Нұсқалар арасындағы айырмашылық: "Мұхтар Омарханұлы Әуезов"

Қазақ Энциклопедиясы жобасынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
ш (1 түзету)
ш (1 түзету)
 
(3 қатысушының арадағы 3 түзетуі көрсетілмеген)
Жол нөмірі 7: Жол нөмірі 7:
 
  |Туған кездегі есімі  =  
 
  |Туған кездегі есімі  =  
 
  |Лақап аты          =  
 
  |Лақап аты          =  
−
  |Туған күні        = [[1897 жыл]], [[28 қыркүйек]]
+
  |Туған күні        = 28.09.1897
−
  |Туған жері        = [[Шыңғыс болысы]], [[Семей уезі]], [[Семей облысы]], [[Ресей империясы]] (қазіргі кезде - [[Абай ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Қазақстан]])
+
  |Туған жері        = [[Шыңғыс болысы]], [[Семей уезі]], [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]], [[Ресей империясы]] (қазіргі {{туғанжері|Абай ауданы (Абай облысы){{!}}Абай ауданы|Абай ауданында (Абай облысы)}}, [[Абай облысы]], [[Қазақстан]])
−
  |Қайтыс болған күні  = [[1961 жыл]], [[27 маусым]] (63 жас)
+
  |Қайтыс болған күні  = 27.6.1961
−
  |Қайтыс болған жері  = [[Мәскеу]], [[КСРО]]
+
  |Қайтыс болған жері  = {{қайтысболғанжері|Мәскеу|Мәскеуде}}, [[КСРО]]
−
  |Азаматтығы          = {{Flagicon|Russia}} [[Ресей империясы]] → {{Flagicon|USSR}} [[КСРО]]
+
  |Азаматтығы          = {{Байрақ|Ресей империясы}} → {{Байрақ|КСРО}}  
 
  |Ұлты                = [[қазақтар|қазақ]]
 
  |Ұлты                = [[қазақтар|қазақ]]
 
  |Мансабы            = [[прозаик]], [[ақын]], [[драматург]], [[жазушы]] және [[ғалым]]
 
  |Мансабы            = [[прозаик]], [[ақын]], [[драматург]], [[жазушы]] және [[ғалым]]
Жол нөмірі 19: Жол нөмірі 19:
 
  |Шығармалардың тілі  = [[қазақ тілі|қазақша]]
 
  |Шығармалардың тілі  = [[қазақ тілі|қазақша]]
 
  |Дебюті              =  
 
  |Дебюті              =  
−
  |Марапаттары        = [[Сурет:Medal of the State Stalin Prize.jpg|20px|]]
+
  |Марапаттары        = {{{!}}
−
  |Сыйлықтары          =  
+
{{!}}{{Ленин ордені}}{{!!}}{{Еңбек Қызыл Ту ордені}}{{!!}}{{Еңбек Қызыл Ту ордені}}{{!!}}{{Құрмет Белгісі ордені}}
 +
{{!}}-
 +
{{!}}{{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін медалі}}
 +
{{!}}}
 +
  |Сыйлықтары          = {{{!}}
 +
{{!}}{{Лениндік сыйлық|1959}}{{!!}}{{Сталиндік сыйлық|1949}}
 +
{{!}}}
 
  |Қолтаңбасы          =  
 
  |Қолтаңбасы          =  
 
  |Сайты              =  
 
  |Сайты              =  
 
  |Commons            =
 
  |Commons            =
 
}}
 
}}
−
'''Мұхтар Омарханұлы Әуезов''' – қазақтың ұлы жазушысы, қоғам қайраткері, ғұлама ғалым, [[Қазақстан ғылым академиясы]]ның академигі (1946), [[филология]] ғылымдарының докторы, профессор (1946), [[Қазақ КСР|Қазақ КСР-нің]] еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1957).<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса   - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref>
+
'''Мұхтар Омарханұлы Әуезов''' ([[28 қыркүйек]] [[1897 жыл|1897]], [[Шыңғыстау]], [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]], [[Ресей империясы]] – [[27 маусым]] [[1961 жыл|1961]], Кунцево орталық клиникалық ауруханасы, [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — қазақ жазушысы, қоғам қайраткері, [[Қазақстан ғылым академиясы]]ның тұңғыш академигі ([[1946 жыл|1946]]), [[Филология|филология ғылымдарының]] докторы мен [[профессор]]ы (1946), [[Қазақ КСР|Қазақ КСР-нің]] еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1957).<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref>
  
−
== Өмірбаяны ==
+
==Өмірбаяны==
−
Ол қазіргі [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Абай ауданы|Абай ауданындағы]] Бөрілі деген жерде [[1897]] жылы 28 қыркүйекте туған. Мұхтардың атасы Әуез ескіше сауаты бар, араб, парсы, ортазиялық түркі әдебиетімен таныс болған. Мұхтар бала кезінде атасының үйретуімен арабша хат таниды. Мұхтардың әкесі Омархан да, атасы Әуез де Абай аулымен іргелес отыратын, құдалы, дос-жар адамдар еді. 1908 жылы Семейдегі Камалиддин хазірет медресесінде оқып, одан кейін орыс мектебінің дайындық курсына ауысады. 1910 жылы Семей қалалық бес кластық орыс қазына училищесіне оқуға түсіп, соңғы класында оқып жүргенде «Дауыл» атты алғашқы шығармасын жазады.
+
Мұхтар Әуезов 1897 жылғы 28 қыркүйекте, Семей өңірінде, қазіргі Абай облысының [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданындағы]] [[Бөрілі]] деген жерде дүниеге келген. Шыққан руы — [[Қожа]].  
 +
[[Сурет:Auezov_House_in_Borli.JPG|нобай|оңға|Бөрілідегі Мұхтар Әуез дүниеге келген және тұрған үй.]]
  
−
Училищені 1915 жылы аяқтап, [[Семей]] қалалық мұғалімдер семинариясына түседі. Семинарияда оқып жүріп [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]]ның «Жолсыз жаза» дастанының негізінде «[[Еңлік-Кебек (пьеса)|Еңлік-Кебек]]» пьесасын жазып, оны 1917 жылы маусым айында Ойқұдық деген жерде сахнаға шығарады.
+
Мұхтардың атасы Әуез ескіше сауаты бар, [[Араб тілі|араб]], [[Парсы тілі|парсы]], ортаазиялық түркі әдебиетімен таныс болған. Мұхтар бала кезінде атасының үйретуімен арабша хат таниды. Мұхтардың әкесі Омархан да, Әуез де Абай ауылымен іргелес отыратын, құдалы, дос-жар адамдар еді.
  
−
[[File:Stamp of Kazakhstan 176.jpg|thumb|left|300px|Мұхтар Омарханұлы Әуезов құрметіне шығарылған марка]]
+
4 жасынан бастап әжесі Мұхтарға [[Абай Құнанбайұлы|Абай]] өлеңдерін жаттатады. 1903 жылы алты жасар Мұхтар Абай ауылына барып, ақынмен кездеседі.
−
[[Ресей]]дегі саяси төңкерістер Әуезов өміріне үлкен өзгерістер әкеледі. Ол Семейде ''«Алаш жастары»'' одағын құрып, түрлі үйірмелердің ашылуына ұйытқы болады. [[Жүсіпбек Аймауытов]]пен бірігіп жазған ''«Қазақтың өзгеше мінездері»'' аталатын алғашқы мақаласы 1917 жылы 10 наурызда ''«Алаш»'' газетінде басылды. 1918 жылы 5-13 мамырда [[Омбы қаласы]]нда өткен Жалпы қазақ жастарының құрылтайына қатысып, оның орталық атқару комитетінің мүшесі болып сайланады. Әуезов жазушы [[Жүсіпбек Аймауытов]]пен бірлесіп, Семейде ''«Абай»'' ғылыми-көпшілік журналын шығаруға қатысады. 1919 жылы семинарияны бітіріп, қоғамдық-саяси жұмысқа араласады. 1919 жылы желтоқсанның төртінде Семейде большевиктер билігі орнап, Әуезов Семей губревкомының жанынан ашылған қазақ бөлімінің меңгерушісі және ''«Қазақ тілі»'' газетінің ресми шығарушысы болып тағайындалады. 1921 жылы қараша айында Қазақ АКСР-і Орталық атқару комитетінің (ОАК) төралқа мүшелігіне сайланып, онда кадр мәселесімен айналысады. Сол жылы ''«Қорғансыздың күні»'' әңгімесі ''«[[Қызыл Қазақстан]]»'' журналының №3 – 4 сандарында жарияланды. 1922 жылы күзде [[Ташкент]]тегі [[Орта Азия]] университетіне тыңдаушы болып оқуға түседі әрі ''«Шолпан»'' және ''«Сана»'' журналдарына жұмысқа орналасады. Осы басылымдарда ''«Қыр суреттері», «Қыр әңгімелері», «Үйлену», «Оқыған азамат», «Кім кінәлі», «Заман еркесі»'' («Сөніп-жану») әңгімелері жарияланады. 1923 жылы маусым айында [[Ленинград]] (''қазіргі [[Санкт-Петербург]]'') мемлекеттік университетінің қоғамдық ғылымдар факультетінің тіл-әдебиет бөліміне оқуға ауысады. 1924-1925 жылы Семейдегі мұғалімдер техникумына оқытушылыққа қалдырылды. Сонда жүріп ''«Таң»'' журналын шығарады. Онда ''«Кінәмшіл бойжеткен», «Қаралы сұлу», «Ескілік көлеңкесінде», «Жуандық»'' әңгімелері жарияланды. 1925 жылы Ленинградқа қайтып барып, оқуын жалғастырады. 1926 жылы жаз айында Семейге арнайы ғылыми экспедиция ұйымдастырып, оның материалдары негізінде жазылған ''«Әдебиет тарихы»'' монографиясы 1927 жылы кітап болып шығады. 1927 жылы жазда [[Жетісу]] өңіріне сапармен келіп, [[Ілияс Жансүгіров]]пен бірге болашақ шығармаларына материал жинайды. [[Ленинград]]қа қайтып оралысымен, осы материалдар негізінде ''«Қараш-Қараш оқиғасы»'' повесін, ''«Қилы заман»'' романын, ''«[[Хан Кене]]»'' пьесасын жазады. 1928 жылы Орта Азия мемлекеттік университетінің аспирантурасына қабылданды әрі Қазақ ағарту институтында сабақ берді.
+
  
−
=== Алаш қозғалысы ===
+
1908 жылы Семейдегі Камалиддин хазірет медресесінде оқып, одан кейін орыс мектебінің дайындық курсына ауысады. 1910 жылы Семей қалалық бес кластық орыс қазына училищесіне оқуға түсіп, соңғы класында оқып жүргенде [[Дауыл (әңгіме)|«Дауыл»]] атты алғашқы шығармасын жазады.
−
[[Алаш қозғалысы]]ның көсемдерімен бірге 1930 жылы 16 қыркүйекте тұтқындалып, 1932 жылы сәуір айында үш жылға шартты түрде бас бостандығынан айырылды. Дегенмен, маусым айында түрмеден босатылып, Қазақ педагогика институтының (''ҚазПИ-дің'') аға оқытушысы болып қызмет істейді. Осы жылдары ''[[театр]], [[драматургия]], мәдениет пен өнер, [[әдебиет]], фольклор тарихы, [[орыс әдебиеті]]нің'' классиктері туралы мақалалары үзбей жарияланып тұрады. Әуезов сценарийі бойынша ''«Райхан»'' көркем фильмі (1940) түсіріледі. 1936 жылы [[Мәскеу]]де өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысады. Осы жылдары ''«Абай»'' романын жазуға кірісіп, оны 1941 жылы бітіреді. «Абай» романының жарық көруі (1942) Қазақстанның мәдени өміріндегі ерекше оқиға болды. 1943 жылы «Абай» романын талқылау үлкен науқанға айналады. 1946 жылы романның екінші кітабын жазып бітіріп, ол 1947 жылы жарық көреді. 1950 жылы роман-эпопеяның ''«[[Ақын аға]]»'' аталатын үшінші кітабы жарық көреді. 1943 жылдың қыркүйегінен бастап Қазақтың мемлекеттік университетінің ([[ҚазМУ|ҚазМУ-дің]]) қазақ әдебиеті кафедрасына профессор болып орналасып, өмірінің соңына дейін сонда дәріс оқыды. 2-дүниежүзілік соғыс жылдарында ''«Сын сағатта»'' (1941), ''«Намыс гвардиясы»'' (жазушы [[Әлжаппар Әбішев]]пен бірігіп, 1942), ''«Қынаптан қылыш»'' (1945) пьесалары мен ''«Абай»'' операсының либреттосын (1944), ''«Абай әндері»'' фильмінің сценарийін (1945) жазады. 1946 жылы Қазақстан Ғылым академиясы құрылғанда, оның толық мүшесі (''академик, №1 куәлік'') болып сайланады, филология ғылымдарының докторы, профессор атағы берілді.
+
  
−
1951—1954 жылдары Әуезов саяси-идеологиялық тұрғыдан тағы да қыспаққа алынып, 1953 жылы сәуір айында Мәскеуге жасырын аттанып кетуге мәжбүр болады. [[Мәскеу мемлекеттік университеті]]нде профессор болып орналасып, ''«КСРО халықтары әдебиетінің тарихы»'' деген арнайы курс бойынша дәріс берді. 1954 жылы [[Алматы]]ға қайтып оралып, ''«[[Абай жолы]]»'' роман-эпопеясын түпкілікті аяқтады.
+
1915 жылы училищені аяқтап, [[Семей]] [[М.О. Әуезов атындағы педагогикалық колледжі|қалалық мұғалімдер семинариясына]] түседі. Семинарияда оқып жүріп [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]]ның ''«Жолсыз жаза»'' дастанының негізінде ''«[[Еңлік — Кебек (пьеса)|Еңлік-Кебек]]»'' пьесасын жазып, оны 1917 жылғы маусымда Ойқұдық деген жерде сахнаға шығарады.
  
−
1955 жылы шет елге сапарға шығып, [[Германия Демократиялық Республикасы]] ([[ГДР]]) жазушыларының [[Берлин]]де өткен съезіне құрметті қонақ ретінде қатысты. Үндістанға 40 күндік сапармен барып қайтады. 1956 жылы [[КСРО]] мәдениет қайраткерлері өкілдерінің қатарында [[Чехословакия]]да болды. ''Жазушының 60 жасқа толу мерейтойы Алматыда, Мәскеуде салтанатпен атап өтіледі''. Атом және сутек бомбасын сынауға қарсы халықаралық қозғалыстың [[Жапония]]да өткен 3-конференциясына қатысады. 1958 жылы Ташкентте өткен Азия және Африка елдері жазушыларының 1-конференциясын ұйымдастырушылардың бірі болды. 1960 жылы [[АҚШ|АҚШ-қа]] барып қайтып, 1961 жылы [[Үндістан]]ға екінші рет сапар шегеді. 1955—1957 жылы алты томдық таңдамалы шығармалары басылып шығады.
+
[[Сурет:Stamp of Kazakhstan 176.jpg|thumb|right|300px|Мұхтар Омарханұлы Әуезов құрметіне шығарылған марка]]
 +
[[Ресей]]дегі саяси революция Әуезов өміріне үлкен өзгерістер әкеледі. Ол Семейде ''«Алаш жастары»'' одағын құрып, түрлі үйірмелердің ашылуына ұйытқы болады. [[Жүсіпбек Аймауытов]]пен бірігіп жазған ''«Қазақтың өзгеше мінездері»'' аталатын алғашқы мақаласы 1917 жылғы 10 наурызда ''«Алаш»'' газетінде басылды.
  
−
Әуезовтің мұраcының аса қомақты бөлігі – оның ғылыми зерттеулері. Ол [[қазақ ауыз әдебиеті]]н жинақтап, жүйелеп, қазақ әдебиеті тарихы, Абайдың өмірі мен шығармашылығы, [[әдебиеттану]] мен [[фольклор]]дың теориялық-проблемалық мәселелері жөнінде іргелі еңбектер жазды.
+
1918 жылғы 5–13 мамырда [[Омбы қаласы]]нда өткен Жалпы қазақ жастарының құрылтайына қатысып, ол орталық атқару комитетінің мүшесі болып сайланады. Әуезов жазушы [[Жүсіпбек Аймауытов]]пен бірлесіп, Семейде [[Абай (журнал)|''«Абай»'' ғылыми-көпшілік журналын]] шығаруға қатысады.
−
Қоғам және мемлекет қайраткері ретінде Әуезов жиырмадан астам шет елдерде болып, адамзат қоғамының дамуы, рухани ынтымақтастық үшін өз көзқарасын білдірді. Әлем халықтары оның ''«[[Абай жолы]]»'' роман-эпопеясын айрықша құбылыс ретінде таныды. 1961 жылдың жиырма жетінші маусымында Мәскеу қаласындағы ауруханада қайтыс болды; Алматы қаласында жерленген. Сол жылы [[Қазақстан ғылым академиясы]]ның Әдебиет және өнер институтына оның есімі берілді, одан кейін жазушы тұрған үйде мұражай-үйі (1963) ашылып, ескерткіштер орнатылды. [[Қазақ академиялық драма театры]], Алматы, Астана, Семей және басқа қалалар мен облыстардағы аудан, ауыл, көше, мектептер Әуезов есімімен аталады. Мұхтар Әуезовтің туғанына 100 жыл толуы [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ның]] шешімімен, дүниежүзілік деңгейде (1997) аталып өтті.
+
  
−
Туған жері — бұрынғы Семей уезінің Шыңғыс болысы (қазіргі [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның Абай ауданы).
+
1919 жылы [[семинария]]ны бітіріп, қоғамдық-саяси жұмысқа араласады. 1919 жылғы желтоқсанның төртінде Семейде [[Большевизм|большевиктер]] билігі орнап, Әуезов Семей губревкомының жанынан ашылған қазақ бөлімінің меңгерушісі және ''«Қазақ тілі»'' газетінің ресми шығарушысы болып тағайындалады.
−
Әкесі Омархан мен атасы Әуез сауатты кісілер болған. Мұхтар атасының қолында өскен. Атасы Әуез бен әжесі Дінасылдың тәрбиесінде болған бала Мұхтардың алғаш сауатын ашушы да атасы. Соның арқасында ол алты жасынан Абайдың өлеңдерін ауылдастарына жатқа оқып беретіндей дәрежеге жетеді.
+
  
−
1908 жылы хазірет медресесінде оқып, одан орыс мектебінің дайындық курсына ауысады.
+
1921 жылғы қарашада [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]]-і [[Қазақ АКСР Орталық Атқару Комитеті|Орталық атқару комитетінің (ОАК)]] төралқа мүшелігіне сайланып, онда кадр мәселесімен айналысады. Сол жылы ''[[Қорғансыздың күні (әңгіме)|«Қорғансыздың күні»]]'' әңгімесі ''«[[Қызыл Қазақстан]]»'' журналының №3–4 сандарында жарияланды.
−
1910 жылы бес кластық орыс училищесіне түседі. Осы жерде оқып жүріп «Дауыл» атты алғашқы шығармасын жазады.
+
−
1915 жылы Семей қалалық мұғалімдер семинариясына қабылданады. Оқып жүргенде [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]]ның «Жолсыз жаза» дастаны негізінде «[[Еңлік-Кебек]]» пьесасын жазып, оны 1917 жылы маусым айында Ойқұдық деген жерде тіркестіріп тіккен киіз үй сахнасына шығарады.
+
  
−
1918 жылы М.Әуез Семей қаласының өкілі ретінде [[Омбы]] қаласында өткен жалпы қазақ жастарының құрылтайына қатысып, оның орталық атқару комитетінің мүшесі болып сайланады. Құрылтайда «[[Алашорда]]» үкіметі мен Алаш қозғалысының бағытын ұстанған «Жас азамат» атты Бүкілқазақстандық жастар ұйымы құрылады. Ұйымның белсенді мүшесі бола жүріп, «Абай» ғылыми-көпшілік журналын шығаруға (Ж. Аймауытовпен бірге) атсалысады.
+
1922 жылғы күзде [[Ташкент]]тегі Орта Азия университетіне тыңдаушы болып оқуға түседі, әрі ''[[Шолпан (журнал)|«Шолпан»]]'' және ''«Сана»'' журналдарына жұмысқа орналасады. Осы басылымдарда ''[[Қыр суреттері|«Қыр суреттері»]], [[Қыр әңгімелері|«Қыр әңгімелері»]], «Үйлену», «Оқыған азамат», «Кім кінәлі», «Заман еркесі»'' («Сөніп-жану») әңгімелері жарияланады.
  
−
1919 жылы — Семей губревкомының жанынан ашылған қазақ бөлімінің қызметкері, 1920 жылдың ақпанынан бөлім меңгерушісі. «Қазақ тілі» газетінің ресми шығарушысы болып тағайындалады.
+
1923 жылғы маусымда [[Ленинград]] (''қазіргі [[Санкт-Петербург]]'') мемлекеттік университетінің қоғамдық ғылымдар факультетінің тіл-әдебиет бөліміне оқуға ауысады.
  
−
1921 жылы Семей облревкомының төралқа мүшесі, атқару комитетінің төрағасы қызметін атқарады. 1921 жылғы қараша айында [[Қазақ АКСР|Қазақ АКСР-і]] ОАК-нің төралқа мүшелігіне сайланып, онда саяси хатшы міндетін атқарып, кадр мәселесімен айналысады. Мұхаңның «[[Еңбекші Қазақ газеті|Еңбекші қазақ]]» газетіне басшылық жасайтын тұсы да осы кезеңмен дәлме-дәл келеді.
+
1924–1925 жылы Семейдегі мұғалімдер техникумына оқытушылыққа қалдырылды. Сонда жүріп ''«Таң»'' журналын шығарады. Онда ''«Кінәмшіл бойжеткен», «Қаралы сұлу», «Ескілік көлеңкесінде», «Жуандық»'' әңгімелері жарияланды. 1925 жылы Ленинградқа қайтып барып, оқуын жалғастырады.
 +
[[Сурет:Деятели_партии_«Алаш».jpg|нобай|оңға|alt="Алаш" партиясының бірталай қайраткерлері. Топтық сурет|"Алаштың" бірқатар қайраткері. Солдан оңға: Халел Ғаббасұлы, Міржақып Дулатұлы, Ахмет Байтұрсынұлы, Мұхтар Әуез (отырғандар);Жүсіпбек Аймауытұлы, Әлкей Марғұлан, Абдолла Байтасұлы (тұрғандар). Қызылорда, 1926 жыл.]]
 +
1926 жылғы жаз айында Семейге арнайы ғылыми экспедиция ұйымдастырып, оның материалдары негізінде жазылған ''«[[Әдебиет тарихы]]<nowiki/>»'' монографиясы 1927 жылы кітап болып шығады.
  
−
Бір қыс Ташкенттегі Орта Азия мемлекеттік университетінде, төрт жыл Ленинград университетінде оқып, филология факультетін бітіреді. Сол жылы Орта Азия университетінің Шығыс факультетінің жанындағы аспирантурада оқиды.
+
1927 жылғы жазда [[Жетісу]] өңіріне сапармен келіп, [[Ілияс Жансүгіров]]пен бірге болашақ шығармаларына материал жинайды. [[Ленинград]]қа қайтып оралысымен, осы материалдар негізінде ''[[Қараш-қараш оқиғасы (повесть)|«Қараш-Қараш оқиғасы»]]'' повесін, ''«Қилы заман»'' романын, ''«[[Хан Кене]]»'' пьесасын жазады.
  
−
Ұлттық теңсіздік пен сауатсыздықты, аштықты жою жөніндегі ашық пікірі мен шығармалары үшін «ұлтшыл, алашордашыл» атанып, саяси сахнадан шеттету басталған тұста Мұхаң бірыңғай шығармашылық жұмыспен айналысуға көшеді. Ғылыми жұмыстарды да қолға алады.
+
1928 жылы Орта Азия мемлекеттік университетінің аспирантурасына қабылданды, әрі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Қазақ ағарту институтында]] сабақ берді.
  
−
[[1930]] жылы идеялық көзқарасы үшін тұтқынға алынады. Тергеу ұзаққа созылып, 1932 жылғы сәуір айында үш жылға шартты түрде бас бостандығынан айыру туралы үкім шығарылады. Осы жылғы 10 маусым күнгі «Социалистік Қазақстан» және «Казахстанская правда» газеттерінде М. Әуезовтің «Ашық хаты» жарияланады. Онда Мұхаң өзінің қазақ әдебиетінің тарихы және Абай туралы зерттеулерінен, «Қарагөз», «[[Еңлік-Кебек]]», «[[Хан Кене]]», «Қилы заман» сияқты шығармаларынан бас тартатынын мәлімдеуге мәжбүр болды. Сонан кейін ғана ол түрмеден босатылып, оқытушылық жұмыспен айналысуға рұқсат алды.
+
[[Алаш қозғалысы]]ның көсемдерімен бірге 1930 жылғы 16 қыркүйекте тұтқындалып, 1932 жылғы сәуірде үш жылға шартты түрде бас бостандығынан айырылды. Дегенмен, маусым айында түрмеден босатылып, [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Қазақ педагогика институтының]] (''ҚазПИ-дің'') аға оқытушысы болып қызмет істейді. Осы жылдары ''[[театр]], [[драматургия]], мәдениет пен өнер, [[әдебиет]], фольклор тарихы, [[орыс әдебиеті]]нің'' классиктері туралы мақалалары үзбей жарияланып тұрады. Әуезов сценарийі бойынша ''«Райхан»'' көркем фильмі (1940) түсіріледі.
  
−
Мұхтар Омарханұлы Әуезов 1934-61 жылдар аралығында университетте ұстаздық қызмет атқарды. Қазақ әдебиеті кафедрасының негізін қалады. Осы жылдары студенттерге арнап ''«Қазақ халқының ауыз әдебиеті», «Қазақ әдебиетінің тарихы», «Қазақ халқының суырыпсалма айтыс енері», «Туысқан халықтар әдебиеті», [[Абайтану|«Абайтану»]]'' секілді жалпы және арнаулы курстардан дәріс оқыды, бұл курстардын оқу бағдарламалары мен оқу құралдарын, оқулықтарын жазды. Жазушы Абайдың өмірі мен шығармашылығы туралы бұл еңбегінің ҚазМУ-да бірнеше жыл бойы оқыған абайтану атты курстан құралып келген көлемді монография екендігін 1954 жылы 27 тамызда бұрынғы Семей облыстық ''«Екпінді»'' газетінің редакциясы қойған сұраққа жауап ретінде арнайы айтты.
+
1936 жылы [[Мәскеу]]де өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысады. Осы жылдары ''[[«Абай» және «Абай жолы» романдарының жазылуы туралы (мақала)|«Абай»]]'' романын жазуға кірісіп, оны [[1941 жыл]]ы бітіреді. «Абай» романының жарық көруі (1942) Қазақстанның мәдени өміріндегі ерекше оқиға болды.
  
−
Әуезовтің ''«[[Абай жолы]]»'' роман-эпопеясының жазылу тарихында да оның университеттегі қызметінің алатын орны зор. Сөйтіп ол [[абайтану]] атты жаңа ғылымды ұлттық университетте осылайша қалыптастырды.
+
1943 жылы «Абай» романын талқылау үлкен науқанға айналады. 1946 жылы романның екінші кітабын жазып бітіріп, ол 1947 жылы жарық көреді. 1950 жылы роман-эпопеяның ''«[[Ақын аға]]»'' аталатын үшінші кітабы жарық көреді. 1943 жылғы қыркүйектен бастап Қазақтың мемлекеттік университетінің ([[Қазақ ұлттық университеті|ҚазМУ-дің]]) қазақ әдебиеті кафедрасына профессор болып орналасып, өмірінің соңына дейін сонда дәріс оқыды. 2-дүниежүзілік соғыс жылдарында ''«Сын сағатта»'' (1941), ''«Намыс гвардиясы»'' (жазушы [[Әлжаппар Әбішев]]пен бірігіп, 1942), ''«Қынаптан қылыш»'' (1945) пьесалары мен [[Абай операсы|''«Абай»'' операсының]] либреттосын (1944), ''«Абай әндері»'' фильмінің сценарийін (1945) жазады. 1946 жылы [[Қазақстан ғылым академиясы|Қазақстан Ғылым академиясы]] құрылғанда, оның толық мүшесі (''академик, №1 куәлік'') болып сайланады, филология ғылымдарының докторы, профессор атағы берілді.
  
−
Қаламгер Қазақ университетінде қызмет ете жүріп, студент жастардың шығармашылық тұрғыдан өсіп-жетілуіне ерекше мән берді. Әсіресе әдеби бірлестік жұмысын жандандыру, онда талантымен көзге түскен жастарға қамқорлық көрсету, ақыл-кеңес беру арқылы студент жастардың шығармашылық белсенділігін өлшеусіз арттырды. Мұнын жарқын бір мысалы - Әуезовтің 1960 ж. 26 желтоқсанда ҚазМУ-да әдеби бірлестіктің ұйымдастыруымен өткен жастар поэзиясының кешінде сөйлеген сөзі («Жыл келгендей жаңалык. сеземіз»). Кезінде жазушының өзі басшылық жасаған әдеби бірлестік 1961 жылдан бастап ''«Әуезов атындағы әдеби бірлестік»'' деп аталып, оның өмірін, шығармашылық қызметін, ұстаздық ұлағатын тану мен танытудың үлкен мектебіне айналды. Әр жылы желтоқсанның соңғы онкүндігі мен қыркүйектің соңғы он күндігі «Әуезов күндері» ретінде әдеби шығармашылық мейрамына айналған.
+
1951–1954 жылдары Әуезов саяси-идеологиялық тұрғыдан тағы да қыспаққа алынып, 1953 жылғы сәуірде [[Мәскеу]]ге жасырын аттанып кетуге мәжбүр болады. [[Мәскеу мемлекеттік университеті]]нде профессор болып орналасып, ''«КСРО халықтары әдебиетінің тарихы»'' деген арнайы курс бойынша дәріс берді. 1954 жылы [[Алматы]]ға қайтып оралып, ''«[[Абай жолы]]»'' роман-эпопеясын түпкілікті аяқтады.
  
−
Филология факультетінде қызмет жасайтын '''«Әуезов аудиториясы»''' да ірі шығармашылық ұяға айналды. Онда өтетін түрлі ғылыми мәжілістер мен мәслихаттар, көрнекті ғалымдардың лекциялары - өзінің ғылыми-практикалық маңызының жоғарылығымен бағалы. Жазушының 100 жылдығы тұсында университеттің ғылыми кеңесінің мәжіліс залының төріне ілінген гобеленнен тоқылған үлкен бейнесі, филология факультетінің фойесіне қойылған үлкен қола мүсіні мен фойе қабырғасына орнатылған мемориалдық тақта М. Әуезов есімін университетте мәңгі қалдыру мақсатында жасалған іс-шаралар еді.
+
1956 жылы 9-14 қаңтарда [[Германия Демократиялық Республикасы]] (ГДР) жазушыларының [[Берлин]]де өткен IV конгрессіне кеңес жазушысы Константин Федин (делегация басшысы), түрік ақыны Назым Хикметпен (делегацияның қосымша мүшесі) бірге құрметті қонақ ретінде қатысты<ref>https://www.facebook.com/61561159473755/posts/pfbid0bza2Ku6EdhtLWt1bK6bmvMUWbyP8rQyS88pKB8WuJchEVKeyyKaHTJJvHbWjEZrSl/?app=fbl</ref>.  [[Үндістан]]ға 40 күндік сапармен (25 қаңтар – 2 наурыз 1955) барып қайтады.
  
−
Әуезовтің өмірі мен шығармашылық мұрасын оқып үйрену, танып-таныту ісінде университет студенттеріне оқытылатын жалпы және арнаулы курстардың атқаратын қызметі өте жоғары. ''«Қазақ әдебиетінің тарихы», «Әдебиеттану ғылымына кіріспе», «Әдебиет теориясы», «Мұхтартану», «М. Әуезовтің шығармашылық шеберханасы»'' секілді пәндер аясында жазушының шығармашылығы, шеберлігі, поэтикасы және шығармашылық еңбек психологиясы ғылымының қазіргі жетістіктері негізінде оқытылады. Аталған пәндердің оқу бағдарламалары мен оқу құралдары, оқулықтары Қазақстанның барлық университеттерінде бірдей қолданылуы Әуезовті тану мен танытудағы үлкен жетістіктерге жатады.
+
1956 жылы 7-19 қарашада<ref>Мұхтар Әуезов. Энциклопедия. Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011, 623-ші бет </ref> [[КСРО]] мәдениет қайраткерлері өкілдерінің (делегация басшысы – КСРО мәдениет министрінің орынбасары – Сергей Кафтанов<ref>https://www.facebook.com/61561159473755/posts/pfbid02ynmVMnvGPCX1AB3YhitsCQjZaQG1PExAhZQkxS6jc2nd4sy35W9oATh3rKgjnhUAl/?app=fbl</ref>) қатарында [[Чехословакия]]да болды<ref>https://www.facebook.com/61561159473755/posts/pfbid02f6XfSUGfgu6a9kMXX4GZLTRrMtzcrcx7JRNX6jbrWHtUB99bmLDPku55YRT9c6fYl/?app=fbl</ref>. ''Жазушының 60 жасқа толу мерейтойы Алматыда, Мәскеуде салтанатпен атап өтіледі''. 1957 жылы 8-16 тамызда Атом және сутек бомбасын сынауға қарсы халықаралық қозғалыстың [[Жапония]]да өткен 3-конференциясына қатысады (делегация басшысы — Иван Андреевич Каиров) <ref>https://www.facebook.com/61561159473755/posts/pfbid02ef6p6DW51EwGNPFc7BoD5RjYwq8zycNMATt16WijLshZNK1iHFhaGZeA98CPKrGol/?app=fbl</ref><ref>https://www.facebook.com/61561159473755/posts/pfbid02YqCs8PzUU3vGiG8cVeEPT5tpnZGQgB2VpDTXLtf7MGVjLWz1kvSm9xKTbgF4PHivl/?app=fbl</ref>.
  
−
Университет студенттері Әуезовтің өмірі мен шығармашылық мұрасын оқып үйреніп қана қоймай, оларды зерттеуге де белсене араласады. Жыл сайын қаламгердің өмірі мен шығармашылығы жөнінде курс жұмыстары, диплом жұмыстары жазылады. Ғалымдар зерттеу еңбектерін жазып, кандидаттық, докторлык диссертацияларын қорғайды. 3. Қабдоловтың ''«Менің Әуезовім»'', Р. Нұрғалиевтің ''«Әуезов және алаш»'', Ж. Дәдебаевтың ''«Мұхтар Әуезов»'', Ө. Күмісбаевтың ''«М. Әуезов және Шығыс»'' т. б. еңбектер 1997 жылдың жетістіктері. Бұған 1997 ж. 23-24 қыркүйекте өткен ''«Мұхтар Әуезов және әлем әдебиеті»'' атты халықаралық ғылыми симпозиумды және оның университет баспасынан жеке том болып шыққан материалдарын қосуға болады. Түркия, Өзбекстан, Кыргызстан, Қытай елдерінен келген баяндамашылар Әуезовтің өмірі мен шығармашылығы туралы қазақ ғалымдарына бұған дейін белгісіз болып келген ірі мәселелерді көтеріп, симпозиумның ғылыми-теориялық деңгейін арттыра түсті.
+
1958 жылы 7-13 қазанда [[Ташкент]]тегі Науаи театрында өткен [[Азия және Африка елдері жазушыларының конференциялары|Азия және Африка елдері жазушыларының 1-конференциясын]] ұйымдастырушылардың бірі болды және қазақ тілінде сөз сөйледі <ref>https://www.facebook.com/61561159473755/posts/pfbid02r3iL7PXtYwUvsPwdcnBR7Y9tQHpG5e6HaBhgDEPmZcGibWfT8HdoPdoV8cgsBK5Hl/?app=fbl</ref>.
  
−
ҚазМУ ғалымдарының Әуезовтің өмірі мен шығармашылық өнері туралы мақалалары [[Қазақ университеті газеті|«Қазақ университеті» газетінде]], республикалық газеттер мен журналдарда, шетелдік басылымдарда жарық көрді. Солардың ішінде 3. Қабдолов пен Ж. Дәдебаевтың Анкарада түрік тілінде шыққан ''«Мұхтар Әуезов хақында мақалалар»'' атты кітапта жарияланған мақалалары Әуезовті түркі әлеміне жана қырынан танытуға жол ашты. Сонымен қатар Қазақ радиосы мен теледидарында бірнеше хабар ұйымдастырылды, университеттің телестудиясында «Мұхтар Әуезов және әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университеті» атты 40 минуттық бейне фильм жасалып, орталық теледидардан көрсетілді.<ref name="ReferenceA">Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8</ref>
+
1960 жылы 16 ақпан — 17 наурызда [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-қа барып, 1961 жылы 24-28 наурызда Бейбітшілікті қорғаудың Кеңестік комитетінің бастамасымен [[Үндістан]]ға екінші рет сапар шегеді<ref>https://www.facebook.com/61561159473755/posts/pfbid0LJ5utFsApGwSZxSV8MqbAAxWqCddTmAywgohztDBM4UMLzcUj8kvBtd8GbQYSgw8l/?app=fbl</ref> (делегация басшысы — Николай Семенович Тихонов). 1955–1957 жылы алты томдық таңдамалы шығармалары басылып шығады.
  
−
Ол [[1961]] жылы 27 маусымда Мәскеу қаласындағы [[Кремль]] ауруханасында операция кезінде қайтыс болды.
+
Әуезов мұраcының аса қомақты бөлігі — ғылыми зерттеулері. Ол [[қазақ ауыз әдебиеті]]н жинақтап, жүйелеп, қазақ әдебиеті тарихы, Абайдың өмірі мен шығармашылығы, [[әдебиеттану]] мен [[фольклор]]дың теориялық-проблемалық мәселелері жөнінде іргелі еңбектер жазды. Қоғам және мемлекет қайраткері ретінде Әуезов жиырмадан астам шет елдерде болып, адамзат қоғамының дамуы, рухани ынтымақтастық үшін өз көзқарасын білдірді. Әлем халықтары оның ''«[[Абай жолы]]»'' роман-эпопеясын айрықша құбылыс ретінде таныды.
  
−
1961 жылы қайтыс болғаннан кейін Республика Үкіметі қаулы қабылдап, ұлы жазушының есімін мәңгі есте қалдыру мақсатымен Ғылым академиясының Әдебиет және өнер институты мен Қазақтың мемлекеттік академиялық драма театрына Мұхтар Әуезовтың аты беріледі, әдеби мемориалдық мұражайы ашылып, бірқатар мектеп, көше және Алматының бір ауданы М.Әуезов атымен аталды.
+
1961 жылғы 27 маусымда [[Мәскеу]] қаласындағы ауруханада қайтыс болды. [[Алматы]] қаласында жерленген.
  
−
===Ағарту ісі===
+
Сол жылы [[Қазақстан ғылым академиясы]]ның [[М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты|Әдебиет және өнер институтына]] оның есімі берілді, одан кейін жазушы тұрған үйде мұражай-үйі (1963) ашылып, ескерткіштер орнатылды.  
−
Мұхтар Әуезов|Мұхтар Әуезовтің халық ағарту туралы ойларының өмір жолының әр кезеңінде көрініс беріп отырады. Әуезов ғылыми-педагогикалық, мемлекеттік және қоғамдық қызметінде өмір бойы халық ағарту, оқу ісі, ұрпақ тәрбиесі мәселелеріне жете көңіл бөліп, бұл туралы көптеген мақалалары мен жұртшылық алдында сөйлеген сөздерінде айтқан.
+
[[Сурет:Muhtar_Auez_murajai-uii.jpg|нобай|оңға|Мұражай–үйі|299x299 нүкте]]
−
*«[[Сарыарқа (газет)|Сарыарқа]]» газетінде 1917 жылы жарияланған «''Оқудағы құрбыларыма!''» атты алғашқы мақалаларының бірінде жас жазушы оқуда журген қурбы-құрдастарын уақытты бос өткізбей, халықты оқу-білімге бастап, үлгі көрсетуге шақырса
+
[[Сурет:ALA_teatr_Auezova_Metro_Tulpar.JPG|нобай|оңға|alt=Мұхтар Әуез театры|Мұхтар Әуез атындағы Қазақ Ұлттық Драма Театры. Алматы|220x220 нүкте]]
−
*«''Қайсысын қолданамыз''» деген мақаласында орысша және ескіше - мұсылманша оқыған азаматтардың оқу ісін жүргізуде бір ауызды болуы жайында орнықты шешімге келу қажеттігі туралы сөз қозғайды.  
+
[[Қазақ академиялық драма театры]], Алматы, Астана, Семей және басқа қалалар мен облыстардағы аудан, ауыл, көше, мектептер Әуезов есімімен аталады. Мұхтар Әуезовтің туғанына 100 жыл толуына орай 1997 жылы [[ЮНЕСКО]]-ның шешімімен, дүниежүзілік деңгейде аталды.
−
*Ж.Аймауытовпен бірге шығарысқан «[[Абай (журнал)|Абай]]» журналының 1918 жылы 11-санында жарияланған «''Оқу ісі''» атты мақаласында қараңғылықтың құшағында қалған туған халқын мәдениетке, елдікке жетелеудің үлкен бір жолы - оқу-ағарту ісін дұрыс жолға қоюды, бұл үшін бірінші мақсатта ана тіліндегі ұлт мектептерін ашуды көбейту қажеттігін тілге тиек етіп, мұғалім кадрларының тапшылығын, оқу құралдарының жеткіліксіздігін сөз қылады, бұл істерді дұрыс жолға қоюдың бірінші кезектегі міндеттеріне тоқталып, өз ұсыныстарын айтады.
+
[[Сурет:KZ-1997-20tenge-Auezov.png|нобай|оңға|Мұхтар Әуез бедерленген Қазақстан тиыны (1997)|214x214 нүкте]]
−
*1919-21 жылы Семей губерниялық атқару комитеті төрағасының орынбасары және төрағасы болып тұрған кезінде Семейде шыққан «Қазақ тілі» газетіне ағартушылық жұмысын жолға қою мәселесін көтерген бірнеше мақалалар  жариялайды.  
+
−
*1922 жылы 27 тамызда «Қазақ тілі» газетіне жазушының (Орынборда қазақ АССР Орталық атқару комитетінің басшылығында істеп жүріп) Семей губерниясындағы қазақ  қызметкерлеріне ашық хаты басылады. Хатта жер-жерде оқыған қазақ  қызметкерлерінің халықты сауаттандыру жолында өнер-білімге жұмылдыру ісіндегі самарқаулығы сыналады.
+
−
*1930 жылы Қазақстан Оқу комиссариаты білім кеңесінің шешімімен Қызылордада басылып шыққан «''Қазақ  шаруа жастар мектебіне арналған программа және түсінік хаттар''» деген халық ағарту саласы үшін маңызды жинақтың қазақ  әдебиеті пәніне арналған «''Суретті әдебиет туралы''» атты бөлімін Әуезов [[Бейімбет Майлин]], [[Әлкей Марғұлан]]мен бірлесіп жазған. Бағдарламада қазақ  шаруа жастарының үш жыл ішінде қазақ  әдебиетінен нені оқып үйрену қажеттігін айтып, қазақ  әдебиетіндегі дәуірлеу мәселесін ұсынады.
+
−
*1957 жылы қазақ  тілі мен әдебиетін оқытуға арналған республикалық кеңес қарсаңында «Қазақстан мұғалімі» газетінде (28 наурыз) «''Ана тіл әдебиетін сүйіңдер''» деген күн тәртібіндегі осы мәселеге байланысты кезек күттірмес шаралар туралы ой қозғайды. Қазақ әдеби тілі мен көркем әдебиет тілі жөнінде шынайы жанашырлық сезіммен жазылған көлемді мақалалары қазақ тілінің өрісі, сөз қолдану сипаты, орыс тілінен аудару мәселелеріне көңіл аудартады.
+
−
*Туған тіл мен әдебиетті сүюге шақырып, бұрынғы одақтық «''Учительская газетада''» жарияланған «''Орыс тілінің біздің халық үшін маңызы туралы''» мақаласында (1956, 9 мамыр) бұл тілдің қазақ  халқы ушін үлкен рөл атқарғандығын тілге тиек етеді. Әуезов мектептермен, жоғары және арнаулы орта оқу орындары ұжымдарымен тығыз байланыс жасап, олармен кездесулерінде, қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университетінде оқыған дәрістерінде де халық ағарту, оқу-тәрбие ісі үшін пайдалы пікірлер мен ұсыныстар айтқан.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref>
+
  
−
== «Абай жолы» роман-эпопеясы ==
+
==Отбасы==  
 +
* Әйелдері — Райхан, Кәмила, [[Валентина Николаевна Кузьмина]], [[Фатима Ғабитова]]
 +
* Қыздары — [[Мұғамиля]], [[Ләйла Мұхтарқызы Әуезова|Ләйла]]
 +
* Балалары — Шоқан, Ернар, [[Мұрат Мұхтарұлы Әуезов|Мұрат Әуезов]].<ref>[https://massaget.kz/layfstayl/madeniet/persona/20327/ Massaget.kz жастар порталы]</ref> Елдес, Елдар.
  
−
«[[Абай жолы]]» – Мұхтар Әуезовтың әлемге әйгілі роман-эпопеясы. «Абай жолы» – қазақтың көркем прозасын классикалық деңгейіне көтеріп, әлем әдебиетіне көркемдік қуат әкелген үздік туынды. Әуезов өзінің роман-эпопеясында қазақ халқын, оның ұлттық дәстүрін барлық қырынан энциклопедиялық деңгейде жан-жақты ашып көрсетті.
+
=== Шығармашылығы===
−
Әуезовтың «Абай жолы роман-эпопеясы әлемдік деңгейде: «XX ғасырдағы ең үздік шығармалардың бірі» (''[[Луи Арагон]]'') деген жоғары баға алды. Сондай-ақ бұл роман-эпопея қазақ халқын, қала берді бүкіл түркі әлемін дүние жүзіне танытқан ұлы шығарма ретінде де танылды.
+
[[Сурет:M.O.Auez.50 tomqyq dhagarmalar jinagynyn kei tomdary.jpg|thumb|М.Әуездің 50 томдық толық шығармалар жинағының бірқатар томдары|207x207 нүкте]]
−
Әуезов алғашқыда екі кітаптан тұратын «''Абай''» (1942, 1947), онан кейін мұның жалғасы болып табылатын «''Абай жолы''» (бұл да екі кітаптан тұратын; 1952, 1956) романын жазды. Осы төрт томнан тұратын «''Абай жолында''» қазақ қоғамының алуан түрлі топтары кең қамтылып, сан қырлы тұтас галерея жасалды. Онда қазақ халқының этнографиялық, діни, жалпы мәдени-танымдық дәстүрлері: ''жаз жайлауға көшу, құдалыққа бару мен той жасау, кісі өлімі мен аза тұту, ас беру, жұт, болыс сайлауы, дауға билік айту, аң аулау мен табиғат көріністері'', т.б. бәрі бар. Роман-эпопеяның танымдық мәнімен бірге ұлттық әдебиет пен мәдениетті, ана тілін өркендетудегі рөлі зор болды.  
+
−
Алғашқы екі кітаптан тұратын ''«Абай»'' романы үшін жазушыға КСРО мемлекеттік сыйлығы (1949) беріліп, төрт томдық «Абай жолы» роман-эпопеясы жарық көргеннен кейін ол [[Лениндік сыйлық]]тың лауреаты (1959) атанды.  
+
−
''Эпопея дүние жүзі халықтарының бір жүз он алты тіліне аударылған. Ол екі жүз томдық «[[Әлем әдебиеті кітапханасы]]» топтамасында екі том болып басылды.''
+
  
−
== Жазушының драматургия саласындағы еңбектері ==
+
===«Абай жолы» роман-эпопеясы===
−
Әуезов драматургия саласыңда көп еңбек еткен. Мұның бірнеше себептері бар. Халық әдебиетінде, фольклорда түр жағынан драматургияға жақын нұсқалар көп. [[Батырлар жыры]]нда толғаулар мол. Салт өлеңдері, [[беташар]], [[сыңсу]], [[жар-жар]], [[жоқтау]] түрі мазмұны жағынан драмалық шығармалармен ағайындас.
+
[[Сурет:Қазақ_әдебиеті_жауһарларының_бірі-Абай_жолы.-.jpg|нобай|оңға|269x269 нүкте]]
 +
«Абай жолы» (тетралогия) — Мұхтар Әуезовтың Абай Құнанбайұлына арналған роман-эпопеясы. «Абай жолы» — қазақтың көркем прозасын классикалық деңгейге көтеріп, әлем әдебиетіне көркемдік қуат әкелген туынды. Әуезов өзінің роман-эпопеясында қазақ халқын, оның ұлттық дәстүрін барлық қырынан энциклопедиялық деңгейде жан-жақты ашып көрсетті. Әуезовтың «Абай жолы роман-эпопеясы әлемдік деңгейде: «XX ғасырдағы ең үздік шығармалардың бірі» ([[Луи Арагон]]) деген жоғары баға алды.
  
−
20 ғасырға дейін қазақтың халық әдебиетінде драматургияға өзек болатын мол қазына жиналды. Осы байлықты игерген қаламгер - Әуезов Ол халық әдебиетінен нәр алды. Әрине қазақтың көшпелі өмірі, қаланың болмауы драматургияның дамуына кедергі жасады. Қазақ тұрмысындағы сауық түрлері, қыз ұзату салтанаты, [[алтыбақан]] ойындары тұңғыш драмаға енгізілді. Әуезов көп ұлтты театрда істеген. Осы тәжірибе оған сахна сырын жете үйретті.
+
Әуезов алғашқыда екі кітаптан тұратын «''Абай''» (1942, 1947), онан кейін мұның жалғасы болып табылатын «''Абай жолы''» (бұл да екі кітаптан тұратын; 1952, 1956) романын жазды. Осы төрт томнан тұратын «''Абай жолында''» қазақ қоғамының алуан түрлі топтары кең қамтылып, сан қырлы тұтас галерея жасалды. Онда қазақ халқының этнографиялық, діни, жалпы мәдени-танымдық дәстүрлері: ''жаз жайлауға көшу, құдалыққа бару мен той жасау, кісі өлімі мен аза тұту, ас беру, жұт, болыс сайлауы, дауға билік айту, аң аулау мен табиғат көріністері'' бар.  Алғашқы екі кітаптан тұратын ''«Абай»'' романы үшін жазушыға КСРО мемлекеттік сыйлығы (1949) беріліп, төрт томдық «Абай жолы» роман-эпопеясы жарық көргеннен кейін ол [[Лениндік сыйлық]]тың лауреаты (1959) атанды.
  
−
=== Әуезовтың драмалық шығармалары ===
+
Эпопея дүние жүзі халықтарының бір жүз он алты тіліне аударылған. Ол екі жүз томдық «[[Әлем әдебиеті кітапханасы]]» топтамасында екі том болып басылды.
−
Әуезов қаламынан 30-дан аса драмалық шығарма туды. Жеке пьесалардың варианттарын қоссақ, 50-ден асады. Әуезов драматургиясында жанрлық формалардың бәрін қамтыған. Онда [[трагедия]] да, [[комедия]] да, [[драма]] да бар. Әуезов кейбір шығармаларын бірігіп жазған. Олар: Л. Соболев («Абай»), С. Мұқанов («Ақан - Зайра»), Ғ. Мүсірепов («Қынаптан қылыш»), Ә. Тәжібаев («Ақ қайың»), Ә. Әбішев («Намыс гвардиясы»), «Октябрь үшін» (1933) пьесасының материалдары - [[Жетісу]] қазақтарының революцияға келуі. Кейіпкерлері - Д. Фурманов, Ж. Бәрібаев. Кітаптың мұқабасында «Мұны жазуға Қ.Байсейітов, Бековтар қатысты» деген сөздер бар. Әуезовті әдебиетке «Еңлік - Кебек» алып келді. Шығарма өзегі - эпостық материал. Әлемдік әдебиеттегі мұндай тәжірибе енімді дәстурлердің бірі. Әуезовтің «Еңлік - Кебегі» 1922 жылы Орынборда басылды. Кейіпкерлері сахна тілімен сөйлейді. Автор өзінен бұрынғы мотивтерден алыс кетпеген. Билер сахнасы - көркемдік тамаша табыс. Кемшілік, олқылықтарды ескеріп, Әуезов пьесаны 1943 жылы қайта жазды. Бірнеше көрініс қысқарды. Аса терең, мәнді шығарманың бірі - «Түнгі сарын». Бұл - қазақ драматургиясында реализмнің орныққанын көрсеткен туынды. Мұнда көркемдік шешім ақындық идеалмен тығыз байланысты. Таптық тартыс шығармада жай схема түрінде емес, адам тағдырлары арқылы бейнеленеді. «Түнгі сарын» - қазақ драматургиясында жағымды кейіпкерлер проблемасын шешкен туынды. «Октябрь үшін», «Тартыс» пьесаларында Әуезов реалистік драма жасаудың түрлі-түрлі құралдарын пайдаланған.
+
  
−
1934 жылы сахнаға шыққан «Хан Кене»трагедиясы Әуезовтің азаттық идеясын терең бейнелеген, аса көркем тарихи пьесасы. Мұнда Хан Кененің, Наурызбай батырдың, қазақ, [[қырғыз]] билерінің реалистік бейнелері жасалып, тарихи шындық пен көркем шындық табиғи бірлік тапқан. «Қарагөз» 1926 жылы бірінші сыйлық алды. 30-жылдардағы белгілі әдебиет сыншысы Ғ.Тоғжанов трагедияда ескі көшпелі өмірді мадақтау бар дейді. Ж.Орманбаевтың да бір мақаласында осындай пікірі айтылғанды. Әуезов бұл пьесаға кейін кайта оралып, жаңа нұсқа жасады. 30-жылдары Әуезов реализмді меңгеруде көп еңбек етті. Әсіресе драматургияда көптеген ізденістерге барды. 1918 жылы Әуезов тұңғыш рет Абай жайлы мақала жазып, Абай заманы туралы білген, естігендерін қағазға түсірген. Л. Соболевпен бірлесіп жазған «Абай» пьесасы кейінгі [[эпопея]] тақырыбының барлауы еді. Онда Абай өмірінің соңғы кезеңдері қамтылған. 30-жылдардың аяғында Әуезов білімі жөнінен, рухани толысуы жағынан шыңға көтерілді. Ол Абай тақырыбына осындай шақта келеді.
+
====Драмалық шығармалары====
 +
Әуезов қаламынан 30-дан аса драмалық шығарма туды. Жеке пьесалардың варианттарын қоссақ, 50-ден асады. Әуезов драматургиясында жанрлық формалардың бәрін қамтыған. Онда [[трагедия]] да, [[комедия]] да, [[драма]] да бар. Әуезов кейбір шығармаларын бірігіп жазған. Олар: Л. Соболев («Абай»), С. Мұқанов («Ақан - Зайра»), Ғ. Мүсірепов («Қынаптан қылыш»), Ә. Тәжібаев («Ақ қайың»), Ә. Әбішев («Намыс гвардиясы»), «Октябрь үшін» (1933) пьесасының материалдары — [[Жетісу]] қазақтарының революцияға келуі. Кейіпкерлері — Д. Фурманов, Ж. Бәрібаев. Кітаптың мұқабасында «Мұны жазуға Қ.Байсейітов, Бековтар қатысты» деген сөздер бар. Әуезовті әдебиетке «Еңлік-Кебек» алып келді. Шығарма өзегі — эпостық материал. Әлемдік әдебиеттегі мұндай тәжірибе енімді дәстүрлердің бірі. Әуезовтің «Еңлік-Кебек» атты туындысы 1922 жылы Орынборда басылды. Кейіпкерлері сахна тілімен сөйледі. Автор өзінен бұрынғы мотивтерден алыс кетпеген. Билер сахнасы — көркемдік тамаша табыс. Кемшілік, олқылықтарды ескеріп, Әуезов пьесаны 1943 жылы қайта жазды. Бірнеше көрініс қысқарды. Аса терең, мәнді шығарманың бірі — «Түнгі сарын». Бұл — қазақ драматургиясында реализмнің орныққанын көрсеткен туынды. Мұнда көркемдік шешім ақындық идеалмен тығыз байланысты. Таптық тартыс шығармада жай схема түрінде емес, адам тағдырлары арқылы бейнеленеді. «Түнгі сарын» — қазақ драматургиясында жағымды кейіпкерлер проблемасын шешкен туынды. «Октябрь үшін», «Тартыс» пьесаларында Әуезов реалистік драма жасаудың түрлі-түрлі құралдарын пайдаланған.
  
−
Автор Абайға лайық сөз өрнектерін тапқан. Бұл трагедия қоғамдық мәні бар күрделі жағдайларды көрсетеді. Шығармада тартыс, әрекет бірлігі мықты. Пьесада қақтығыс көп. Осы пьесаның негізінде кейін опера либреттосы, киносценарий жазылды. Трагедияны тұңғыш сахнаға қойған - Асқар Тоқпанов. Абай рөлін Қ.Қуанышбаөв ойнады. Драма формасын Әуезов көп байытты. Әуезов фантастикалық пьеса да жазған. Ол - «Дос - Бедел дос». Пьесада «бір адам әр түрлі формацияда өмір сүрсе қандай болар еді» деген сұрауға жауап іздейді. Әуезов драматургиясында қазақ халқы өмірінің сан алуан қырлары үлкен шеберлікпен көрсетілген. Өмірдің терең қабаттарын қопарып, типтік жағдайлардағы характерлерді дәл тауып, олардың өзара қақтығысынан туған үлкен тартыстарды көрсету - Әуезов пьесаларының басты ерекшеліктерінің бірі. Шығармаларға құбылыстың сырт көрінісі, яки адамдар арасындағы ұсақ интригалар емес, әлеуметтік конфликтілер негізгі арна болады. Әуезов - қазақ драматургиясының жаңашылы. Ол дүниежүзілік драматургияның асыл үлгілерін оқып, аудару арқылы шеберлік мектебінен өтті. Мұның үстіне Әуезов пьесаның еуропалық үлгісіне соны ұлттық бояу, нақыш қосты. Қазақтың ежелгі әдебиетіндегі драматургияға жақын үлгілерді (айтыс, беташар, жар-жар, шешендік дауы) жаңашылдықпен пайдалана білді.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>
+
1934 жылы сахнаға шыққан «Хан Кене» трагедиясы Әуезовтің азаттық идеясын терең бейнелеген, аса көркем тарихи пьесасы. Мұнда Хан Кененің, Наурызбай батырдың, қазақ, [[Қырғыздар|қырғыз]] билерінің реалистік бейнелері суреттеліп, тарихи шындық пен көркем шындық табиғи бірлік тапқан.
  
−
Әуезов трагедияларында сан алуан образдар галереясы бар. Олар өздеріне ғана тән, айрықша сөздік сипаттамаларымен кейіптелген. Әуезов - қазақ әдеби тілін дамытуға орасан мол үлес қосқан, реформатор суреткер. Әуезов қазақ тілінің негізгі сөздік қорын жеріне жеткізе пайдаланады. Мақал-мәтәлдерді, айқышты сөздерді, фразаларды бағды күйінде ала салмай, оларды өз мақсатына орай жаңғыртып, жайнатып, қайтадан құйып шығарды. Әуезов пьесалары - қазақ әдебиетінің [[алтын]] жамбадай қымбат, асыл шығармалары, біздің ұлттық мақтанышымыз.<ref name="ReferenceA"/>
+
«Қарагөз» 1926 жылы бірінші сыйлық алды. 1930 жылдардағы белгілі әдебиет сыншысы Ғ. Тоғжанов трагедияда ескі көшпелі өмірді мадақтау бар дейді. Ж. Орманбаевтың да бір мақаласында осындай пікірі айтылғанды. Әуезов бұл пьесаға кейін қайта оралып, жаңа нұсқа жасады. 1930 жылдары Әуезов реализмді меңгеруде көп еңбек етті. Әсіресе, драматургияда көптеген ізденістерге барды. 1918 жылы Әуезов тұңғыш рет Абай жайлы мақала жазып, Абай заманы туралы білген, естігендерін қағазға түсірген. Л. Соболевпен бірлесіп жазған «Абай» пьесасы кейінгі [[эпопея]] тақырыбының барлауы еді. Онда Абай өмірінің соңғы кезеңдері қамтылған. 1930 жылдардың аяғында Әуезов білімі жөнінен, рухани толысуы жағынан шыңға көтерілді. Ол Абай тақырыбына осындай шақта келеді.
 +
 
 +
Автор Абайға лайық сөз өрнектерін тапқан. Бұл трагедия қоғамдық мәні бар күрделі жағдайларды көрсетеді. Шығармада тартыс, әрекет бірлігі мықты. Пьесада қақтығыс көп. Осы пьесаның негізінде кейін опера либреттосы, киносценарий жазылды. Трагедияны тұңғыш сахнаға қойған — Асқар Тоқпанов. Абай рөлін Қ.Қуанышбаев ойнады. Драма формасын Әуезов көп байытты. Әуезов фантастикалық пьеса да жазған. Ол — «Дос — Бедел дос». Пьесада «бір адам әр түрлі формацияда өмір сүрсе қандай болар еді» деген сұрауға жауап іздейді. Әуезов драматургиясында қазақ халқы өмірінің сан алуан қырлары үлкен шеберлікпен көрсетілген. Өмірдің терең қабаттарын қопарып, типтік жағдайлардағы характерлерді дәл тауып, олардың өзара қақтығысынан туған үлкен тартыстарды көрсету — Әуезов пьесаларының басты ерекшеліктерінің бірі. Шығармаларға құбылыстың сырт көрінісі, яки адамдар арасындағы ұсақ интригалар емес, әлеуметтік конфликтілер негізгі арна болады. Әуезов — қазақ драматургиясының жаңашылы. Ол дүниежүзілік драматургияның асыл үлгілерін оқып, аудару арқылы шеберлік мектебінен өтті. Мұның үстіне Әуезов пьесаның еуропалық үлгісіне соны ұлттық бояу, нақыш қосты. Қазақтың ежелгі әдебиетіндегі драматургияға жақын үлгілерді (айтыс, беташар, жар-жар, шешендік дауы) жаңашылдықпен пайдалана білді.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>
  
 
== Шығармалары ==
 
== Шығармалары ==
−
* Әдебиет тарихы, [[Қызылорда]], [[1927]];
+
[[Сурет:Мұхтар Әуезов шығармалары. 1954 ж. (1).jpg|нобай|293x293 нүкте|Мұхтар Әуезов шығармалары. 1954 ж.]]
−
* Әр жылдар ойлары, А., [[1959]];
+
−
* Мысли разных лет, А., [[1961]];
+
−
* Уақыт және әдебиет, А., [[1962]];
+
−
* [[Абай Құнанбаев]], А., [[1967]];
+
−
* [[Абайтанудан жарияланбаған материалдар]], А., [[1988]];
+
−
* Абайтану дәрістері, А., [[1995]];
+
−
* Ескермедім, қабылдамадым, А., [[1998]];
+
−
* Абайтану оқулары, А., [[1998]].
+
  
−
=== Мұхтар Әуезов Шығармалары шет тілінде шыққан басылымдары ===
+
==== Проза ====
−
*Абай жолы. Роман-эпопея, А., 1952, 1953, 1955, 1956, 1958, 1961, 1979, 1980  (орыс тілінде: Путь Абая. Роман-эпопея, М., А., 1952, 1955, 1957, 1958, 1960, 1965, 1971);
+
* Абай жолы (Роман–эпопея)
−
*Армян тілінде: Абай. Роман, Ереван, 1952;
+
* Өскен өркен (Аяқталмаған роман)
−
*Әзірбайжан тілінде: Абай. Роман, Бакы, 1954;
+
* Қараш-қараш оқиғасы (Повесть)
−
*Башқұрт тілінде: Абай юлы. Роман-эпопея, Өфә, 1961;
+
* Қилы заман (Повесть)
−
*Қырғыз тілінде: Тарыхый роман, Фрунзе, 1—2 кітап, 1957;
+
* Барымта (Әңгіме)
−
*Абай жолу. Роман-эпопея, 1957 — 63;
+
* Бүркітші (Әңгіме)
−
*Латыш тілінде: Abajs. Roman, І — ІІ, Rіga, 1948 — 49;
+
* Ескілік көлеңкесінде (Әңгіме)
−
*Abaja Cels, І — ІІ — ІІІ — ІV, Rіga, 1963;
+
* Жетім (Әңгіме)
−
*Koksereks. “Druva”, ғ15, 1960;
+
* Жуандық (Әңгіме)
−
*Литва тілінде: Suvіs Kalnuose, Vіlnіus, 1963;
+
* Қаралы сұлу (Әңгіме)
−
*Abajus. Romanas І — ІІ, Vіlnіus, 1950;
+
* Қорғансыздың күні (Әңгіме)
−
*Abajaus Kelіas, Vіlnіus, 1960;
+
* Қыр әңгімелері (Әңгіме)
−
*Jaunojі karta [Өскен өркен], Vіlnіus, 1969;
+
* Қысқы түн (Әңгіме)
−
*Молдова тілінде: Абай, І — ІІ, Кишинэу, 1959 — 62;
+
* Көксерек (Әңгіме)
−
*Вицэ тынэрэ [Өскен өркен], Кишинэу, 1969;
+
* Кім кінәлі (Әңгіме)
−
*Тәжік тілінде: Садои тирдар ағба [Қараш-Қараш оқиғасы], 1962;
+
* Кінәмшіл бойжеткен (Әңгіме)
−
*Нозанини мотам гирифта [Қаралы сұлу], 1967;
+
* Оқыған азамат (Әңгіме)
−
*Абай, Сталинабод, 1955 — 57;
+
* Сөніп жану (Әңгіме)
−
*Татар тілінде: Абай. Тарихи роман, 1 — 2 т., Казан, 1957 — 60;
+
* Түнгі ауыл (Әңгіме)
−
*Тыва тілінде: Көк кааррак, Кызыл, 1964;
+
* Үйлену (Әңгіме)
−
*Чалыы салган, [Өскен өркен], Кызыл, 1969;
+
* Асыл нәсілдер (Әңгіме)
−
*Түрікмен тілінде: Абай. Роман, 1—2, Ашхабад, 1958;
+
* Татьянаның қырдағы әні (Әңгіме)
−
*Абайың елы, Ашхабад, 1961;
+
* Хасеннің құбылыстары (Әңгіме)
−
*Өзбек тілінде: Бургутчи, Тош., 1960;
+
 
−
*“Уқимишли йигит”, Тош., 1960;
+
====Кино====
−
*Қараш — Қараш вақеаси, Тош., 1962;
+
* Райхан (фильм) – 1940
−
*Кукел, Тош., 1964;
+
* Абай әндері (фильм) – 1945
−
*Абай, І — ІІ к., Тош., 1951 — 52;
+
* Шыңдағы шынар (фильм) – 1966
−
*Абай йули, Тош., 1957, 1959, 1960;
+
* Қараш-Қараш (фильм) – 1969
−
*Ұйғыр тілінде: Абай. Роман, 1 — 2 к., А., 1949, 1954;
+
* Көксерек (фильм) – 1973
−
*Абай йоли, А., 1955, 1957, 1962;
+
* Қаралы сұлу (фильм) – 1982
−
*Украин тілінде: Сірий лютий, Киів, 1955;
+
* Абай (фильм) – 1995
−
*Эстон тілінде: Abaі. Romaan, І — ІІ kn, Tallіn, 1950, 1951;
+
* Трагедия триумфатора (фильм) – 2009
−
*Abaі tee. Romaan-epopoa, Tallіn, 1960;
+
====Театр====
−
*Cаха тілінде:  Абай. Якутск, 1965;
+
* Абай (Трагедия)
−
*Ағылшын тілінде: Abaі. Book one, M., 1957;
+
* Айман (Либретто)
−
*Abaі. Book two, M., 1957;  Араб тілінде:  Қорғансыздың күні, М., 1966;
+
* Айман-Шолпан (Трагедия)
−
*Қараш — Қараш оқиғасы, М., 1967; Бенгал тілінде: Қараш — Қараш оқиғасы, М., 1966;
+
* Ақан-Зайра (Пьеса)
−
*Болгар тілінде: Абай. Първа кн., София, 1950;
+
* Бәйбіше, тоқал (Драма)
−
*Пътят на Абай, София, 1964;
+
* Еңлік Кебек (Трагедия)
−
*Мадьяр тілінде: Egy Kolto utja [Ақын жолы], Budapest, 1956;
+
* Дос-Бедел Дос (Пьеса)
−
*Моңғол тілінде: “Абай жолы”. Роман-эпопея, 1 т., 1972; 2 т., 1978;
+
* Қара қыпшақ Қобланды (Пьеса)
−
*Вьетнам тілінде: Жас Абай, 1 — 2 т., Ханой, 1965;
+
* Қарагөз (Трагедия)
−
*Неміс тілінде: Derqrіmіge Graue [Көксерек], Вerlіn, 1962 — 64 — 65;
+
* Намыс гвардиясы (Пьеса)
−
*Der Schuss auf dem Gebіrqspass [Қараш — Қараш оқиғасы], Вerlіn, 1964;
+
* Октябрь үшін (Пьеса)
−
*Abaі. Romaan, І — ІІ b., M., 1953;
+
* Тартыс (Пьеса)
−
*Парсы тілінде: Қараш — Қараш оқиғасы, М., 1966;
+
* Түнгі сарын (Пьеса)
−
*Поляк тілінде: Okrutny szary [Көксерек], Warszawa, 1961;
+
* Тас түлек (Пьеса)
−
*Syn Kazachctana (Abaj), Powіesc, 1, Warszawa, 1950;
+
 
−
*Syn Kazachctana (Abaj), Powіesc, 2, Warszawa, 1951;
+
==== Аудармалары ====
−
*Droga Abaja, Warszawa, 1954;
+
* Асауға тұсау (У. Шекспирден)
−
*Румын тілінде: Abaj. Roman, Bucurestі, 1950;
+
* Отелло (У. Шекспирден)
−
*Abaj. Roman-epopea, Bucurestі, 1961;
+
* Дворян ұясы (И. Тургеневтен)
−
*Cловак тілінде: Abaj, Bratіslava, 1951;
+
* Ревизор (Н. Гогольден)
−
*Abajova cesta, Bratіslava, 1961;
+
* Любовь Яровая (К. Треневтен)
−
*Француз тілінде: Abaі, Parіs, 1960;
+
* Будда (Л. Толстойдан)
−
*Le coup de feu, M., 1963;
+
* Той тарқар (Л. Толстойдан)
−
*Хинди тілінде: Қараш — Қараш оқиғасы, М., 1967;
+
* Ақ қасқа (Д. Лондоннан)
−
*Чех тілінде: Abaі. Roman, Praha, 1948;
+
* Қорқыныш (А. Афиногеновтан)
−
*Әр жылдар ойлары, А., 1959;
+
* Ақсүйектер (Н. Погодиннен)
−
*Мысли разных лет, А., 1961;
+
* Чусовойдағы бурлактар (Д. Мамин-Сибиряктан)
−
*Уақыт және әдебиет, А., 1962;
+
* Жердің жаратылысы туралы әңгімелер (Ю. Вагнер)
−
*Өскен өркен, А., 1962;
+
* Құрылыс материалдары (В. Эвальд)
−
*Абай Құнанбаев, А., 1967;
+
* Степь (Ілияс Жансүгіровтен; Зоя Кедринамен бірлесе аударған)
−
*Абайтанудан жарияланбаған материалдар, А., 1988;
+
 
−
*Абайтану дәрістері, А., 1995;
+
== Шығармалар жинағы ==
−
*Ескермедім, қабылдамадым, А., 1998.
+
<gallery>
−
*Шығ. жин., 6 томдық, А., 1955 — 57;
+
Сурет:Page002.tif|нобай|оңға
−
*Шығ. жин., 12 томдық, А., 1967 — 69;
+
Сурет:Page003.tif|нобай|оңға| Он екі томдық шығармалар жинағының он бірінші томының титулды беттері
−
*Путь Абая, Библиотека Всемирной литературы, сер. 3, т. 7 (134) — 8 (135), М., 1971;
+
Сурет:Muhtar_Auezdin_12_tomdygynyn_3_tomy.jpg|нобай|оңға|12 томдығынан. 9, 10, 12 томдар. Алматы, Жазушы, 1969.
−
*Собр. соч. в 5 томах, 1 — 5-т., М., 1973 — 75;
+
Сурет:Muhtar_Auezdin_12_tomdygynyn_12_tomynyn_muqabasy_(ar_tomda_osyndai_supermuqaba).jpg|нобай|оңға|12–ші томының мұқабасы. Алматы, Жазушы, 1969.
−
*Шығ. жин., 20 томдық, А., 1979 — 85;
+
Сурет:Pyatitomnoe_sobranie_sochinenii_Muhtara_Aueza.jpg|нобай|оңға|Орысша 5 томдық шығармалар жинағы. Мәскеу, "Көркем әдебиет" баспасы, 1973–1975.
 +
Сурет:Мұхтар_Әуездін_20_томдық_шығармаларының_кей_томдарынан.jpg|нобай|оңға|20 томдық шығармалар жинағы (кейбірлері ғана). Алматы, "Жазушы" баспасы, 1979–1985.
 +
</gallery>
 +
* Алты томдық таңдамалы шығармалары. Алматы, 1955–1957.
 +
* Он екі томдық шығармалар жинағы. Алматы, Жазушы баспасы, 1967–1969.
 +
* Собрание сочинений в 5 томах. Москва, Художественная литература, 1973–1975.
 +
* Жиырма томдық шығармалар жинағы. Алматы, Жазушы, 1979–1985.
 +
* Шығармаларының елу томдық толық жинағы. Алматы, Ғылым, Жібек жолы баспалары, 1997–2011.
 +
* Қазіргі таңда М. Әуезов атындағы әдебиет және өнер институтында Мұхтар Әуезовтің 55 томдық академиялық толық шығармалар жинағы жарық көру үстінде.
 +
 
 +
==Мұхтар Әуезов атында==
 +
{{col-begin}}
 +
{{col-1-of-3}}
 +
;Елді мекендер мен көшелер
 +
* Әуезов көшесі (Астана)
 +
* [[Әуезов көшесі (Алматы)]]
 +
* Әуезов көшесі (Шымкент)
 +
* Әуезов көшесі (Қарағанды)
 +
* Әуезов ауданы (Алматы)
 +
* М.Әуезов көшесі (Кентау)
 +
 
 +
{{col-2-of-3}}
 +
;Ғылым және мәдениет нысандары
 +
* Мұхтар Әуезов атындағы Әдебиет және өнер иституты (Алматы)
 +
* [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]] (Алматы)
 +
* М.Әуезов атындағы Мемлекеттік университет (Шымкент)
 +
 
 +
{{col-3-of-3}}
 +
;Ескерткіштер
 +
 
 +
{{col-end}}
  
 
== Дереккөздер ==
 
== Дереккөздер ==
−
<references/>
+
{{дереккөздер}}
  
 
== Сыртқы сілтемелер ==
 
== Сыртқы сілтемелер ==
−
* [http://www.inform.kz/kaz/article/1200286]
+
{{Commonscat|Mukhtar Auezov|Мұхтар Әуезов}}
−
* [http://www.zox.kz/load/aza_debiet_t_l_alary/uezov_m_khtar_omarkhan_ly/12-1-0-947]
+
* [https://adebiportal.kz/kz/authors/view/709 Мұхтар Әуезов] «[[Әдебиет порталы]]» сайтында
−
* [http://ardaktylar.kz/persons/uezov-mhtar-omarhanly/]
+
* [https://sputniknews.kz/spravka/20191208/12234439/Muhtar-Auezov-omirbaian.html Жазушы туралы қызықты деректер]
−
* [http://www.shuak.kz/kaz/index.php?option=com_content&view=article&id=319:2010-02-19-07-18-59&catid=93:2010-02-19-07-15-16&Itemid=93]
+
* [http://auezov.kz/page.php Мир Мухтара Ауэзова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161103003546/http://auezov.kz/page.php |date=2016-11-03 }}
−
* [http://referatikz.tk/load/m_khtar_uezov/1-1-0-268]
+
 
−
* {{Commonscat|Mukhtar Auezov|Мұхтар Әуезов}}
+
{{Мұхтар Әуезов шығармалары}}
  
−
[[Санат:1897 жылы туғандар]]
+
{{DEFAULTSORT:Әуезов, Мұхтар Омарханұлы}}
−
[[Санат:1961 жылы қайтыс болғандар]]
+
 
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
 
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
 
[[Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
 
[[Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
−
[[Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар]]
 
 
[[Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері]]
 
[[Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері]]
 
[[Санат:Қазақстан филологтары]]
 
[[Санат:Қазақстан филологтары]]
 +
[[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]]
 
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
 
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
 
[[Санат:Профессорлар]]
 
[[Санат:Профессорлар]]
Жол нөмірі 226: Жол нөмірі 249:
 
[[Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары]]
 
[[Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары]]
 
[[Санат:Лениндік сыйлықтың иегерлері]]
 
[[Санат:Лениндік сыйлықтың иегерлері]]
 +
[[Санат:КСРО жазушылар одағы мүшелері]]
 +
[[Санат:Қазақ КСР ғылым академиясы академиктері]]
 +
[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті оқытушылары]]
 +
[[Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті оқытушылары]]
 +
[[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 4-шақырылымының депутаттары]]
 +
[[Санат:Фатима Ғабитованың жанұясы]]

00:15, 2026 ж. шілденің 13 кезіндегі нұсқасы

Үлгі:Жазушы Мұхтар Омарханұлы Әуезов (28 қыркүйек 1897, Шыңғыстау, Семей облысы, Ресей империясы – 27 маусым 1961, Кунцево орталық клиникалық ауруханасы, Мәскеу, КСРО) — қазақ жазушысы, қоғам қайраткері, Қазақстан ғылым академиясының тұңғыш академигі (1946), филология ғылымдарының докторы мен профессоры (1946), Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1957).<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref>

Өмірбаяны

Мұхтар Әуезов 1897 жылғы 28 қыркүйекте, Семей өңірінде, қазіргі Абай облысының Абай ауданындағы Бөрілі деген жерде дүниеге келген. Шыққан руы — Қожа.

Сурет:Auezov House in Borli.JPG
Бөрілідегі Мұхтар Әуез дүниеге келген және тұрған үй.

Мұхтардың атасы Әуез ескіше сауаты бар, араб, парсы, ортаазиялық түркі әдебиетімен таныс болған. Мұхтар бала кезінде атасының үйретуімен арабша хат таниды. Мұхтардың әкесі Омархан да, Әуез де Абай ауылымен іргелес отыратын, құдалы, дос-жар адамдар еді.

4 жасынан бастап әжесі Мұхтарға Абай өлеңдерін жаттатады. 1903 жылы алты жасар Мұхтар Абай ауылына барып, ақынмен кездеседі.

1908 жылы Семейдегі Камалиддин хазірет медресесінде оқып, одан кейін орыс мектебінің дайындық курсына ауысады. 1910 жылы Семей қалалық бес кластық орыс қазына училищесіне оқуға түсіп, соңғы класында оқып жүргенде «Дауыл» атты алғашқы шығармасын жазады.

1915 жылы училищені аяқтап, Семей қалалық мұғалімдер семинариясына түседі. Семинарияда оқып жүріп Шәкәрім Құдайбердіұлының «Жолсыз жаза» дастанының негізінде «Еңлік-Кебек» пьесасын жазып, оны 1917 жылғы маусымда Ойқұдық деген жерде сахнаға шығарады.

Сурет:Stamp of Kazakhstan 176.jpg
Мұхтар Омарханұлы Әуезов құрметіне шығарылған марка

Ресейдегі саяси революция Әуезов өміріне үлкен өзгерістер әкеледі. Ол Семейде «Алаш жастары» одағын құрып, түрлі үйірмелердің ашылуына ұйытқы болады. Жүсіпбек Аймауытовпен бірігіп жазған «Қазақтың өзгеше мінездері» аталатын алғашқы мақаласы 1917 жылғы 10 наурызда «Алаш» газетінде басылды.

1918 жылғы 5–13 мамырда Омбы қаласында өткен Жалпы қазақ жастарының құрылтайына қатысып, ол орталық атқару комитетінің мүшесі болып сайланады. Әуезов жазушы Жүсіпбек Аймауытовпен бірлесіп, Семейде «Абай» ғылыми-көпшілік журналын шығаруға қатысады.

1919 жылы семинарияны бітіріп, қоғамдық-саяси жұмысқа араласады. 1919 жылғы желтоқсанның төртінде Семейде большевиктер билігі орнап, Әуезов Семей губревкомының жанынан ашылған қазақ бөлімінің меңгерушісі және «Қазақ тілі» газетінің ресми шығарушысы болып тағайындалады.

1921 жылғы қарашада Қазақ АКСР-і Орталық атқару комитетінің (ОАК) төралқа мүшелігіне сайланып, онда кадр мәселесімен айналысады. Сол жылы «Қорғансыздың күні» әңгімесі «Қызыл Қазақстан» журналының №3–4 сандарында жарияланды.

1922 жылғы күзде Ташкенттегі Орта Азия университетіне тыңдаушы болып оқуға түседі, әрі «Шолпан» және «Сана» журналдарына жұмысқа орналасады. Осы басылымдарда «Қыр суреттері», «Қыр әңгімелері», «Үйлену», «Оқыған азамат», «Кім кінәлі», «Заман еркесі» («Сөніп-жану») әңгімелері жарияланады.

1923 жылғы маусымда Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) мемлекеттік университетінің қоғамдық ғылымдар факультетінің тіл-әдебиет бөліміне оқуға ауысады.

1924–1925 жылы Семейдегі мұғалімдер техникумына оқытушылыққа қалдырылды. Сонда жүріп «Таң» журналын шығарады. Онда «Кінәмшіл бойжеткен», «Қаралы сұлу», «Ескілік көлеңкесінде», «Жуандық» әңгімелері жарияланды. 1925 жылы Ленинградқа қайтып барып, оқуын жалғастырады.

Сурет:Деятели партии «Алаш».jpg
"Алаштың" бірқатар қайраткері. Солдан оңға: Халел Ғаббасұлы, Міржақып Дулатұлы, Ахмет Байтұрсынұлы, Мұхтар Әуез (отырғандар);Жүсіпбек Аймауытұлы, Әлкей Марғұлан, Абдолла Байтасұлы (тұрғандар). Қызылорда, 1926 жыл.

1926 жылғы жаз айында Семейге арнайы ғылыми экспедиция ұйымдастырып, оның материалдары негізінде жазылған «Әдебиет тарихы» монографиясы 1927 жылы кітап болып шығады.

1927 жылғы жазда Жетісу өңіріне сапармен келіп, Ілияс Жансүгіровпен бірге болашақ шығармаларына материал жинайды. Ленинградқа қайтып оралысымен, осы материалдар негізінде «Қараш-Қараш оқиғасы» повесін, «Қилы заман» романын, «Хан Кене» пьесасын жазады.

1928 жылы Орта Азия мемлекеттік университетінің аспирантурасына қабылданды, әрі Қазақ ағарту институтында сабақ берді.

Алаш қозғалысының көсемдерімен бірге 1930 жылғы 16 қыркүйекте тұтқындалып, 1932 жылғы сәуірде үш жылға шартты түрде бас бостандығынан айырылды. Дегенмен, маусым айында түрмеден босатылып, Қазақ педагогика институтының (ҚазПИ-дің) аға оқытушысы болып қызмет істейді. Осы жылдары театр, драматургия, мәдениет пен өнер, әдебиет, фольклор тарихы, орыс әдебиетінің классиктері туралы мақалалары үзбей жарияланып тұрады. Әуезов сценарийі бойынша «Райхан» көркем фильмі (1940) түсіріледі.

1936 жылы Мәскеуде өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысады. Осы жылдары «Абай» романын жазуға кірісіп, оны 1941 жылы бітіреді. «Абай» романының жарық көруі (1942) Қазақстанның мәдени өміріндегі ерекше оқиға болды.

1943 жылы «Абай» романын талқылау үлкен науқанға айналады. 1946 жылы романның екінші кітабын жазып бітіріп, ол 1947 жылы жарық көреді. 1950 жылы роман-эпопеяның «Ақын аға» аталатын үшінші кітабы жарық көреді. 1943 жылғы қыркүйектен бастап Қазақтың мемлекеттік университетінің (ҚазМУ-дің) қазақ әдебиеті кафедрасына профессор болып орналасып, өмірінің соңына дейін сонда дәріс оқыды. 2-дүниежүзілік соғыс жылдарында «Сын сағатта» (1941), «Намыс гвардиясы» (жазушы Әлжаппар Әбішевпен бірігіп, 1942), «Қынаптан қылыш» (1945) пьесалары мен «Абай» операсының либреттосын (1944), «Абай әндері» фильмінің сценарийін (1945) жазады. 1946 жылы Қазақстан Ғылым академиясы құрылғанда, оның толық мүшесі (академик, №1 куәлік) болып сайланады, филология ғылымдарының докторы, профессор атағы берілді.

1951–1954 жылдары Әуезов саяси-идеологиялық тұрғыдан тағы да қыспаққа алынып, 1953 жылғы сәуірде Мәскеуге жасырын аттанып кетуге мәжбүр болады. Мәскеу мемлекеттік университетінде профессор болып орналасып, «КСРО халықтары әдебиетінің тарихы» деген арнайы курс бойынша дәріс берді. 1954 жылы Алматыға қайтып оралып, «Абай жолы» роман-эпопеясын түпкілікті аяқтады.

1956 жылы 9-14 қаңтарда Германия Демократиялық Республикасы (ГДР) жазушыларының Берлинде өткен IV конгрессіне кеңес жазушысы Константин Федин (делегация басшысы), түрік ақыны Назым Хикметпен (делегацияның қосымша мүшесі) бірге құрметті қонақ ретінде қатысты<ref>https://www.facebook.com/61561159473755/posts/pfbid0bza2Ku6EdhtLWt1bK6bmvMUWbyP8rQyS88pKB8WuJchEVKeyyKaHTJJvHbWjEZrSl/?app=fbl</ref>. Үндістанға 40 күндік сапармен (25 қаңтар – 2 наурыз 1955) барып қайтады.

1956 жылы 7-19 қарашада<ref>Мұхтар Әуезов. Энциклопедия. Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011, 623-ші бет </ref> КСРО мәдениет қайраткерлері өкілдерінің (делегация басшысы – КСРО мәдениет министрінің орынбасары – Сергей Кафтанов<ref>https://www.facebook.com/61561159473755/posts/pfbid02ynmVMnvGPCX1AB3YhitsCQjZaQG1PExAhZQkxS6jc2nd4sy35W9oATh3rKgjnhUAl/?app=fbl</ref>) қатарында Чехословакияда болды<ref>https://www.facebook.com/61561159473755/posts/pfbid02f6XfSUGfgu6a9kMXX4GZLTRrMtzcrcx7JRNX6jbrWHtUB99bmLDPku55YRT9c6fYl/?app=fbl</ref>. Жазушының 60 жасқа толу мерейтойы Алматыда, Мәскеуде салтанатпен атап өтіледі. 1957 жылы 8-16 тамызда Атом және сутек бомбасын сынауға қарсы халықаралық қозғалыстың Жапонияда өткен 3-конференциясына қатысады (делегация басшысы — Иван Андреевич Каиров) <ref>https://www.facebook.com/61561159473755/posts/pfbid02ef6p6DW51EwGNPFc7BoD5RjYwq8zycNMATt16WijLshZNK1iHFhaGZeA98CPKrGol/?app=fbl</ref><ref>https://www.facebook.com/61561159473755/posts/pfbid02YqCs8PzUU3vGiG8cVeEPT5tpnZGQgB2VpDTXLtf7MGVjLWz1kvSm9xKTbgF4PHivl/?app=fbl</ref>.

1958 жылы 7-13 қазанда Ташкенттегі Науаи театрында өткен Азия және Африка елдері жазушыларының 1-конференциясын ұйымдастырушылардың бірі болды және қазақ тілінде сөз сөйледі <ref>https://www.facebook.com/61561159473755/posts/pfbid02r3iL7PXtYwUvsPwdcnBR7Y9tQHpG5e6HaBhgDEPmZcGibWfT8HdoPdoV8cgsBK5Hl/?app=fbl</ref>.

1960 жылы 16 ақпан — 17 наурызда АҚШ-қа барып, 1961 жылы 24-28 наурызда Бейбітшілікті қорғаудың Кеңестік комитетінің бастамасымен Үндістанға екінші рет сапар шегеді<ref>https://www.facebook.com/61561159473755/posts/pfbid0LJ5utFsApGwSZxSV8MqbAAxWqCddTmAywgohztDBM4UMLzcUj8kvBtd8GbQYSgw8l/?app=fbl</ref> (делегация басшысы — Николай Семенович Тихонов). 1955–1957 жылы алты томдық таңдамалы шығармалары басылып шығады.

Әуезов мұраcының аса қомақты бөлігі — ғылыми зерттеулері. Ол қазақ ауыз әдебиетін жинақтап, жүйелеп, қазақ әдебиеті тарихы, Абайдың өмірі мен шығармашылығы, әдебиеттану мен фольклордың теориялық-проблемалық мәселелері жөнінде іргелі еңбектер жазды. Қоғам және мемлекет қайраткері ретінде Әуезов жиырмадан астам шет елдерде болып, адамзат қоғамының дамуы, рухани ынтымақтастық үшін өз көзқарасын білдірді. Әлем халықтары оның «Абай жолы» роман-эпопеясын айрықша құбылыс ретінде таныды.

1961 жылғы 27 маусымда Мәскеу қаласындағы ауруханада қайтыс болды. Алматы қаласында жерленген.

Сол жылы Қазақстан ғылым академиясының Әдебиет және өнер институтына оның есімі берілді, одан кейін жазушы тұрған үйде мұражай-үйі (1963) ашылып, ескерткіштер орнатылды.

Сурет:Muhtar Auez murajai-uii.jpg
299x299 нүкте
Сурет:ALA teatr Auezova Metro Tulpar.JPG
220x220 нүкте

Қазақ академиялық драма театры, Алматы, Астана, Семей және басқа қалалар мен облыстардағы аудан, ауыл, көше, мектептер Әуезов есімімен аталады. Мұхтар Әуезовтің туғанына 100 жыл толуына орай 1997 жылы ЮНЕСКО-ның шешімімен, дүниежүзілік деңгейде аталды.

Сурет:KZ-1997-20tenge-Auezov.png
214x214 нүкте

Отбасы

Шығармашылығы

Сурет:M.O.Auez.50 tomqyq dhagarmalar jinagynyn kei tomdary.jpg
207x207 нүкте

«Абай жолы» роман-эпопеясы

Сурет:Қазақ әдебиеті жауһарларының бірі-Абай жолы.-.jpg
269x269 нүкте

«Абай жолы» (тетралогия) — Мұхтар Әуезовтың Абай Құнанбайұлына арналған роман-эпопеясы. «Абай жолы» — қазақтың көркем прозасын классикалық деңгейге көтеріп, әлем әдебиетіне көркемдік қуат әкелген туынды. Әуезов өзінің роман-эпопеясында қазақ халқын, оның ұлттық дәстүрін барлық қырынан энциклопедиялық деңгейде жан-жақты ашып көрсетті. Әуезовтың «Абай жолы роман-эпопеясы әлемдік деңгейде: «XX ғасырдағы ең үздік шығармалардың бірі» (Луи Арагон) деген жоғары баға алды.

Әуезов алғашқыда екі кітаптан тұратын «Абай» (1942, 1947), онан кейін мұның жалғасы болып табылатын «Абай жолы» (бұл да екі кітаптан тұратын; 1952, 1956) романын жазды. Осы төрт томнан тұратын «Абай жолында» қазақ қоғамының алуан түрлі топтары кең қамтылып, сан қырлы тұтас галерея жасалды. Онда қазақ халқының этнографиялық, діни, жалпы мәдени-танымдық дәстүрлері: жаз жайлауға көшу, құдалыққа бару мен той жасау, кісі өлімі мен аза тұту, ас беру, жұт, болыс сайлауы, дауға билік айту, аң аулау мен табиғат көріністері бар. Алғашқы екі кітаптан тұратын «Абай» романы үшін жазушыға КСРО мемлекеттік сыйлығы (1949) беріліп, төрт томдық «Абай жолы» роман-эпопеясы жарық көргеннен кейін ол Лениндік сыйлықтың лауреаты (1959) атанды.

Эпопея дүние жүзі халықтарының бір жүз он алты тіліне аударылған. Ол екі жүз томдық «Әлем әдебиеті кітапханасы» топтамасында екі том болып басылды.

Драмалық шығармалары

Әуезов қаламынан 30-дан аса драмалық шығарма туды. Жеке пьесалардың варианттарын қоссақ, 50-ден асады. Әуезов драматургиясында жанрлық формалардың бәрін қамтыған. Онда трагедия да, комедия да, драма да бар. Әуезов кейбір шығармаларын бірігіп жазған. Олар: Л. Соболев («Абай»), С. Мұқанов («Ақан - Зайра»), Ғ. Мүсірепов («Қынаптан қылыш»), Ә. Тәжібаев («Ақ қайың»), Ә. Әбішев («Намыс гвардиясы»), «Октябрь үшін» (1933) пьесасының материалдары — Жетісу қазақтарының революцияға келуі. Кейіпкерлері — Д. Фурманов, Ж. Бәрібаев. Кітаптың мұқабасында «Мұны жазуға Қ.Байсейітов, Бековтар қатысты» деген сөздер бар. Әуезовті әдебиетке «Еңлік-Кебек» алып келді. Шығарма өзегі — эпостық материал. Әлемдік әдебиеттегі мұндай тәжірибе енімді дәстүрлердің бірі. Әуезовтің «Еңлік-Кебек» атты туындысы 1922 жылы Орынборда басылды. Кейіпкерлері сахна тілімен сөйледі. Автор өзінен бұрынғы мотивтерден алыс кетпеген. Билер сахнасы — көркемдік тамаша табыс. Кемшілік, олқылықтарды ескеріп, Әуезов пьесаны 1943 жылы қайта жазды. Бірнеше көрініс қысқарды. Аса терең, мәнді шығарманың бірі — «Түнгі сарын». Бұл — қазақ драматургиясында реализмнің орныққанын көрсеткен туынды. Мұнда көркемдік шешім ақындық идеалмен тығыз байланысты. Таптық тартыс шығармада жай схема түрінде емес, адам тағдырлары арқылы бейнеленеді. «Түнгі сарын» — қазақ драматургиясында жағымды кейіпкерлер проблемасын шешкен туынды. «Октябрь үшін», «Тартыс» пьесаларында Әуезов реалистік драма жасаудың түрлі-түрлі құралдарын пайдаланған.

1934 жылы сахнаға шыққан «Хан Кене» трагедиясы Әуезовтің азаттық идеясын терең бейнелеген, аса көркем тарихи пьесасы. Мұнда Хан Кененің, Наурызбай батырдың, қазақ, қырғыз билерінің реалистік бейнелері суреттеліп, тарихи шындық пен көркем шындық табиғи бірлік тапқан.

«Қарагөз» 1926 жылы бірінші сыйлық алды. 1930 жылдардағы белгілі әдебиет сыншысы Ғ. Тоғжанов трагедияда ескі көшпелі өмірді мадақтау бар дейді. Ж. Орманбаевтың да бір мақаласында осындай пікірі айтылғанды. Әуезов бұл пьесаға кейін қайта оралып, жаңа нұсқа жасады. 1930 жылдары Әуезов реализмді меңгеруде көп еңбек етті. Әсіресе, драматургияда көптеген ізденістерге барды. 1918 жылы Әуезов тұңғыш рет Абай жайлы мақала жазып, Абай заманы туралы білген, естігендерін қағазға түсірген. Л. Соболевпен бірлесіп жазған «Абай» пьесасы кейінгі эпопея тақырыбының барлауы еді. Онда Абай өмірінің соңғы кезеңдері қамтылған. 1930 жылдардың аяғында Әуезов білімі жөнінен, рухани толысуы жағынан шыңға көтерілді. Ол Абай тақырыбына осындай шақта келеді.

Автор Абайға лайық сөз өрнектерін тапқан. Бұл трагедия қоғамдық мәні бар күрделі жағдайларды көрсетеді. Шығармада тартыс, әрекет бірлігі мықты. Пьесада қақтығыс көп. Осы пьесаның негізінде кейін опера либреттосы, киносценарий жазылды. Трагедияны тұңғыш сахнаға қойған — Асқар Тоқпанов. Абай рөлін Қ.Қуанышбаев ойнады. Драма формасын Әуезов көп байытты. Әуезов фантастикалық пьеса да жазған. Ол — «Дос — Бедел дос». Пьесада «бір адам әр түрлі формацияда өмір сүрсе қандай болар еді» деген сұрауға жауап іздейді. Әуезов драматургиясында қазақ халқы өмірінің сан алуан қырлары үлкен шеберлікпен көрсетілген. Өмірдің терең қабаттарын қопарып, типтік жағдайлардағы характерлерді дәл тауып, олардың өзара қақтығысынан туған үлкен тартыстарды көрсету — Әуезов пьесаларының басты ерекшеліктерінің бірі. Шығармаларға құбылыстың сырт көрінісі, яки адамдар арасындағы ұсақ интригалар емес, әлеуметтік конфликтілер негізгі арна болады. Әуезов — қазақ драматургиясының жаңашылы. Ол дүниежүзілік драматургияның асыл үлгілерін оқып, аудару арқылы шеберлік мектебінен өтті. Мұның үстіне Әуезов пьесаның еуропалық үлгісіне соны ұлттық бояу, нақыш қосты. Қазақтың ежелгі әдебиетіндегі драматургияға жақын үлгілерді (айтыс, беташар, жар-жар, шешендік дауы) жаңашылдықпен пайдалана білді.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

Шығармалары

Сурет:Мұхтар Әуезов шығармалары. 1954 ж. (1).jpg
Мұхтар Әуезов шығармалары. 1954 ж.

Проза

  • Абай жолы (Роман–эпопея)
  • Өскен өркен (Аяқталмаған роман)
  • Қараш-қараш оқиғасы (Повесть)
  • Қилы заман (Повесть)
  • Барымта (Әңгіме)
  • Бүркітші (Әңгіме)
  • Ескілік көлеңкесінде (Әңгіме)
  • Жетім (Әңгіме)
  • Жуандық (Әңгіме)
  • Қаралы сұлу (Әңгіме)
  • Қорғансыздың күні (Әңгіме)
  • Қыр әңгімелері (Әңгіме)
  • Қысқы түн (Әңгіме)
  • Көксерек (Әңгіме)
  • Кім кінәлі (Әңгіме)
  • Кінәмшіл бойжеткен (Әңгіме)
  • Оқыған азамат (Әңгіме)
  • Сөніп жану (Әңгіме)
  • Түнгі ауыл (Әңгіме)
  • Үйлену (Әңгіме)
  • Асыл нәсілдер (Әңгіме)
  • Татьянаның қырдағы әні (Әңгіме)
  • Хасеннің құбылыстары (Әңгіме)

Кино

  • Райхан (фильм) – 1940
  • Абай әндері (фильм) – 1945
  • Шыңдағы шынар (фильм) – 1966
  • Қараш-Қараш (фильм) – 1969
  • Көксерек (фильм) – 1973
  • Қаралы сұлу (фильм) – 1982
  • Абай (фильм) – 1995
  • Трагедия триумфатора (фильм) – 2009

Театр

  • Абай (Трагедия)
  • Айман (Либретто)
  • Айман-Шолпан (Трагедия)
  • Ақан-Зайра (Пьеса)
  • Бәйбіше, тоқал (Драма)
  • Еңлік Кебек (Трагедия)
  • Дос-Бедел Дос (Пьеса)
  • Қара қыпшақ Қобланды (Пьеса)
  • Қарагөз (Трагедия)
  • Намыс гвардиясы (Пьеса)
  • Октябрь үшін (Пьеса)
  • Тартыс (Пьеса)
  • Түнгі сарын (Пьеса)
  • Тас түлек (Пьеса)

Аудармалары

  • Асауға тұсау (У. Шекспирден)
  • Отелло (У. Шекспирден)
  • Дворян ұясы (И. Тургеневтен)
  • Ревизор (Н. Гогольден)
  • Любовь Яровая (К. Треневтен)
  • Будда (Л. Толстойдан)
  • Той тарқар (Л. Толстойдан)
  • Ақ қасқа (Д. Лондоннан)
  • Қорқыныш (А. Афиногеновтан)
  • Ақсүйектер (Н. Погодиннен)
  • Чусовойдағы бурлактар (Д. Мамин-Сибиряктан)
  • Жердің жаратылысы туралы әңгімелер (Ю. Вагнер)
  • Құрылыс материалдары (В. Эвальд)
  • Степь (Ілияс Жансүгіровтен; Зоя Кедринамен бірлесе аударған)

Шығармалар жинағы

  • Page002.tif

    нобай|оңға

  • Page003.tif

    нобай|оңға| Он екі томдық шығармалар жинағының он бірінші томының титулды беттері

  • Muhtar Auezdin 12 tomdygynyn 3 tomy.jpg

    нобай|оңға|12 томдығынан. 9, 10, 12 томдар. Алматы, Жазушы, 1969.

  • Muhtar Auezdin 12 tomdygynyn 12 tomynyn muqabasy (ar tomda osyndai supermuqaba).jpg

    нобай|оңға|12–ші томының мұқабасы. Алматы, Жазушы, 1969.

  • Pyatitomnoe sobranie sochinenii Muhtara Aueza.jpg

    нобай|оңға|Орысша 5 томдық шығармалар жинағы. Мәскеу, "Көркем әдебиет" баспасы, 1973–1975.

  • Мұхтар Әуездін 20 томдық шығармаларының кей томдарынан.jpg

    нобай|оңға|20 томдық шығармалар жинағы (кейбірлері ғана). Алматы, "Жазушы" баспасы, 1979–1985.

  • Алты томдық таңдамалы шығармалары. Алматы, 1955–1957.
  • Он екі томдық шығармалар жинағы. Алматы, Жазушы баспасы, 1967–1969.
  • Собрание сочинений в 5 томах. Москва, Художественная литература, 1973–1975.
  • Жиырма томдық шығармалар жинағы. Алматы, Жазушы, 1979–1985.
  • Шығармаларының елу томдық толық жинағы. Алматы, Ғылым, Жібек жолы баспалары, 1997–2011.
  • Қазіргі таңда М. Әуезов атындағы әдебиет және өнер институтында Мұхтар Әуезовтің 55 томдық академиялық толық шығармалар жинағы жарық көру үстінде.

Мұхтар Әуезов атында

Үлгі:Col-begin Үлгі:Col-1-of-3

Елді мекендер мен көшелер
  • Әуезов көшесі (Астана)
  • Әуезов көшесі (Алматы)
  • Әуезов көшесі (Шымкент)
  • Әуезов көшесі (Қарағанды)
  • Әуезов ауданы (Алматы)
  • М.Әуезов көшесі (Кентау)

Үлгі:Col-2-of-3

Ғылым және мәдениет нысандары

Үлгі:Col-3-of-3

Ескерткіштер

Үлгі:Col-end

Дереккөздер

Үлгі:Дереккөздер

Сыртқы сілтемелер

Үлгі:Commonscat

Үлгі:Мұхтар Әуезов шығармалары

«https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=Мұхтар_Омарханұлы_Әуезов&oldid=140854» бетінен алынған