына 2015 жылы мүше болды.

Қазақстан экономикасының әлемдік экономикадағы үлесін анықтаудың негізгі көрсеткіші — елдің халықаралық саудадағы үлесіне қарап анықтауға болады. Қазақстанның сыртқы сауда айналымы жылдан жылға өсіп келеді: 1995 жылы $9 млрд болатын болса 2008 жылы $109 млрд болды. Негізгі өсім мұнай өндіру және металлугрия саласыныңеншісіне тиесілі. Экспорт өндірілетін өнім көлемінің өсуіне жәнебағаның қымбаттауына байланысты.

 

 

 

 

Қазақстан дүниежүзілік сауда ұйымына 2015 ж. 22 маусымда мүше болды.<ref>[http://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/nazarbaev-kazakstannyin-dsu-ga-kru-jonndeg-kelssozderdn-262874/ Назарбаев Қазақстанның ДСҰ-ға кіру жөніндегі келіссөздердің аяқталғанын жария етті]</ref>

<gallery widths="200" heights="150">

Modern Almaty.jpg|Дамыған Алматы

Kazah tenge.jpg|[[Қазақстан теңгесі]]

{{main|Қазақ мәдениеті}}{{main|Қазақстанның әдебиеті мен өнері}}{{main|Қазақ өнері}}

{{main|Қазақстанның білім беру жүйесінің тарихы}}

{{main|Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері}}

; <nowiki>Республика Қарулы Күштеріне бейбіт кезеңде мынандай негізгі міндеттерді орындау жүктелген:</nowiki>:

* әскери күшті, жауынгерлік даярлықты қамтамасыз етіп, басқару органдары мен әскерлерді ел ішіндегі қақтығыстарды,

* Қазақстан Республикасының мемлекет шекарасында немесе аумағының шегінде туған кез келген заңсыз қарулы күш көрсетуді тұмшалап, тойтара алатын деңгейде ұстау;

* әуе кеңістігін күзету, сондай-ақ, мемлекеттік шекараның жедел-стратегиялық тұрғыда маңызды өңірлерін жабу;

* маңызды әскери нысандарды күзету;

* халықаралық міндеттемелерге сәйкес бітімгершілік және өзге де операцияларға қатысу.

Бұл міндеттерді орындауды Қарулы Күштер Қазақстан Республикасының басқа да әскерлері мен әскери құрылымдарымен өзара тығыз іс-қимылда жүзеге асырады. Бұл ретте Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік к-тінің шекара қызметіне құрлықта, теңізде, көлдерде және өзге де су айдындарында мемлекеттік шекараны күзету мен қорғау, сондай-ақ, лаңкестікке (террорға), қару мен есірткі саудасына қарсы күреске қатысу жүктеледі. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2000 жылғы 23 қарашадағы 1579 қаулысына сәйкес елімізде Оңтүстік, Батыс, Шығыс, Орталық әскери округтері құрылған. Оңт. әскери окуругінің қорғайтын жер аумағына: Алматы, Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан, Қызылорда облыстары кіреді. Округтің орталық штабы Тараз қаласында. Шығыс әскери округі қорғайтын жер аумағына: Шығыс Қазақстан, Павлодар облыстары кіреді. Округтің орталық штабы Семей қаласында. Батыс әскери округінің қорғайтын аумағына: Ақтөбе, Атырау, Батыс Қазақстан, Маңғыстау облыстары кіреді. Округтің орталық штабы Ақтөбе қаласында орналасқан. Қазақстанның қалған облыстары Орталық әскери округіне қарайды. Орталық штаб – Қарағанды қаласында.

Қазақстанның геосаяси жағдайы үлкен өзгерістерге (экстремизм, шекараға таяу жерлерде әскери қақтығыстардың өршуі, жаңадан ядр. мемлекеттер пайда болуы, т. б.) ұшырауда. Осыған байланысты Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің әскери доктринасы орташа мерзімді кезеңге есептеліп жасалған (1999–2005) қорғаныстық сипатқа ғана ие. Ол әлемдегі және аймақтағы әскери-саяси жағдайды кешенді бағалауға, мемлекеттің экон. болмысы мен материалдық қорының мүмкіндіктеріне сүйенеді. Доктрина Қазақстанның ұлттық қауіпсіздігі стратегиясының негізгі ережелерін нақтылайды және шабуыл жасалған жағдайда елдің қорғанысын ұйымдастыруға, ұжымдық әскери қауіпсіздікті қамтамасыз ету жөніндегі одақтас мемлекеттермен бірлескен күш-жігерді үйлестіруге бағытталған.

# Қазақстанда 19 миллионнан астам адам, шамамен 130-дан астам этнос тұрады. Оның 48,71 % — ерлер, 51,29 % — әйелдер. Қазақстан халық саны бойынша әлемде 64-орында.

# Қазақстанның аумағы [[Азия]] мен [[Еуропа]]да орналасқан. Жер көлемі — 2,7&nbsp;миллион шаршы шақырым. Дүниежүзінде [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі#Аумағы бойынша жалпы елдер мен тәуелділіктер|9-орында]] тұр. Қазақстанның территориясына 3&nbsp;[[Түркия]], 5 [[Франция]] немесе 7 [[Жапония]] сиып кетер еді.

# Қазақстанда бір сағаттық белдеу бар, климаты — күрт континенталды. Ауа температурасы -45-тен +45 градусқа дейін болады.

# Қазақстан – табиғи ресурстарға өте бай мемлекеттердің бірі. Менделеев кестесіндегі 105&nbsp;элементтің 99-ы қазақ жерінен табылған. [[Мұнай]] қоры бойынша Қазақстан әлемдегі 20&nbsp;жетекші елдің қатарына кіреді. Ал [[газ]] қоры бойынша 30-орынға, [[алтын]] қорлары бойынша әлемде 15-орынды, [[Уран (химиялық элемент)|уран]]нан екінші орынға тұрақтаған.

# Қазақстан өз еркімен күштілігі жағынан әлемде төртінші орында тұратын қарудан бас тартып, әлемдегі ең ірі ядролық тәжірибелер полигонын жапты. 1991 жылдың 29 тамызында [[Семей полигоны|Семей ядролық полигоны]] жабылды.

# Әлемдегі ең биiк түтiн мұржасы Қазақстанда ([[Екібастұз]] қаласында) орналасқан. Оның биiктігi — 420 метр. Ол [[Эйфель мұнарасы]]нан 100 метр биік.

# [[Байқоңыр (ғарыш айлағы)|Байқоңыр]] – әлемдегі бірінші және ең үлкен ғарыш айлағы. «Байқоңыр» ғарыш айлағынан тұңғыш рет адамзат ғарышқа ұшқан. Ол Қазақстан жерінде [[Төретам]] кентіне жақын ауданда орналасқан. Көлемі 6717 шаршы шақырым.

# Қазақстанда 3,8 млн жеңіл көлік тіркелген (2021 жылғы 1 қазандағы жағдай бойынша).<ref>https://www.inform.kz/kz/kazakstanda-3-8-mln-zhenil-kolik-tirkelgen_a3862967</ref>

# Қазақстанның [[Қазақстан теңгесі|төл валютасы]] қатарынан үш рет 2011, 2012 және 2013 жылдары дүниежүзіндегі ең үздік қағаз ақша ретінде танылды. Алғашқы қазақстандық ақшалар [[Лондон]]да шығарылды.

# Әлемдегі ең ұзын құрлықтық шекара — Қазақстан мен Ресей шекарасы (7591 шақырым).<ref>[https://qazaqstan.tv/news/119949/ Қазақстан туралы қызықты деректер]</ref>

# Қазақстанның екі ескерткіші [[Әлемдік мұра|ЮНЕСКО-ның әлемдік мәдени мұрасы]]ның қатарында. Олар – [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] мен [[Таңбалы петроглифтері]].<ref>[https://qazaquni.kz/kogam/62106-kazakstan-turaly-25-kyzykty-derek Қазақстан туралы 25&nbsp;қызықты дерек]</ref>

== Қосымша ақпарат ==