Нұсқалар арасындағы айырмашылық: "Ақтөбе губерниясы"

Қазақ Энциклопедиясы жобасынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
ш (1 түзету)
Жол нөмірі 1: Жол нөмірі 1:
−
'''Ақтөбе губерниясы''' [[1920]] жылдың ақырында [[Қазақ АКСР|Қазақ АКСР-і]] Кеңестері 1-Құрылтай съезінің ([[Орынбор]], 4-12 қазан) шешіміне сәйкес бұрынғы [[Орынбор губерниясы|Орынбор]] — [[Торғай губерниясы]]ның  негізінде жаңадан құрылған үш губернияның бірі. Ақтөбе губерниясының құрамына Ақбұлақ (18 болыс), Ақтөбе (41 болыс), Можар (20 болыс), Темір (27 болыс), Ырғыз (17 болыс) аудандары кірді. Орталығы [[Ақтөбе|Ақтөбе қаласы]] болды. [[1921]] жылдың соңында Қарабұтақ пен Шалқар аудандары құрылды. 1921 ж. губерния аса ауыр қуаңшылықты басынан кешіріп, ашаршылыққа ұшырады. Мұнан кейінгі жылдары да губернияның халық шаруашылығы баяу дамып, елдің әл-ауқаты оңала қоймады. [[1922]] ж. 5 шілдеде аудандық бөлініс жойылып, 5 уез құрылды: Ақбұлақ (15 болыс), Ақтөбе (39 болыс), Ырғыз (8 болыс), Темір (20 болыс), Шалқар (6 болыс). [[1928]] ж. 17 қаңтарда Ақтөбе губерниясы [[Ақтөбе округі]] болып, ал [[1932]] ж. 20 ақпанда [[Ақтөбе облысы]] болып қайта құрылды.
+
{{Әкімшілік бірлік
−
==Дереккөздер:==
+
|Түс1            =  {{түс|КСРО}}
−
Қазақ ұлттық энциклопедиясы
+
|Қазақша атауы  = Ақтөбе губерниясы
−
{{Суретсіз мақала}}
+
|Шынайы атауы    =
 +
|Суреті          =
 +
|Сурет атауы    =
 +
|Елтаңба        =
 +
|Ту              =
 +
|Елтаңбаның ені  =
 +
|Тудың ені      =
 +
|Елтаңбаның аты  =
 +
|Тудың аты      =
 +
|Ел              = КСРО
 +
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
 +
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
 +
|region        =
 +
  |type          =
 +
  |деңгей        =
 +
  |CoordScale    = 
 +
|Әнұраны        =
 +
|Статусы        = Губерния
 +
|Кіреді          = [[Қазақ (қырғыз) Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы|Қырғыз АКСР]],<br /> [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]]
 +
  |Әкімшілік құрылыстың түрі      =
 +
|Кіреді1        =
 +
  |Әкімшілік құрылыстың түрі1      =
 +
|Кіреді2        =
 +
  |Әкімшілік құрылыстың түрі2      =
 +
|Енеді          =
 +
  |Төменгі әкімшілік құрылыстың түрі  =
 +
|Астанасы        = [[Ақтөбе]]
 +
  |Астана түрі    =
 +
|Ірі қаласы      =
 +
|Ірі қалалары    =
 +
|Құрылды        = [[8 желтоқсан]] [[1921 жыл|1921]]
 +
|Таратылған уақыты      = [[17 қаңтар]] [[1928 жыл|1928]]
 +
|Басшысы                =
 +
  |Басшының түрі        =
 +
|Басшысы2              =
 +
  |Басшының түрі2        =
 +
|ЖІӨ                    =
 +
  |ЖІӨ жылы              =
 +
  |ЖІӨ жан басына шаққанда      =
 +
  |ЖІӨ бойынша орны              =
 +
  |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны  =
 +
|Тілі                          =
 +
|Тілдері                        =
 +
|Тұрғыны                        = 468,8 мың
 +
  |Санақ жылы                    = 1926
 +
  |Пайызы                        =
 +
  |Халық саны бойынша орны      =
 +
  |Тығыздығы                    =
 +
  |Тығыздығы бойынша орны        =
 +
  |Ұлттық құрамы                =
 +
  |Конфессиялық құрамы          =
 +
|Жер аумағы                    = 442,7 мың
 +
  |Жер аумағының пайызы          =
 +
  |Жер аумағы бойынша орны      =
 +
|Максималды биіктігі            =
 +
|Орташа биіктігі                =
 +
|Минималды биіктігі            =
 +
|Карта                          =
 +
  |Карта ені                    =
 +
|Әкімшілік бірліктің картасы    =
 +
  |Әкімшілік бірлік картасының ені  =
 +
|Уақыт белдеуі                  =
 +
|Аббревиатура                  =
 +
|ISO                            =
 +
|Сандық идентификаторы          =
 +
  |Идентификатор түрі            =
 +
|Сандық идентификаторы2        =
 +
  |Идентификатор түрі2          =
 +
|Сандық идентификаторы3        =
 +
  |Идентификатор түрі3          =
 +
|FIPS                          =
 +
|Телефон коды                  =
 +
|Пошта индекстері              =
 +
|Интернет-үйшігі                =
 +
|Автомобиль коды                =
 +
|Сайты                          =
 +
  |Сайт тілі                    =
 +
|Commons санаты                =
 +
|Кірістірме                    =
 +
|Түсініктемелер                =
 +
}}
 +
'''Ақтөбе губерниясы''' — [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]] құрамындағы [[Қазақ (қырғыз) Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы|Қырғыз]] (1925 жылдан бастап – Қазақ) АКСР 1921-1928 жылдары болған әкімшілік-аумақтық бірлігі. Орталығы – [[Ақтөбе]] қаласы.
  
−
{{wikify}}
+
Таратылған [[Орынбор-Торғай губерниясы|Орынбор-Торғай губерниясының]] құрамынан Ақтөбе губерниясын құру туралы шешім 1920 жылы 11 желтоқсанда Қырғыз АКСР орталық атқару комитетінің 1-сессиясында (1921 ж. 8 желтоқсанда [[Бүкілресейлік орталық атқару комитеті|БОАК]] бекітті) қабылданды. Губернияның шекаралары бірнеше рет өзгертілді. 1928 жылы 17 қаңтарда округтік бөлініске өтуге байланысты Ақтөбе губерниясы таратылды (БОАК 3 қыркүйекте бекітті). Сонымен бірге оның аумағы [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]] [[Адай округі|Адай]] және [[Ақтөбе округі|Ақтөбе]] округтері арасында бөлінді.
  
−
[[Санат:Қазақстан тарихы]]
+
== Географиясы ==
 +
1926 жылғы мәліметтер бойынша губернияның ауданы 442 664 км² болды. Солтүстіктен оңтүстікке кесіп өтетін (20-35 км) орташа биіктігі шамамен 250 м болатын енсіз [[Мұғалжар тауы|Мұғалжар тауын]] қоспағанда губернияның жер бедері жазық болып келетін. Мұғалжар [[Каспий теңізі|Каспий]] және [[Арал теңізі|Арал]] теңіздері су алаптарының су айрығы саналатын. Губерния шегінде Каспий теңізі алабына [[Жем (өзен)|Ембі]], [[Сағыз (өзен)|Сағыз]] өзендері және [[Жайық]] салалары жататын. Олардан басқа губерния аумағынан ірі [[Ырғыз]] өзені ағып өтетін. Бұл өзендердің барлығы суы аз, тартыңқы болатын, сол себепті жазда құрғап қалатын. Көлдер мен кейбір өзендер ащы тұзды болды.
  
 +
Ақтөбе облысының климаты құбылмалы, жауын-шашын жылына 100-ден 300 мм-ге дейін жетеді (ең көбі губернияның солтүстік-батысында, ең азы оңтүстік-шығыста). Ақтөбеде қыстың орташа температурасы -12,9°С, жазғы температура +21,6°С болды. Ақтөбенің солтүстік-батысында әлсіз [[Қара топырақ|қара топырақты]], оңтүстігінде қызғылт топырақты, губернияның оңтүстік-шығысында қоңыр топырақты болды. Арал маңында құмдар басым болды. Сортаңдар бірталай көп болды.
  
−
{{stub}}
+
== Әкімшілік бөлінісі ==
 +
Құрылған кезде губерния құрамында [[Ақтөбе уезі|Ақтөбе]], [[Ырғыз уезі|Ырғыз]], [[Темір уезі|Темір]] және [[Ойыл уезі|Ойыл]] уездері болды<ref>{{Cite web |url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%94%D0%B5%D0%BA%D1%80%D0%B5%D1%82_%D0%92%D0%A6%D0%98%D0%9A._%D0%9E_%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5_%D0%B1._%D0%9E%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%BE-%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B7%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%BD%D0%B0_3_%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8 |title=Декрет ВЦИК. О разделе б. Оренбурго-Тургайской губернии Автономной Киргизской Социалистической Советской Республики на 3 губернии |access-date=2023-07-04 |archive-date=2023-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230625032757/https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%94%D0%B5%D0%BA%D1%80%D0%B5%D1%82_%D0%92%D0%A6%D0%98%D0%9A._%D0%9E_%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5_%D0%B1._%D0%9E%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%BE-%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B7%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%BD%D0%B0_3_%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8 |deadlink=no }}</ref>.
 +
 
 +
1921 жылы 12 сәуірде Ақтөбе губерниясын 4 ауданға бөлу бекітілді:
 +
* [[Ақбұлақ ауданы]]. Орталығы — [[Ақбұлақ (Ақбұлақ ауданы)|Ақбұлақ]] ауылы. Құрамына 18 болыс кірді.
 +
* [[Ақтөбе ауданы]]. Орталығы — Ақтөбе қаласы. Құрамына 41 болыс кірді.
 +
* [[Можар ауданы]]. Орталығы — Романкөл ауылы. Құрамына 20 болыс кірді.
 +
* [[Темір ауданы]]. Орталығы — [[Темір (қала)|Темір]] қаласы. Құрамына 27 болыс кірді.
 +
 
 +
1921 жылы 26 мамырда құрамында 17 болыс болған [[Ырғыз ауданы]] бұрынғы Орынбор-Торғай губерниясынан Ақтөбе губерниясына ауыстырылды. 1921 жылы 21 қазанда Ырғыз ауданынан жаңа [[Әйтеке би ауданы (Қазақ КСР)|Қарабұтақ]] (4 болыс) және [[Шалқар ауданы|Шалқар]] (7 болыс) аудандары бөлініп шықты. 1921 жылы 19 қарашада [[Орал губерниясы|Орал губерниясының]] құрамынан 14 болыстан тұратын [[Ойыл ауданы]] берілді. 1921 жылы 19 желтоқсанда Можар ауданы таратылды.
 +
 
 +
1922 жылы 5 шілдеде барлық аудандар таратылып, олардың орнына 5 уез құрылды:
 +
 
 +
* [[Ақбұлақ уезі]]. Орталығы — Ақбұлақ ауылы. Құрамына 15 болыс кірді.
 +
* [[Ақтөбе уезі]]. Орталығы — Ақтөбе қаласы. Құрамына 39 болыс кірді.
 +
* [[Ырғыз уезі]]. Орталығы — [[Ырғыз (ауыл)|Ырғыз]] қаласы. Құрамына 8 болыс кірді.
 +
* [[Темір уезі]]. Орталығы — Темір қаласы. Құрамына 20 болыс кірді.
 +
* [[Шалқар уезі]]. Орталығы — [[Шалқар (қала)|Шалқар]] қаласы. Құрамына 6 болыс кірді.
 +
 
 +
1923 жылы 27 қарашада 8 болыстан тұратын [[Торғай уезі]] Ақтөбе губерниясына ([[Қостанай губерниясы|Қостанай губерниясынан]]) берілді. 1924 жылы 12 қаңтарда Ырғыз уезі, 16 қаңтарда Ақбұлақ уезі таратылды.
 +
 
 +
1927 жылы 28 маусымда Торғай уезі Ақтөбе губерниясының құрамынан шығарылып, бір бөлігі [[Сырдария губерниясы|Сырдария губерниясының]], бір бөлігі [[Қостанай округі|Қостанай округінің]] құрамына берілді.
 +
 
 +
== Тұрғындары ==
 +
Ақтөбе губерниясының халқы [[КСРО халық санағы (1926)|1926 жылғы халық санағы]] бойынша 5 қалада және 6302 ауылдық елді мекенде тұратын 468 882 адам болды. Халықтың уездер бойынша бөлінуі келесідей болды:
 +
{| class="wikitable" style="text-align: right"
 +
|-
 +
! Уез !! Тұрғындары, адам !! Ауданы, км² !! Халықтың тығыздығы,<br /> адам/км² !! Қалалануы, %
 +
|-
 +
| Ақтөбе || 207 917 || 58 649 || 3,5 || 10,0
 +
|-
 +
| Темір || 75 918 || 76 097 || 1,0 || 7,9
 +
|-
 +
| Торғай || 94 520 || 165 593 || 0,6 || 1,9
 +
|-
 +
| Шалқар || 90 527 || 142 325 || 0,6 || 7,5
 +
|-
 +
| Жалпы губернияда || 468 882 || 442 664 || 1,1 || 7,6
 +
|}
 +
 
 +
Губерния халқының ұлттық құрамы 1926 жылғы халық санағы бойынша мынадай болды: [[Қазақтар|қазақтар]] – 68,3%; [[Украиндар|украиндар]] – 18,9%; [[Орыстар|орыстар]] – 9,3%; [[Татарлар|татарлар]] – 1,7%<ref>{{cite web|title=1926 жылғы Бүкілодақтық халық санағы. РКФСР аймақтары бойынша халықтың ұлттық құрамы|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_26.php?reg=1496|publisher=Демоскоп|accessdate=2016-02-27|language=ru|archive-date=2020-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200612200651/http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_26.php?reg=1496}}</ref>.
 +
 
 +
== Экономикасы ==
 +
Ақтөбе губерниясының өнеркәсібі өте нашар дамыды. Ол кезде белгілі пайдалы қазбалар (көмір, мұнай және тақтатас) игерілмеді. 1920 жылдардың басында губернияда 439 өнеркәсіп кәсіпорны болса, оның 17-сінде ғана 30-дан астам жұмысшы жұмыс істеді. Жұмысшылардың жалпы саны 3525 адамды құрады. Өнеркәсіптің негізін ауыл шаруашылығы шикізатын – астық, тері, сүт және т.б. өңдеу кәсіпорындары құрады. Кәсіпорындардың басым бөлігі Ақтөбе уезінде орналасты.
 +
 
 +
Губерниядағы жалғыз темір жол — губернияны солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай өтетін [[Орынбор]]-[[Ташкент]] желісі болды. Кеме жүретін өзендер және тас жолдар болмады. Губерниядан жүн, тері мен ет, ал өнімді жылдары астық тасымалданды. Негізінен арзан тоқыма, шай, ауылшаруашылық құралдары әкелінді.
 +
 
 +
== Дереккөздер ==
 +
{{дереккөздер}}
 +
 
 +
[[Санат:Ақтөбе облысы]]
 +
[[Санат:Қазақстан тарихи облыстары]]
 +
[[Санат:РКФСР губерниялары]]
 +
 
 +
{{Суретсіз мақала}}

05:37, 2025 ж. мамырдың 4 кезіндегі түзету

Үлгі:Әкімшілік бірлік Ақтөбе губерниясы — РКФСР құрамындағы Қырғыз (1925 жылдан бастап – Қазақ) АКСР 1921-1928 жылдары болған әкімшілік-аумақтық бірлігі. Орталығы – Ақтөбе қаласы.

Таратылған Орынбор-Торғай губерниясының құрамынан Ақтөбе губерниясын құру туралы шешім 1920 жылы 11 желтоқсанда Қырғыз АКСР орталық атқару комитетінің 1-сессиясында (1921 ж. 8 желтоқсанда БОАК бекітті) қабылданды. Губернияның шекаралары бірнеше рет өзгертілді. 1928 жылы 17 қаңтарда округтік бөлініске өтуге байланысты Ақтөбе губерниясы таратылды (БОАК 3 қыркүйекте бекітті). Сонымен бірге оның аумағы Қазақ АКСР Адай және Ақтөбе округтері арасында бөлінді.

Географиясы

1926 жылғы мәліметтер бойынша губернияның ауданы 442 664 км² болды. Солтүстіктен оңтүстікке кесіп өтетін (20-35 км) орташа биіктігі шамамен 250 м болатын енсіз Мұғалжар тауын қоспағанда губернияның жер бедері жазық болып келетін. Мұғалжар Каспий және Арал теңіздері су алаптарының су айрығы саналатын. Губерния шегінде Каспий теңізі алабына Ембі, Сағыз өзендері және Жайық салалары жататын. Олардан басқа губерния аумағынан ірі Ырғыз өзені ағып өтетін. Бұл өзендердің барлығы суы аз, тартыңқы болатын, сол себепті жазда құрғап қалатын. Көлдер мен кейбір өзендер ащы тұзды болды.

Ақтөбе облысының климаты құбылмалы, жауын-шашын жылына 100-ден 300 мм-ге дейін жетеді (ең көбі губернияның солтүстік-батысында, ең азы оңтүстік-шығыста). Ақтөбеде қыстың орташа температурасы -12,9°С, жазғы температура +21,6°С болды. Ақтөбенің солтүстік-батысында әлсіз қара топырақты, оңтүстігінде қызғылт топырақты, губернияның оңтүстік-шығысында қоңыр топырақты болды. Арал маңында құмдар басым болды. Сортаңдар бірталай көп болды.

Әкімшілік бөлінісі

Құрылған кезде губерния құрамында Ақтөбе, Ырғыз, Темір және Ойыл уездері болды<ref>Үлгі:Cite web</ref>.

1921 жылы 12 сәуірде Ақтөбе губерниясын 4 ауданға бөлу бекітілді:

1921 жылы 26 мамырда құрамында 17 болыс болған Ырғыз ауданы бұрынғы Орынбор-Торғай губерниясынан Ақтөбе губерниясына ауыстырылды. 1921 жылы 21 қазанда Ырғыз ауданынан жаңа Қарабұтақ (4 болыс) және Шалқар (7 болыс) аудандары бөлініп шықты. 1921 жылы 19 қарашада Орал губерниясының құрамынан 14 болыстан тұратын Ойыл ауданы берілді. 1921 жылы 19 желтоқсанда Можар ауданы таратылды.

1922 жылы 5 шілдеде барлық аудандар таратылып, олардың орнына 5 уез құрылды:

1923 жылы 27 қарашада 8 болыстан тұратын Торғай уезі Ақтөбе губерниясына (Қостанай губерниясынан) берілді. 1924 жылы 12 қаңтарда Ырғыз уезі, 16 қаңтарда Ақбұлақ уезі таратылды.

1927 жылы 28 маусымда Торғай уезі Ақтөбе губерниясының құрамынан шығарылып, бір бөлігі Сырдария губерниясының, бір бөлігі Қостанай округінің құрамына берілді.

Тұрғындары

Ақтөбе губерниясының халқы 1926 жылғы халық санағы бойынша 5 қалада және 6302 ауылдық елді мекенде тұратын 468 882 адам болды. Халықтың уездер бойынша бөлінуі келесідей болды:

Уез Тұрғындары, адам Ауданы, км² Халықтың тығыздығы,
адам/км² 		Қалалануы, %
Ақтөбе 207 917 58 649 3,5 10,0
Темір 75 918 76 097 1,0 7,9
Торғай 94 520 165 593 0,6 1,9
Шалқар 90 527 142 325 0,6 7,5
Жалпы губернияда 468 882 442 664 1,1 7,6

Губерния халқының ұлттық құрамы 1926 жылғы халық санағы бойынша мынадай болды: қазақтар – 68,3%; украиндар – 18,9%; орыстар – 9,3%; татарлар – 1,7%<ref>Үлгі:Cite web</ref>.

Экономикасы

Ақтөбе губерниясының өнеркәсібі өте нашар дамыды. Ол кезде белгілі пайдалы қазбалар (көмір, мұнай және тақтатас) игерілмеді. 1920 жылдардың басында губернияда 439 өнеркәсіп кәсіпорны болса, оның 17-сінде ғана 30-дан астам жұмысшы жұмыс істеді. Жұмысшылардың жалпы саны 3525 адамды құрады. Өнеркәсіптің негізін ауыл шаруашылығы шикізатын – астық, тері, сүт және т.б. өңдеу кәсіпорындары құрады. Кәсіпорындардың басым бөлігі Ақтөбе уезінде орналасты.

Губерниядағы жалғыз темір жол — губернияны солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай өтетін Орынбор-Ташкент желісі болды. Кеме жүретін өзендер және тас жолдар болмады. Губерниядан жүн, тері мен ет, ал өнімді жылдары астық тасымалданды. Негізінен арзан тоқыма, шай, ауылшаруашылық құралдары әкелінді.

Дереккөздер

Үлгі:ДереккөздерҮлгі:Суретсіз мақала

«https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=Ақтөбе_губерниясы&oldid=134088» бетінен алынған