Нұсқалар арасындағы айырмашылық: "Астана"

Қазақ Энциклопедиясы жобасынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
(→‎Сыртқы сілтемелер)
 
ш (1 түзету)
 
(2 қатысушының арадағы 2 түзетуі көрсетілмеген)
Жол нөмірі 1: Жол нөмірі 1:
−
{{Елді мекен
+
{{Елді мекен-Қазақстан
−
  |статусы                = Республикалық маңызы бар қала
+
  |статусы                = Елорда
−
  |қазақша атауы           = Астана
+
  |атауы                   = Астана
−
  |шынайы атауы            =  
+
  |сурет                  = {{Фотомонтаж
−
|сурет                 =
+
|photo1a                 =  
−
|жағдайы                 = Астана
+
|photo2a                  = Ishim River in Nur-Sultan (cropped).jpg
−
  |ел                      = Қазақстан
+
|photo2b                  = Astana DSC04362 (7711355642).jpg
−
  |елтаңба                = New coat of arms of Astana.svg
+
|photo3a                  =
−
  |ту                      = New flag of Astana.svg{{!}}border
+
|photo3b                  =
−
  |елтаңба сипаттамасы    =  
+
|photo4a                  = L.N.Gumilyov Eurasian National University.JPG
−
  |ту сипаттамасы          =  
+
|photo4b                  =
−
|елтаңба ені            = 150
+
|spacing                  = 2
−
|ту ені                  = 150
+
|position                 = center
−
|lat_deg = 51|lat_min = 08|lat_sec =  
+
|color_border            = white
−
|lon_deg = 71|lon_min = 26|lon_sec =  
+
|color                    = white
−
   |CoordAddon            =type:city(584800)_region:KZ
+
|size                    = 266
−
   |CoordScale            =  
+
|foot_montage            = Жоғарыдан төменге қарай: Астананың орталығы, [[Есіл]] өзені, [[Нұржол желек жолы]], [[Назарбаев Университеті]], [[Еуразия ұлттық университеті]], [[Астана Опера]]
−
  |шекара түрі            =  
+
}}
−
  |кестедегі шекара        =
+
  |сурет атауы            =  
−
|ел картасының өлшемi    =300
+
|әкімшілік күйі          = [[Елорда|Астана]]
−
|аймақ картасының өлшемi =
+
  |елтаңба                = Emblem of Astana (latin).svg
−
|аудан картасының өлшемi =
+
  |ту                      = Flag of Astana, Kazakhstan (latin).svg
−
|аймақ түрі              = облыс
+
  |елтаңба сипаттамасы    = Астана елтаңбасы
−
|аймағы                  = Ақмола облысы
+
  |ту сипаттамасы          = Астана туы
−
|кестедегі аймақ         =
+
  |lat_deg= 51|lat_min= 08|lat_sec=
−
|аудан түрі              =  
+
  |lon_deg= 71|lon_min= 26|lon_sec=
−
  |ауданы                   =  
+
   |CoordAddon            = type:city(584800)_region:KZ
 +
   |CoordScale            =
 +
  |облысы                  =  
 +
  |кестедегі облыс        =  
 +
  |ауданы                 =  
 
  |кестедегі аудан        =  
 
  |кестедегі аудан        =  
−
  |қауым түрі              =  
+
  |мекен түрі              =
−
  |қауым                  =  
+
  |мекені                  =  
−
  |кестедегі қауым         =  
+
  |кестедегі мекен         =  
−
  |ішкі бөлінісі          =  
+
  |ішкі бөлінісі          = 6 аудан<br>([[Алматы ауданы (Астана)|Алматы]], [[Сарыарқа ауданы|Сарыарқа]], [[Есіл ауданы (Астана)|Есіл]], [[Байқоңыр ауданы|Байқоңыр]], [[Нұра ауданы (Астана)|Нұра]], [[Сарайшық ауданы|Сарайшық]])
−
|басшының түрi          = әкім
+
  |әкімі                   = [[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек|Жеңіс Қасымбек]]<ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/32167493.html|title=Жеңіс Қасымбек Астана әкімі болды. Қаланы үш жарым жыл басқарған Көлгінов қызметінен босатылды|date=8 желтоқсан 2022|publisher=[[Азаттық радиосы]]|access-date=9 желтоқсан 2022|lang=kk}}</ref>
−
  |басшысы                   = [[Әсет Өрентайұлы Исекешев|Әсет Исекешев]]
+
 
  |құрылған уақыты        = 1830
 
  |құрылған уақыты        = 1830
−
  |алғашқы дерек          = 1830
+
  |алғашқы дерек          = 1832
−
  |бұрынғы атаулары        = [[Ақмола]], [[Целиноград]], [[Ақмола]]
+
  |бұрынғы атаулары        = ''Ақмола (1961 жылға дейін),<br>Целиноград (1961—1992), <br />Ақмола (1992—1998), <br />Астана (1998 — 2019),<br />Нұр-Сұлтан (2019 — 2022)''
−
  |статус алуы               =  
+
  |статус алуы             = 1997
−
  |жер аумағы                 = 710
+
  |жер аумағы             = 797,33
−
  |биiктiктiң түрi        =  
+
|уақыт белдеуі          = +5:00
−
  |орталығының биiктігі    =  
+
  |биiктiктiң түрi        =
−
  |климаты                =  
+
  |орталығының биiктігі    =
−
  |ресми тілі              =  қазақ тілі
+
  |климаты                = қатаң континенталды
−
  |тұрғыны               ={{Өсім}} 880 191<ref>[http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT133470  2015 жылғы 1 мамырға Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары және аудандары бойынша халық саны]</ref>
+
  |тұрғыны                 = {{өсім}} 1 544 142 <ref>[ https://stat.gov.kz/region/ Халық саны (2025 жылғы 1 наурызға)]</ref>
−
   |санақ жылы            = 2016
+
   |санақ жылы            = 2025
−
   |тығыздығы              = 1239
+
   |тығыздығы              = 1936,64
−
   |шоғырлануы            =  
+
   |шоғырлануы            = 1,4 миллион
−
   |ұлттық құрамы          = [[қазақтар]] 75,08 % <br /> [[орыстар]] 15,64 % <br /> [[украиндар]] 1,63 % <br /> басқалары 7,65 % (2015ж.)<ref name="KZ2015">[http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT100232 2015 жыл басына Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны]</ref>
+
   |ұлттық құрамы          = [[қазақтар]] — 81,08 %<br>[[орыстар]] — 11,34 %<br>[[украиндар]] — 1,16 %<br>[[татарлар]] — 1,03 %<br>[[өзбектер]] — 0,93 %<br>[[немістер]] — 0,77 %<br>[[корейлер]] — 0,59 %<br>басқалары — 3,1 % (2022)<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref>
−
   |конфессионалдық құрамы =  
+
   |конфессионалдық құрамы = мұсылмандар, христиандар және басқалары
−
   |этнохороним            = астаналық
+
   |этнохороним            = астаналық, астаналықтар
−
|уақыт белдеуі          =
+
  |телефон коды            = 7172
−
|DST                    =
+
−
  |телефон коды            = 7172
+
 
  |пошта индексі          = 010000
 
  |пошта индексі          = 010000
 
  |пошта индекстері        =  
 
  |пошта индекстері        =  
−
  |автомобиль коды        = Z, 01
+
  |автомобиль коды        = 01
−
  |идентификатор түрі      =  
+
  |идентификатор түрі      =
 
  |сандық идентификаторы  =  
 
  |сандық идентификаторы  =  
−
  |ортаққордағы санаты    = Астана
+
  |ортаққордағы санаты    = Astana
−
  |сайты                  = http://www.astana.kz
+
  |сайты                  = [https://www.gov.kz/memleket/entities/astana?lang=kk Астана қаласының әкімдігі]
 
  |сайт тілі              = kz
 
  |сайт тілі              = kz
 
  |сайт тілі 2            = ru
 
  |сайт тілі 2            = ru
 
  |сайт тілі 3            = en
 
  |сайт тілі 3            = en
 +
|add1n                  =
 +
|add1                    =
 +
|add2n                  =
 +
|add2                    =
 +
|add3n                  =
 +
|add3                    =
 
}}
 
}}
−
{{мағына|Астана (айрық)}}
 
  
−
'''Астана''' — [[Қазақстан|Қазақстан Республикасының]] елордасы. Астанада 880 191 адам тұрады (1 мамыр 2016)<ref>[http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT133470  2015 жылғы 1 мамырға Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары және аудандары бойынша халық саны]</ref>. Қазір қаланың аумағы 710 км<sup>2</sup> алып жатыр. Қала Қазақстанның орталық бөлігінің солтүстігінде [[Ақмола облысы]]нда, [[Есіл (өзен)|Есіл]] өзенінің алабындағы өзен маңы жазықтығында орналасқан.
+
'''Астана''' — [[Қазақстан|Қазақстан Республикасының]] астанасы. 1997 жылғы 10 желтоқсаннан бастап астана статусына ие.
  
−
== Атауы ==
+
Миллионер қаласы мәртебесіне 2017 жылдың маусымында қол жеткізілді, ол кезде тұрғындардың саны 1 002 874 адамға жетті. Астана елдің солтүстігінде Есіл өзенінің жағасында орналасқан. Әкімшілік жағынан қала 6 ауданға бөлінген.
−
Қаланың атауы қазақ тілінен алынған. Қазақша ол сөз елдің бас қаласы дегенді білдіреді. Астана сөзі қазақ тіліне парсы тілінен ауысқан. Онда ол "киелі орын", "босаға" деген мағыналарға ие.
+
  
−
== Астана қаласының Бас жоспары ==
+
Қазақстанның астанасын [[Алматы]]дан Ақмолаға ауыстыру туралы ұсынысты Президент [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] ұсынды. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесі 1994 жылы [[6 шілде]]де ауыстыру туралы шешім қабылдады.  Орталық мемлекеттік органдардың Ақмолаға ресми көшуі 1997 жылғы 10 желтоқсанда басталды.
−
{{main|Астана қаласының Бас жоспары}}
+
−
'''Астана қаласының Бас жоспары''' — [[Астана қаласы]]ның тіршілік-тынысының қолайлы ортасын құру және оны орнықты дамыту, экологиялық қауіпсіздікті, табиғат пен мәдени мұраларды сақтау мақсатында жасалған қала құрылысының жоспары. Бұл жоба [[Қазақстан]]ның президенті [[Нұрсұлтан Назарбаев]]тың қолдауымен іске асып жатыр.
+
  
−
=== Табиғаты және табиғи қоры ===
+
Президенттің 1998 жылғы 6 мамырдағы Жарлығымен Ақмола атауы Астана болып өзгертілді.
−
== Жалпы мәлімет ==
+
−
Бүгінгі заман қаласы-өзін қоршаған экономикалық кеңістікпен және табиғи ортамен алуан түрлі экономикалық - географиялық қарым-қатынастағы, демографиялық  жолмен қалыптасатын , әлеуметтік - экономикалық  күрделі жаратылыс. Антропоэкологиялық тұрғыдан алғанда - ол, ең алдымен, адам өз қолымен жасаған ортада оның тығыз қауымдастығы. Әлеуметтік-техникалық прогрестің көптеген белгілері осы "қала" ұғымымен астатыс жатыр , алайда қалаға шоғырланған өркениет адам баласына тек  игілік сыйлай бермейді. Техногенді қалалық орта адамның әлеуметтік басты сапасы- оның денсаулығына зор әсерін тигізеді. Қарқынды қала құрылысы , соған орай тұрғындар санының артуы жылу мен су қорына, көлік пен коммуналдық инфрақұрылымға деген сұранысты үдете түседі, осыдан келіп ауаны ластанудан тазарту, өндірістік және тұрмыстық қалдықтарды жиыстырып отырудың жүйелі жолын қарастыру мәселері    туындайды. Табиғи ортаның басты көздері -су, ауа, жер атаулы, қалың көпірдің қолданысына түсіп, үлкен өзгеріске ұшырайды. Мұндағы басты мәселе , ауа мен су көзінің қашанда жаңарып , тазарып отыруы, табиғатты қоқысқа толтыратын қалдықтардың мөлшерін мүлде азайту ғана қала өмірін жақсартуға мүмкіндік әкеледі. Қаланың топырақ жамылғысы да ерекше күтімді қажет етеді. <br />
+
−
ҚР Үкіметінің 1999 жылғы 8 сәуіріндегі  №381 қаулысымен Астана  қаласының болашақтағы дамуы ескеріліп, қала маңы аумағын қарқынды игеру жағдайына  орай аумаққа Целиноград, Шортанды және Ақмола облысының Аршалы ауданы жерінің бір бөлігі және Вячеслав бөген іаймағы енгізілді. <br />
+
−
Астана қаласының аумағ ыҚР Үкіметінің 2000 жылдың 8 тамызындағы №432 жарғысымен Промышленный , Железнодорожный, Көктал, Интернационал, Мичурин кенттері мен Күйгенжар, Пригородный, Тельман атындағ ыауылдардың және Цилиноград пен Шортанды аудандары жерінің бөлігін қосу есебінен ұлғайтылды. <br />
+
−
Бүгінде Астана -71014 га (1998 ж. -25,8 мың га болған) аумақты алып жатқан ірі мегополис, соның ішінде Алматы ауданы- 46257 га; Сарыарқа ауданы 24757 га аумақты қамтиды. Тұрғынының саны 2007 ж. 574,4 мың адамнан асты. <br />
+
−
Бүгінгі таңда Астана - мемлекет басшысы Н.Ә.Назарбаевтың сөзімен айтқанда, ол жаңаны кейіптейтін , Қазақстанның динамикалық дамып келе жатқан жаңаруының, біздің тәуелсіз республикамыздың нышаны. Статистикалық деректер бойынша Астананың аймақтық жалп ыөнімі (АЖӨ) 2007 ж. 830,7 млрд теңгені құрады. Елдің жалпы ішкі өнімінің 10% Астана қаласының үлесіне тиесілі.
+
−
== Жер бедері ==
+
−
Астана қаласы Есіл өзенінің жағалауындағы жазықта және ішінара өзен аңғарында орын тепкен. Аумақтық жер бедері еңісі мен биігі байқалмайтын жазық болып келуімен сипатталады. Мұндағы ойдым-ойдым көлтабандарда ғана қар суы мен көл немесе сор-сазда уытты көлшіліктер пайда болады. Қала қуаң дала белдеуінде , оның күңгірт қоңыр , қоңыр топырақты,бетегелі-селеулі іші қуаң белдеуінде орналасқан. Топырақ жамылғысы біртекті емес, алуан сипатты. Қала орналасқан өңірдің ⅔ аумағын жадағай толқынды  , суайрықты жазықтық алып жатыр. Қала аумағының жер бедерінен  айтарлықтай еңіс немесе көзге шалынардай өр байқалмайды, мұндағы геморфологиялық бөлшектер бір-біріне ұласа жалғасып кете барады. Жазық Есіл өзеніне қарай аздап еңістеу болып келеді.
+
−
== Климаты ==
+
−
Климатының өзіндік ерекшелігі тым континентік болып келеді, жауын-шашынның орташа жылдық мөлшерінің аз және күн көзінің өткір болуы салдарынан көлдердің суы азайып, шағын өзен арналардың кеуіп қалуына әсерін тигізеді. Қысы суық, аязды. Ызғарлы аяз шамамен 245 күнге, ал қыстың ұзақтығы 5-5,5 айға созылады. Қарашаның ортасына қарай түскен қар 130-140 күнге дейін жатады. Қаңтар айының орташа температурасы -17°С (52°С-қа көтерілетін аяз өте сирек болады). Аязды  күндердің орташа температурасы -25°С. Мұндай күндердің ұзақтығы жылына 10-14-тен 38-45 күнге дейін ауысып отырады. Қыс айларының шамамен 30 күні боранды , боран оңтүстік-батыстан соғады. Қар қалың түскен жылдары өзендер тасып, көлтабандар көлге , көлдер шалқыған айдынға айналады. Бұлтты күндер аз, жылына шамамен 2200 сағаттай күн бұлтсыз ашық болады. Жазы ыстық, қуаң. Шілде айының температурасы ең жоғарылаған кезде +42°С -ға жетеді. Ең жоғары температура шілденің 11-12 күнін қамтиды. Жылы мезгіл шамамен 213 күнді, аязды мезгіл 120 күнді құрайды. Жазғ ынайзағалы күн саны шамамен 19-25 күн аралығында , ұзақтығы 2,4 сағат. Жазда 1-2, кейде 4-9 күндей бұршақ жауатын мезгіл байқалады. Жерге түсетін ылғалдың жылдық мөлшері 300 мм, оның 30 %-көктемге, 34 %-жазға, 36% күз, қыс айларына келеді. Жел жиі соғады, орташа жылдамдығы-2м/сек. Желдің қаттырақ соғатын мезгілі наурызға (6 м/сек), баяу соғатын мезгілі тамызға (4 м/сек) келеді. Ал жылына 40 кейде 87 күн қатты жел соғатын (15 м/сек жуық) тұсы болады. Өте күшті дауыл (36 м/сек) 20 жыл мөлшерінде бір рет байқалған.
+
  
−
== Су қоры ==
+
Жаңа астананың халықаралық тұсаукесері 1998 жылғы 10 маусым күні өтті.
−
Астана қаласы қуаң аймақта орналасқан, негізгі су қоры өзен және жерасты су көздерінен құралады. Бастауын Нияз таулары бұлақтарынан алып, қысқы қар, жазғы жауын суымен толысып отыратын Есіл өзені қаланың негізгі су артериясы болып табылады. Есілдің қаладан ағып өтетін тұсынан шағын екі өзен Сарыбұлақ пен Ақбұлақ келіп құяды. Қаланы 25-30 км төңіректе шағын өзен-көлдер қоршап жатыр. Олардың кейбіреуі тұщы, кейбіреуі кермек сулы болып келеді. Негізгілері: Сасықкөл, Жоламан, Тышқанкөл, Танакөл, Жылтыркөл, Тазкөл, Қайнарлы, Тағанкөл, Майбалық, Бұзықты, Жалаңаш , Шенет, Ағанас, т.б.<br />
+
 
−
Есіл өзенінің арналы ағысының ұзақтығы 562 км, су жиналу алабы 48 100 шаршы км. Оның Қазақстанды көктеп өтетін ұзындығы- 1 100 км, ал жалпы ұзындығы -2450 км. Есіл Ресейдің Тюмень және Омбы облыстары арқылы ағып өтетін Ертіс өзеніне барып құяды. Есіл көктемгі қар суымен толысқан шақта ағысын үдетеді. Негізінен баяу ағысты. Қаланы сумен қамтамасыз ететін негізгі өзен болғандықтан, Есілге "Ертіс-Қарағанды" каналынан арна тарту жүзеге асырылды. Есіл баяу ағысты болғандықтан, оның табаны тереңде жатыр. Оның қала аумағындағы су жиналу алқабы 7400  шаршы км, бұған Вячеслав бөгені ауқымындағы 5310  шаршы км су жиналу алқабы қосылады. Есілге Мойылды, Тентек, Қарасу, Сарыбұлақ, Ақбұлақ өзендері келіп құяды, сонымен бірге су таратқыш канал арқылы Майбалық өзенімен жалғасып жатыр. Өзенде ақбалық, нәлім, мөңке, аққайран, сазан, шортан, көксерке, алабұға мекендейді. Бұрыннан қоныс тепкен қала бөлігі Есіл өзенінің солтүстігінде, оң жағалауға, темір жол магистралінен оңтүстікке қаарй етек жая орналасқан. Қала аумағының негізгі бөлігі, Есілдің Ақбұлақ және Сарыбұлақ тармақтарына келіп тұйықталады. <br />
+
Қала алты әкімшілік бірліктен — «[[Алматы ауданы (Астана)|Алматы]]<nowiki/>», «[[Сарыарқа ауданы|Сарыарқа]]<nowiki/>», «[[Есіл ауданы (Астана)|Есіл]]<nowiki/>», «[[Байқоңыр ауданы|Байқоңыр]]<nowiki/>»<ref name="Байқоңыр ауданы">[https://bnews.kz/kz/news/astananin_zhana_baikonir_audaninin_shekarasi_belgili_boldi Астананың жаңа "Байқоңыр" ауданының шекарасы белгілі болды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190220002755/https://bnews.kz/kz/news/astananin_zhana_baikonir_audaninin_shekarasi_belgili_boldi |date=2019-02-20 }}</ref>, «[[Нұра ауданы (Астана)|Нұра]]<nowiki/>» және «[[Сарайшық ауданы|Сарайшық]]<nowiki/>» аудандарынан тұрады. Есіл және Нұра ауданы қаланың даму динамикасына қарай кейінгі жылдары құрылды.
−
Есіл өзенінің алабында үш ірі бөген бар. Олар: Вячеслав (пайдалану көлемі-375,4 млн текше м), Сергеев (пайдалану көлемі-635,0 млн текше м) және Птропавл (пайдалану көлемі -16,1 млн текше м) бөгендері. Алғашқы екеуі судың жиналуын ұзақ мерзім бойына реттеуге арналған , сонымен қатар кешендік бағытта жұмыс атқарып, 3 топтық су құбырлары арқылы Астана қаласын және ауылдық елді мекендерді сумен қамтамасыз етеді. Петропавл бөгенінің аумағы шағын, маусымдық су жинауды жартылай ғана реттеуге арналған. Қаланы тұрмыстық ауызсумен қамтамасыз етудің негізгі көзі-Вячеслав бөгені, оның жылдық су шығымы 67,2 млн текше м (жобадағы сыйымдылығы 410,9 млн текше м). <br />
+
[[Сурет:Astana (Kazakhstan), satellite image 2017-07-24.jpg|нобай|center|277px|Астананың спутниктен қарағанда көрінісі ([[2017 жыл|2017 ж.]])]]
−
Сарыбұлақ солтүстіктен оңтүстік бағытта қаланың батыс бөлігі арқылы ағып өтеді. Оның аңғарының 8,5 км-дейі (ені 20-50 м) қыщ комбинантынан ӨМК-ға дейінгі аралықты қамтиды. Бұлақтың 5,8 км бөлігі қаланың жеке меншік үйлер мен көп қабатты үйлер салынған өңірі арқылы өтеді. Өнеркәсіп құрылыстарын бойлай өтетін тұсы -3,3 км (ЖЭО-1-дің күлтөкпесінен темір жол қиылысына дейін), одан әрі 2,5 км селитебті өңірмен өтіп, Тілендиев даңғылынан 1,8 аралықпен Есілге ұласады. Бұлақтың саға тұсын айтпағанда, қала арқылы өтетін арнасын шылау басып, қамыс өсіп кеткен, кей тұстары үзіліп қалады. <br />
+
== Географиясы ==
−
Ақбұлақ қаланың оңтүстік-шығыс бөлігімен өтеді, оның табанына маусым аралығында ғана су жиналады, су жиналатын тұсы ЖЭО-ның 2- нің маңы. Ақбұлақтың Абылай хан  даңғылынан Есіл өзеніне барып құятын аралықтағы жағалауы қайта қалпына келтіріліп, абаттандырылды. <br />
+
2023 жылғы 1 қаңтар жағдайы бойынша қала тұрғындар саны 1 354 435 адам, бұл [[Алматы]]дан кейінгі [[Қазақстан]]дағы екінші көрсеткіш. Қала Қазақстанның орталық бөлігінің солтүстігінде [[Ақмола облысы]]нда, [[Есіл]] өзенінің алабындағы өзен маңы жазықтығында орналасқан.
−
Қаланы тұрмыстық ауызсумен қамтамасыз етудің тағы бір жолы- жерасты  су көздерін пайдалану. Ол жерасты жаңа су көздерін іздестіру-барлау және бұрыннан белгілі су көздері мүмкіндіктерін жаңа талап тұрғысынан бағалау арқылы жүзеге асып отыр. Мұндай жерасты су көздеріне :Ақмола су көзі кені (ол солтүстік-батыс жүлге (қаланың солтүстігіне қарай 5-15 км) және шығыс жүлгеден  (қала іргесіне, ішінара Есіл өзені аңғарына таяу) тұрады) , Есіл су көзі кені (қаланың оңтүстігіне қарай 0,5-10,0 км); Рожденственский су көзі кені (Нұра өзені аллювийлік шөгінді қыртысындағы жер асты суының жалпы пайдаға  асу қоры 36,2 мың текше м/ тәуліті құрайды) жатады.
+
 
−
== Әкімшілік бөлінісуі ==
+
Қала территориясы аумағы – 797,33 км² (2017 жылғы 7 ақпанда Ақмола облысының елді мекендерсіз 87,19 км² қалаға қосылғаннан кейін).
−
Астанада [[Сарыарқа ауданы]], [[Алматы ауданы]] және [[Есіл ауданы (Астана)|Есіл ауданы]] бар.
+
 
 +
Қала дала жазығында орналасқан. Алып жатқан аумақтың рельефі — төмен террассалар. Каштан топырағы басым.
 +
 
 +
Қаланың геологиясы — солтүстік бөлігінде бөлінбеген палеозойлық шөгінділер, ал оңтүстік және батыс бөліктерде орта төрттік шөгінділер. Қаланың көп бөлігі шөгінді тау жынысында, негізінен құмдақ саздарда жатыр.
 +
 
 +
Астана қаласы Есіл өзенінің жағалауында орналасқан. Қала екі бөлікке бөлінеді — оң және сол жағалау. Қаланың гидрографиялық желісі тек Есіл өзенімен ғана емес, сонымен қатар  Есіл өзенінің оң ағымдары Сарыбұлақ пен Ақбұлақ өзендерімен де ұсынылған. Қаланың 25-30 км радиусында көптеген тұщы және тұзды көлдер бар.
 +
 
 +
== Тарихы ==
 +
{{Main|Ақмола}}
 +
 
 +
Астана [[1830 жыл|1830]] жылы [[Есіл]] өзенінің жағасында [[Федор Шубин]] негізін қалаған бекіністен бастау алады.
 +
 
 +
[[1862 жыл|1862]] жылы Ақмолинск қала мәртебесін алды.
 +
 
 +
[[1962 жыл|1962]] жылы қалаға Целиноград атауы берілді.
 +
 
 +
[[1997 жыл|1997]] жылы егемен Қазақстанның Президенті Н. Назарбаев Жарлығымен елорданы [[Алматы]]дан Ақмолаға көшіру туралы шешім қабылдады.
 +
 
 +
[[1998 жыл|1998]] жылы [[6 мамыр]] жаңа елорданың атау Астана болып өзгертілді.
 +
 
 +
[[1998 жыл|1998]] жылы [[10 маусым]] [[Қазақстан]]ның жаңа елордасы — Астананың халықаралық тұсауы кесілді.
 +
 
 +
[[1998 жыл|1998]] жылы [[ЮНЕСКО]]-ның шешімі бойынша Астана қаласына «Бейбітшілік қаласы» жоғары атағы беріліп, медальмен марапатталды. Бұл атақ қысқа мерзім ішінде әлеуметтік-экономикалық, саяси және мәдени дамуда неғұрлым әсерлі әрі қуатты өсуге, тұрақты этникааралық қатынасты орнықтыруға қол жеткізе алған ғаламшардың жас қалаларына беріледі. [[Бразилия]]да өткізілген бұл конкурста Астана барлық өлшемдер бойынша әлемнің әр түрлі елдерінің он екі қаласын басып озды.
 +
 
 +
Астана қаласы Ақмола облысының аумағында орналасқан және осы облыстың үш ауданымен (Целиноград, Шортанды және Аршалы) шектеседі. Қаланың өсуі [[Ақмола облысы]] [[Целиноград ауданы]]ның аумағын екі бөлікке бөлді.
 +
 
 +
2018 жылғы 7 ақпанға дейін Астана территориясына қаладан басқа (69 822 га) 2 орманшылық учаскілері де (шығыста аумағы 459 га мемлекеттік орман тәлімбағы, солтүстікте Қоянды су қоймасындағы саяжай (12 саяжай қауымдастығы бар). Аталған массив аумағы Мемлекеттік жер кадастріне сәйкес 900 га, Астананың бас жоспарына сәйкес 850 га, ал қала территориясы балансына (2018 жылғы 16 наурыздан № 131 Қазақстан Республикасының Үкімет Жарлығы) сәйкес 733 га құрайды.
 +
 
 +
2018 жылғы 7 ақпанда қала аумағына Ақмола облысы Целиноград ауданының территориясынан қосымша 8 719 га аумағымен 3 учаскілер (тұрғындары жоқ), соның ішінде халықаралық әуежайға жақын 7 300 га учаскі, қаладан оңтүстікте орналасқан ұлттық пантеон (959 га) және солтүстік-батыста орналасқан қалалық зират (460 га) қосылды.
 +
 
 +
2018 жылғы 16 наурызда Алматы және Сарыарқа аудандарының бөліктерінен төртінші аудан Байқоңыр ауданы құрылды.
 +
 
 +
2019 жылы 20 наурызда Қазақстанның екінші [[Қазақстан Республикасының Президенті|президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] шешімі бойынша қаланың атын экс-президент [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]тың құрметіне '''Нұр-Сұлтан''' деп өзгертілді.<ref>{{cite web|url=https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-astana-to-nursultan/29837773.html|title=Тоқаев Астана атауын "Нұр-Сұлтан" деп өзгертті|author=|date=23-03-2019|work=|publisher=[[Азаттық радиосы]]|accessdate=2022-09-16|lang=kk}}</ref>
 +
 
 +
2022 жылы 17 қыркүйекте президент Қасым-Жомарт Тоқаев жарлығымен '''Астана''' атауы қайтарылды.<ref>{{cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-elordasy-nur-sultan-kalasynyn-atauyn-kazakstan-respublikasynyn-elordasy-astana-kalasy-dep-ozgertu-turaly-1782825|title=Қазақстан Республикасының елордасы – Нұр-Сұлтан қаласының атауын Қазақстан Республикасының елордасы – Астана қаласы деп өзгерту туралы|author=|date=17 қыркүйек 2022|work=|publisher=''[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Республикасы Президентінің]] ресми сайты''|accessdate=|lang=kk}}</ref><ref>{{cite web|url=https://aikyn.kz/218176/nur-sultan-kalasynyn-atauy-astana-bolyp-ozgerdi/|title=Нұр-Сұлтан қаласының атауы "Астана" болып өзгерді|author=|date=17 қыркүйек 2022|work=|publisher=''[[Айқын (газет)|Айқын газеті]]''|accessdate=|lang=kk}}</ref>
 +
 
 +
== Басшылар ==
 +
{{Main|Астана әкімі}}
  
 
== Халқы ==
 
== Халқы ==
 +
{{Main|Астана қаласының демографиясы}}
 +
2020 жылғы 1 қаңтардағы қала түрғындар саны 1 136 008 адамды құрады. ҚазСтаттың ресми есебі 2017 жылғы 1 қаңтарда елордада 972 672 тұрғынды, 2017 жылғы 1 маусымда 1 002 874 тұрғынды, ал 2020 жылғы 1 қаңтарда есептің жаңа методикасына сәйкес 1 136 008 тұрғынды тіркеді.
 +
 +
2009 жылғы халық санағы бойынша қала тұрғындарының тек 36% -ы Астана қаласында туып-өскен болып шықты. Қала негізін Қазақстанның басқа өңірлерінен келген мигранттар құрады, атап өтсек 19,4% — Ақмола облысы тұрғындары, 7,4% Түркістан облысы тұрғындары, 6,3% — Қарағанды мен Қостанай облыстары тұрғындары құрды.
 +
 +
КазСтаттың 2016 жылғы 1 қазан жағдайы деректері бойынша қаланың еңбекке жарамды тұрғындар (әйелдер жасы 16—58, еркектер жасы 16—63) саны 478 432 адамды құрайды, соның ішінде 21 мың жұмыссыз және 92 мың жұмыс күшіне енбейтін тұлғалар.
 +
 +
Некеге тұрудың орташа жасы — еркектер үшін — 27,5 жас, ал әйелдердер үшін — 25,3 жас.
 +
 
{| class="wikitable"
 
{| class="wikitable"
 
|-
 
|-
Жол нөмірі 116: Жол нөмірі 155:
 
|-
 
|-
 
! 2007!! 2008!! 2009!! 2010!! 2011!! 2012!! 2013!! 2014!! 2015!! 2016
 
! 2007!! 2008!! 2009!! 2010!! 2011!! 2012!! 2013!! 2014!! 2015!! 2016
 +
!2017 
 
|-
 
|-
 
|574448<ref name='116-6-2'/>
 
|574448<ref name='116-6-2'/>
Жол нөмірі 126: Жол нөмірі 166:
 
|814401<ref>{{cite web | url = http://www.astana.stat.kz/ru/news/id/7692 | title = Астана бойынша халық саны 1 января 2014|издатель=Департамент статистики по городу Астане|accessdate=2014-06-13|date=2014-21-02}}</ref>
 
|814401<ref>{{cite web | url = http://www.astana.stat.kz/ru/news/id/7692 | title = Астана бойынша халық саны 1 января 2014|издатель=Департамент статистики по городу Астане|accessdate=2014-06-13|date=2014-21-02}}</ref>
 
|852985<ref>{{cite web | url = http://www.astana.stat.kz/ru/news/id/12903 |title=Астана бойынша халық саны 1 января 2015|издатель=Департамент статистики по городу Астане|accessdate=2015-02-25|date=2015-02-25}}</ref>
 
|852985<ref>{{cite web | url = http://www.astana.stat.kz/ru/news/id/12903 |title=Астана бойынша халық саны 1 января 2015|издатель=Департамент статистики по городу Астане|accessdate=2015-02-25|date=2015-02-25}}</ref>
−
|872655<ref>[http://astana.stat.gov.kz/home-4/item/o-demograficheskoj-situatsii-v-gorode-astana-13.html О демографической ситуации в городе Астана]</ref>
+
|872655<ref>[http://astana.stat.gov.kz/home-4/item/o-demograficheskoj-situatsii-v-gorode-astana-13.html О демографической ситуации в городе Астана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305095341/http://astana.stat.gov.kz/home-4/item/o-demograficheskoj-situatsii-v-gorode-astana-13.html |date=2016-03-05 }}</ref>
 +
|926144
 
|}
 
|}
  
−
Астана қаласы халқының саны 2000 жылмен салыстырғанда 169,2 мың адамға көбейіп, 2006 жылдың басында 550,2 мың адам болды. 2013 жылдың 1 наурызындағы ақпарат бойынша халық саны - 783 471 адамды құрады. Халық саны бойынша Қазақстандағы Алматы қаласынын кейінгі 2-орында.
+
Астана қаласы халқының саны 2000 жылмен салыстырғанда 169,2 мың адамға көбейіп, 2006 жылдың басында 550,2 мың адам болды. 2013 жылдың 1 наурызындағы ақпарат бойынша халық саны — 783 471 адамды құрады. Халық саны бойынша Қазақстандағы Алматы қаласынын кейінгі 2-орында.
  
−
Астана қаласы халқының табиғи қозғалысының оң факторы бала туу мен неке қию деңгейінің артуы болып табылады. 2005 жылы қалада 8,8 мың бала өмірге келді, ол 2000 жылы туылғандармен салыстырғанда 4,3 мыңға көп. 2005 жылы бала туудың коэффициенті 1 мың тұрғынға шаққанда 6,3, өлім — 6,7 құрады.
+
Астана қаласы халқының табиғи қозғалысының оң факторы бала туу мен неке қию деңгейінің артуы болып табылады. 2005 жылы қалада 8,8 мың бала өмірге келді, ол 2000 жылы туылғандармен салыстырғанда 4,3 мыңға көп. 2005 жылы бала туудың коэффициенті 1 мың тұрғынға шаққанда 6,3, өлім&nbsp;— 6,7 құрады.
  
 
Қала халқының өсуі негізінен көші-қон ағыны есебінен қамтамасыз етілуде. Көші-қон сальдосының елеулі түрде өсуі (50 мыңнан асатын шекте) 2000—2001 жылдары байқалды.
 
Қала халқының өсуі негізінен көші-қон ағыны есебінен қамтамасыз етілуде. Көші-қон сальдосының елеулі түрде өсуі (50 мыңнан асатын шекте) 2000—2001 жылдары байқалды.
  
−
Келгендердің санының кеткендерден асып түсуі негізінен азаматтардың республиканың ішіндегі көші-қон есебінен қамтамасыз етілді. Алайда соңғы жылдары оның салыстырмалы түрде тұрақтануы байқалады (2002 ж. — 6,8 мың, 2003 ж.- 5,4 мың, 2004 ж. — 14,2 мың, 2005 ж. — 15,7 мың адам). Халықтың табиғи өсімі осы кезеңде 2000 жылғы 1513 адамнан 2005 жылы 5,2 адамға дейін көбейді.
+
Келгендердің санының кеткендерден асып түсуі негізінен азаматтардың республиканың ішіндегі көші-қон есебінен қамтамасыз етілді. Алайда соңғы жылдары оның салыстырмалы түрде тұрақтануы байқалады (2002 ж.&nbsp;— 6,8 мың, 2003 ж. — 5,4 мың, 2004 ж.&nbsp;— 14,2 мың, 2005 ж.&nbsp;— 15,7 мың адам). Халықтың табиғи өсімі осы кезеңде 2000 жылғы 1513 адамнан 2005 жылы 5,2 адамға дейін көбейді.
−
=== Астана халық санының өсуі  ===
+
 
 +
=== Демография динамикасы ===
 
{{Жасырын|Тақырыпша=Статистикалар |Мазмұны=
 
{{Жасырын|Тақырыпша=Статистикалар |Мазмұны=
  
Жол нөмірі 164: Жол нөмірі 206:
 
*[[2030]] 1200,0 мың. адам. (''болжам'')
 
*[[2030]] 1200,0 мың. адам. (''болжам'')
 
}}
 
}}
−
Осы [[тенденция]] сақталса қала халқының саны бірнеше жылда [[миллион]]ға жетеді.
+
Қазақстанның [[Алматы]] қаласынан кейінгі тағы бір [[миллионер]] қаласы тіркеледі. [[2009 жыл|2009]]-жылдың көрсеткіштерінде Астана қаласының [[миграция]]лық [[сальдо]]сы 31 908 адамды құрады — бұл республикадағы ең жоғарғы көрсеткіш.<ref>
−
Қазақстанның [[Алматы]] қаласынан кейінгі тағы бір [[миллионер]] қаласы тіркеледі. [[2009]]-жылдың көрсеткіштерінде Астана қаласының [[миграция]]лық [[сальдо]]сы 31 908 адамды құрады – бұл республикадағы ең жоғарғы көрсеткіш.
+
−
<ref>
+
 
{{cite web
 
{{cite web
 
  |url        = http://www.pm.kz/page/astana-stolitsa-kazahstana-
 
  |url        = http://www.pm.kz/page/astana-stolitsa-kazahstana-
Жол нөмірі 215: Жол нөмірі 255:
 
   bar:2015 text:2015  
 
   bar:2015 text:2015  
 
   bar:2020 text:2020  
 
   bar:2020 text:2020  
−
   bar:2030 text:2030  
+
   bar:2030 text:2030
  
 
PlotData=
 
PlotData=
Жол нөмірі 260: Жол нөмірі 300:
 
   text:Астана қаласының тұрғындар санының динамикасы
 
   text:Астана қаласының тұрғындар санының динамикасы
 
</timeline></center>
 
</timeline></center>
−
<!--
 
−
=== Халық тығыздығы ===-->
 
  
−
== Тарихы ==
+
=== Агломерациясы ===  
−
Астана [[1830]] ж. [[Есіл (өзен)|Есіл]] өзенінің жағасында [[орыс]] әскерлері негізін қалаған бекіністен бастау алады.  
+
«Астанагенплан» ҰЗМИ «Астана агломерациясының аумақтық дамуының аймақаралық схемасы» жобасын жасады.
 +
 
 +
2015 жылдың қарашасында қабылданған бұл құжатпен жалпы ауданы 21,75 мың км² болатын, Ақмола облысының Аршалы, Целиноград және Шортанды аудандарының 127 елді мекені, сондай-ақ Ақкөл облысының төрт ауданы (Урюпин ауылдық округі, Еңбекші ауданы, Кеңес ауылдық округі, Ақкөл қалалық әкімшілігі) қоса, Астана агломерациясының шекаралары анықталды. Қала маңы аймағының белгіленген шекараларында 196 мың адам, ал Астана қаласында 814 мың адам тұрады. Астана қала маңы түрғындарының тығыздығы 9 адам/ км² құрады (бүкіл Қазақстан халқының орташа тығыздығы 1 км²-ге шамамен 7 адам).
 +
 
 +
Агломерацияны дамыту жобасымен 2020 жылы агломерация саны 1,2 миллион адамға дейін, ал 2030 жылға қарай 1,5 миллионнан астам адамға өседі деп күтілуде.
 +
 
 +
== Табиғаты мен климаты ==
 +
{{Main|Астана қаласының табиғаты}}
 +
Қала климаты аса континенталды. Жазы ыстық және құрғақ, ал қысы суық, ұзақ.
 +
 
 +
Орташа жылдық температурасы 3,1&nbsp;°C. Жауын-шашын жылына 300 мм түседі. Жаздың орташа температурасы шамамен 20°С болғанымен, [[Орта Азия|Орта Азияның]] ыстық ауа массаларына байланысты максималды температурасы 40&nbsp;°C болуы да мүмкін. Жазы жылы, бірақ қысқа.  Ал қыстың орташа температурасы −15&nbsp;°C шамасында, кейде Сібір аяздарының қалаға жетуіне байланысты -50&nbsp;°C аязға дейін баруы мүмкін. Қар жамылғысы қалың болып, қыстың ұзақтығы 4-5 айға созылады.<ref>https://kazhydromet.kz/</ref> Астана [[Ұланбатыр]]дан кейінгі әлемдегі ең суық астана болып саналады.
 +
 
 +
Жауын-шашынның жалпы мөлшері жылына шамамен 300-350 мм құрайды. Жауын-шашынның көп бөлігі көктем мен жазда түседі. Қыста жауын-шашын аз болып, қар мөлшері орташа деңгейде болады.
 +
 
 +
[[Ауа ылғалдылығы]] төмен, орташа жылдық көрсеткіші шамамен 60% құрайды. Қыс мезгілінде ылғалдылық көбінесе төмен болады.
  
−
[[1862]] ж. Ақмола қала мәртебесін алды.
+
Астанада желдің жылдамдығы жиі өзгереді, бірақ орташа жылдамдығы 4-6 м/с шамасында болады. Қыста қатты желдер мен [[Боран|борандар]] болуы мүмкін, бұл суықты қатты сезіндіреді.
−
[[1962]] ж. қалаға Целиноград атауы берілді.
+
−
[[1997]] ж. егемен Қазақстанның Президенті Н. Назарбаев Жарлығымен елорданы [[Алматы]]дан [[Ақмола]]ға көшіру туралы шешім қабылдады.
+
−
[[1998]] ж. [[6 мамыр]]  жаңа елорданың атау Астана болып өзгертілді.  
+
−
[[1998]] ж. [[10 шілде]] [[Қазақстан]]ның жаңа елордасы — Астананың халықаралық тұсауы кесілді.
+
−
[[1998]] ж. [[ЮНЕСКО]]-ның шешімі бойынша Астана қаласына «Бейбітшілік қаласы» жоғары атағы беріліп, медальмен марапатталды. Бұл атақ қысқа мерзім ішінде әлеуметтік-экономикалық, саяси және мәдени дамуда неғұрлым әсерлі әрі қуатты өсуге, тұрақты этникааралық қатынасты орнықтыруға қол жеткізе алған ғаламшардың жас қалаларына беріледі. [[Бразилия]]да өткізілген бұл конкурста Астана барлық өлшемдер бойынша әлемнің әр түрлі елдерінің он екі қаласын басып озды.
+
  
−
== Өзін-өзі басқаруы ==
+
Қаланың адамдар үшін онша қолайлы емес [[құрғақшылық]] пен қатты желге бейім даланың ортасында орналасқанына байланысты, қала айналасын жасыл белдеумен — ағаштар мен басқа да жасыл кеңістіктермен жабдықтау бойынша ауқымды жоба жүзеге асырылуда.
−
[[Мәслихат]] жалпыға бірдей тең және тікелей сайлау құқығының негізінде құпия сайлау арқылы қала халқымен 4 жылдық мерзімге сайланады. Астана қаласы мәслихатының құрамына бір мандаттық аймақ бойынша сайланған 25 депутат кіреді. [[Депутат]]тар арасынан сайланып, өз қызметтерін босатылған негізде атқаратын қалалық мәслихат хатшысы мен тексеру комиссиясының төрағасынан басқа қалалық мәслихат депутаттары өз қызметтерін босатылмаған негізде атқарады.  
+
  
−
Сессияда қарастыруға енгізілетін мәселелерді алдын ала қарастыру, мәслихат шешімдерін жүзеге асыруға әрекет жасасу және бақылау қызметтерін іске асыру үшін мәслихатта 4 тұрақты комиссия құрылған:  
+
<div style="max-width:75%">{{Қаланың ауа райы
−
* әлеуметтік-экономикалық даму, бюджет және қаржы мәселелері жөнінде;
+
|Жер_ілік = Астана
−
* заңдылық, құқық тәртібі, депутаттың өкілдігі және этика мәселелері жөнінде;
+
|Дерекнама = [https://meteolabs.kz/қаз/климаты/нұр-сұлтан/ Астана ауа райы мен климаты]
−
* шаруашылық құрылысы, экология, халыққа көлік, сауда және тұрмыстық-тұрғын үй қызметтерін көрсету мәселелері жөнінде;
+
|Қаң_а_макс  = 3.8
−
* әлеуметтік және ұлттық-мәдени даму мәселелері жөнінде.
+
|Ақп_а_макс  = 8.2
 +
|Нау_а_макс  = 20.4
 +
|Сәу_а_макс  = 29.5
 +
|Мам_а_макс  = 35.2
 +
|Мау_а_макс  = 38.8
 +
|Шіл_а_макс  = 40.1
 +
|Там_а_макс  = 38.2
 +
|Қыр_а_макс  = 36.1
 +
|Қаз_а_макс  = 26.7
 +
|Қар_а_макс  = 14.8
 +
|Жел_а_макс  = 4.5
 +
|Жыл__а_макс  = 40.1
 +
|Қаң_а_мин  = -37.7
 +
|Ақп_а_мин  = -37.3
 +
|Нау_а_мин  = -35.2
 +
|Сәу_а_мин  = -22.8
 +
|Мам_а_мин  = -7.0
 +
|Мау_а_мин  = -1.5
 +
|Шіл_а_мин  = 4.6
 +
|Там_а_мин  = 0.4
 +
|Қыр_а_мин  = -4.7
 +
|Қаз_а_мин  = -17.5
 +
|Қар_а_мин  = -35.1
 +
|Жел_а_мин  = -36.6
 +
|Жыл__а_мин  = -37.7
 +
|Қаң_ор_макс  = -10.1
 +
|Ақп_ор_макс  = -9.4
 +
|Нау_ор_макс  = -2.4
 +
|Сәу_ор_макс  = 11.0
 +
|Мам_ор_макс  = 20.5
 +
|Мау_ор_макс  = 25.9
 +
|Шіл_ор_макс  = 26.8
 +
|Там_ор_макс  = 25.3
 +
|Қыр_ор_макс  = 18.9
 +
|Қаз_ор_макс  = 9.7
 +
|Қар_ор_макс  = -1.7
 +
|Жел_ор_макс  = -8.1
 +
|Жыл__ор_макс  = 8.9
 +
|Қаң_ор_мин  = -17.9
 +
|Ақп_ор_мин  = -18.4
 +
|Нау_ор_мин  = -12.1
 +
|Сәу_ор_мин  = 0.0
 +
|Мам_ор_мин  = 7.6
 +
|Мау_ор_мин  = 12.9
 +
|Шіл_ор_мин  = 14.9
 +
|Там_ор_мин  = 12.6
 +
|Қыр_ор_мин  = 6.6
 +
|Қаз_ор_мин  = 0.1
 +
|Қар_ор_мин  = -9.3
 +
|Жел_ор_мин  = -16.2
 +
|Жыл__ор_мин  = -1.6
 +
|Қаң_ор  = -14.0
 +
|Ақп_ор  = -13.9
 +
|Нау_ор  = -7.3
 +
|Сәу_ор  = 5.5
 +
|Мам_ор  = 14.1
 +
|Мау_ор  = 19.4
 +
|Шіл_ор  = 20.8
 +
|Там_ор  = 19.0
 +
|Қыр_ор  = 12.8
 +
|Қаз_ор  = 4.9
 +
|Қар_ор  = -5.5
 +
|Жел_ор  = -12.2
 +
|Жыл__ор  = 3.6
 +
|Қаң_ор_ж-ш  = 16.5
 +
|Ақп_ор_ж-ш  = 14.4
 +
|Нау_ор_ж-ш  = 15.1
 +
|Сәу_ор_ж-ш  = 20.2
 +
|Мам_ор_ж-ш  = 33.1
 +
|Мау_ор_ж-ш  = 39.5
 +
|Шіл_ор_ж-ш  = 48.6
 +
|Там_ор_ж-ш  = 32.8
 +
|Қыр_ор_ж-ш  = 21.7
 +
|Қаз_ор_ж-ш  = 27.2
 +
|Қар_ор_ж-ш  = 26.4
 +
|Жел_ор_ж-ш  = 21.7
 +
|Жыл__ор_ж-ш  = 317.2
 +
|}}
 +
</div>
  
 
== Экономикасы ==
 
== Экономикасы ==
−
[[Сурет:Astana12.jpg|thumb|right|300px|Астана]]
+
{{Main|Астана қаласының экономикасы}}
−
Астана өте серпінді дамуда. [[Елорда]] көшірілген кезден бастап қала экономикасына салынған инвестиция көлемі 3,5 миллиард [[доллар]]дан асты. 2007 жылға дейін Астананың құрылысына 238,6 миллиард теңге көлемінде қаражат жұмсау жоспарлануда.
+
−
+
−
Астананың ойдағыдай дамып келе жатқанының белгілерін оның халқының жедел өсуінен байқауға болады. Елорданы көшіру жарияланған жылы мұнда небәрі 225 [[мың]] адам тұратын. [[2004]] жылы елорда тұрғындарының саны екі есе өсіп, жарты миллионнан асып кетті.
+
−
+
−
[[1998]] жылы Астана еркін экономикалық аймақтың WEPSA халықаралық қауымдастығына кірді. Әлемнің 15 қаласы Қазақстан елордасының бауырлас қалалары болып табылады, олардың арасында Мәскеу, Берлин, Варшава, Минск, Киев, Анкара, Бангкок және басқалары бар.
+
−
+
−
Елорданың жаңа әкімшілік орталығында Бейбітшілік пен келісім сарайы мен «Пекин-Палас» бизнес-орталығының құрылысына дайындық жұмыстары басталды.
+
−
+
−
Тағы 10 нысан — жанар-жағармай құю стансасы, «Capital Forum» Ынтымақтастық және даму халықаралық орталығы, 6 қабатты медиа-орталық, сауда-демалыс кешені, халықаралық сауда орталығы,т.б. нысандар құрылысқа рұқсат алу және жобалау кезеңінде тұр.
+
−
+
−
[[2005]] жылдың басынан бері барлығы 15 нысан тіркелді, оның ішінде 3 әкімшілік ғимарат, әлеуметтік мақсаттағы 4 нысан, 4 тұрғын үй, 4 инженерлік, көлік инфрақұрылымдары бар.
+
  
−
Ал, соңғы 6 айда Жоғарғы сот, муниципалдық 4 тұрғын үй кешені, Ұлттық қауіпсіздік комитетінің 2 жатақханасы, т.б. нысандар пайдалануға берілді. ҚР Парламент Мәжілісі мен Сыртқы істер министрлігі ғимараттарының, «Ғашықтар» саябағының, «Президент-отель» қонақүй кешені мен Ислам орталығының ашылу рәсімі өтті.
+
Астана қаласы экономикасын сауда, транспорт пен байланыс, құрылыс құрайды. Қазақстан экономикасының сауда секторының жалпы өніміне қосқан үлесі бойынша Астана қаласы Қазақстан Республикасының облыстары мен қалалары арасында Алматы қаласынан кейін екінші орын алады. Астана мен Алматы қалаларының жиынтық аймақтық өнім көлемі Қазақстанның жалпы сауданың жартысынан астамын құрайды. Бөлшек тауар айналымы бойынша да Астана қаласы республикада екінші орында. Құрылыс өсімі бойынша Астана қаласы республика бойынша көшбасшы. 2009 жылы Қазақстан бойынша эксплуатацияға берілген тұрғын үйлердің 1/5 бөлігі Астана қаласына келді. Астана бес жылдан астам тұрғын үйлерді эксплуатация енгізу бойынша көшбасшы.
  
−
[[Сенат]] мен [[Үкімет]]тің әкімшілік ғимараттары, «Тұлпар» тұрғын үй кешенінің құрылысы аяқталып келеді. Дипломатиялық қалашық, цирк ғимараты, «Сол жағалау — Абылай хан даңғылы тас жолы мен Есіл арқылы көпірдің» құрылысы жалғасуда.
+
Өнеркәсіптік өндіріс көбінесе құрылыс материалдарын, тамақ өнімдері мен сусындарын және машина жасауда шоғырланған. Қазақстан бойынша Астана қаласы металдан жасалған құрылыс материалдарын, қолдануға дайын бетон және бетоннан жасалынған құрылыс өнімдерін жасаудан көшбасшы болып табылады. Сондай-ақ, құрылыс металл конструкцияларын, радиаторлар мен орталық жылыту қазандықтары мен қондырғыларды өндірудегі қаланың үлесі салыстырмалы жоғары.
−
+
Инвесторларды жұмылдыру және жаңа бәсеке қабілетті өндірісін дамыту мақсатында қалада «Астана — жаңа қала» атты арнайы экономикалық аймағы қызмет атқаруда.
−
[[Есіл (өзен)|Есілдің]] сол жағалауын әкімшілік орталыққа айналдыру мақсатында құрылған «Астана — жаңа қала» экономикалық аймағында 141 нысан салынып жатыр. 2010 жылға дейін мұнда тағы 150 ғимарат бой көтеруі тиіс. Бұл құрылыс жұмыстары үшін 240 миллиард теңге қаржы жұмсалмақ. [[Арнайы экномикалық аймақ]] Елбасы жарлығымен жаңа Астана құрылысын қарқынды дамытуға қолайлы жағдай жасау үшін құрылған-ды. Ол үшін Есілдің сол жағалауынан мың жарым гектар жер бөлінді. 2002-2007 жылдарға арналған арнайы бағдарлама жасалып, оған 240 миллиард теңге инвестиция тарту көзделді. Қазір құрылыс жұмыстарына 162 миллиард теңге құйылып, жаңа ғимараттар бой көтерді. Аймақ құрылған осы 3-4 жылдың өзінде 141 нысан тіркелсе, оның 49-ы толықтай салынып бітіп, пайдалануға берілді. Сондай-ақ 2005 жылдың соңына дейін тағы 30 нысан іске қосылмақ.
+
  
−
Қаланың дәл жүрегінде орналасқан [[Бәйтерек]] мұнарасы жағаласындағы паркқа ұқсас ашық аланында ұдайы арнайы мерекелер өткізіліп отырады. 2010 жылы осы жерде Әкімшіліктің шақырумен [[Берлин]] қаласынан келген [[Аюлар достастығы]] көрмесінің таныстыру мерекесі өткізіле алынды. Осы көрмеде дүниенің 125 елінен 125 өнерпаздар жасап шығарған 125 көркемөнер уникаттары, бірбірімен татулықпен тыныш тұрып тұрған түрінде, көрсетілді.
+
АЭА-ның артықшылықтары - салықтық және кедендік жеңілдіктерді қарастыратын арнайы құқықтық режимнің болуы. АЭА аумағында әртүрлі бағыттағы жобалар жүзеге асырылуда.
  
−
== Мәдениет және қоғам ==
+
Атап айтқанда, қаланың дамуы өндірістің жалпы көлемінде инновациондық өнімнің жоғары үлесі бар, дамыған өндірістік секторларға (құрылыс материалдарын өндіру, тамақ өнімдерін өңдеу және т.б.), қаланың жалпы аймақтық өнімнің басым бөлігін қамтамасыз ететін шағын бизнеске және дамыған туризм секторына бағытталған бәсекеге қабілетті экономиканы құруға бағытталған.
−
[[Сурет:Congress Hall Astana.jpg|300px|left|thumb|Конгресс-холл]]
+
−
Соңғы жылдары қалада мәдени-ағарту мекемелері желісі едәуір көбейді. 3 театр, 23 [[кітапхана]], 5 [[мұражай]], 1 [[клуб]] мекемесі, 2 кинотеатр, [[Мемлекет]]тік [[филармония]], 2 сарай, 3 балалар [[музыка]] мектебі, [[өнер]] мектебі, [[көркемөнер]] мектебі жұмыс істейді.
+
  
−
Халықты спортпен және дене шынықтырумен тұрақты айналысуға тарту мақсатында өткен кезеңде жаңа спорт кешендері ашылды және балалар-жасөспірімдер спорт мектебіне (БЖСМ) күрделі жөндеу жүргізілді. Халыққа қызмет көрсетуге 25 спорт-сауықтыру кешендері іске қосылды.
+
2009 жылы өндеу өнеркәсібі кәсіпорындарымен 77,25 млрд.теңге көлемінде өнім шығарылды — бұл өндеу өнімінің жалпы көлемінің 81% құрайды. Өндеу өнеркәсібі құрамында ең көп үлес алады:
 +
* Метал емес өнімдерді, құрылыс материалдарын өндіру (30,3 %),
 +
* Тамақ өнімдерін жасау, сусындарды қоса (20,1 %), ет комбинаты, май зауыты, сүт комбинаты, диірмендер;
 +
* Метал өнімдерін жасау (16,2 %), «Металлист», насосты, шойын құю;
 +
* Машина жасау (15,6 %), вагондарды жөндеу, сорғы және басқа да кәсіпорындар;
 +
* 1 % аз тоқыма және тігін өнеркәсібі, ағаш өңдеу және ағаштан жасалған бұйымдарын өндіру.
  
−
Қалада ақпараттық инфрақұрылым қалыптасқан және оның дамуы жалғасуда. 2001—2005 жылдар кезеңінде бұқаралық ақпарат құралдарының (БАҚ) саны 78-ден 169-ға дейін (77 газет, 82 журнал, 7 телерадиокомпания, 3 ақпараттық агенттік) өсті. Олардың ішінде 25 БАҚ ағылшын, неміс, украин, татар тілдерінде шығады. Сонымен бірге мемлекеттік емес БАҚ-тар үлесін арттыру үрдісі байқалып отыр, бұл қазіргі уақытта 66 %-ды құрайды. Ақпараттық саясатты іске асырудың маңызды құралы мемлекеттік тапсырысты мемлекеттік, сондай-ақ жеке меншік БАҚ-қа да орналастыру болып табылады. Ақпараттық саясат медиажоспарларға сәйкес іске асырылады.
+
Кәсіпкерлік қызметпен айналысатын кішігірім шағын кәсіпорындарды қоспағанда, Астана қаласында орташа айлық жалақы орташа есеппен 308 135 құрайды. 1 мың адамнан 688 адам. үйден Интернетке кіру мүмкіндігі бар. 2019 жылдың IV тоқсанындағы жұмыссыздық деңгейі 4,4% құрайды. Экономиканың салалар бойынша өсу қарқыны (2020 жылдың қаңтарынан 2019 жылдың қаңтарына дейін): өнеркәсіп (100,4%). құрылыс (130,7), көлік (110,6), ауыл шаруашылығы (98,5), сауда (101,4), байланыс (115,8).
  
−
== Әлеуметтік саласы ==
+
== Көлік ==  
−
[[Сурет:Астана қаласы 01.jpg|thumb|300px|Биліктің үш тармағы: Үкімет, Сенат, Парламент.]]
+
{{Main|Астана қаласының көлік жүйесі}}
−
Әлеуметтік қорғау саласында жүргізілген жұмыс кедейлік шегінен төмен өмір сүріп жатқан халықтың, сондай-ақ халықтың әлеуметтік осал жіктерінің өмір сүру деңгейін жақсартуға бағытталды. Астанада 2005 жылғы желтоқсанда орта есеппен жан басына шаққандағы ең төменгі күнкөріс шамасы 6,2 мың теңгені құрады. Кірісі кедейлік шегімен бірдей немесе одан төмен тұрмысы төмен азаматтардың саны [[2006]] жылдың [[1 қаңтар]]ына 2,9 мың адамды құрады, бұл 2000 жылмен салыстырғанда 4,2 есе кем.
+
Астана қаласы [[Петропавл — Шу темір жолы|Петропавл — Қарағанды — Балқаш]] және [[Оңтүстік Сібір темір жолы|Барнаул — Павлодар — Астана — Қарталы — Магнитогорск]] қалаларын қосатын темір жолдар қиылысында орналасқан және темір жол вокзалы бар қала. Қалада «Қазақстан Темір жол» ұлттық темір жол компаниясының бас офисі орналасқан.
  
−
Қалада зейнеткерлердің саны 2000 жылғы 32,3 мың адамнан 2005 жылы 34,7 мың адамға өсті. Мүгедектердің саны 7,7 мың адам болды.
+
2017 жылы қаланың оңтүстік-шығыс бөлігінде мыңжылдық аллеясына жақын «[[Астана Нұрлы жол|Нұрлы Жол]]» атауына ие болған жаңа темір жол вокзалы салынды. Қаланың өнеркәсіптік бөлігінде ЖЭС-3 ауданында жүкті вагондар үшін терминал салынбақ.
  
−
Жергілікті бюджеттен төленетін есебінен әлеуметтік төлемдердің жалпы сомасы 2005 жылы 678,7 млн. теңгені құрады, оның ішінде тұрғын үй көмегі — 23,5 млн. теңге, атаулы әлеуметтік көмек — 35,4 млн. теңге. 2005 жылы Астана қаласы бойынша кедейлік шегінің орташа мөлшері 2,4 мың теңгені құрады. Атаулы әлеуметтік көмек алатындардың саны 2,3 мың адам болды. 14 мыңға жуық тұрмысы төмен азамат жергілікті бюджеттен атаулы әлеуметтік көмек, тұрғын үй жәрдемақысы, заңды және жеке тұлғалардың қайырымдылық және демеушілік көмегі түрінде түрлі материалдық көмек алды.
+
Шоссе жолдарының ірі торабы: қала іші арқылы А-1 Астана — Петропавл және М-36 Челябинск — Алматы трассалары өтеді. 2019 жылдың соңында Астана қаласы айналасындағы айналма жолы толығымен ашылды.
  
−
Қалада 11 жоғары оқу орны (оның 8-і жеке меншік), 22 [[колледж]] жұмыс істейді. Оқудың барлық түрлері бойынша жоғары оқу орындары мен колледж студенттерінің жалпы саны 58,3 мың адам. Оқушылар саны 1,9 мың адам болатын небәрі 5 мемлекеттік кәсіптік мектеп бастауыш және орта кәсіптік даярлықты жүзеге асырады. Астанада 54 мемлекеттік жалпы білім беретін мектеп, 2 дарынды балаларға арналған қазақ-түрік лицей-интернаты, арнаулы түзету мектеп-интернаты, ұйымдардың деректері бойынша жалпы саны 60,1 мың оқушысы бар кешкі мектеп жұмыс істейді. Мектеп жасына дейінгі білім беру жүйесінде 11,2 мың баланы қамтыған 36 мектеп жасына дейінгі ұйым жұмыс істейді. Бес-алты жастағы балалардың мектеп алды дайындығын ұйымдастыру үшін жағдайлар жасалған.
+
Қалалық көлік автобустармен ұсынылған (92 бағыт, 871 бірлік), соның ішінде 15 электр автобустары (2020 жылдың соңына дейін 100 бірлік болуы тиіс). Қалалық маршруттар желісінің жалпы ұзындығы (2004 ж) — 1 720 км, жылдық жолаушылар ағыны — 115 млн. адам, жолакы құны 90 теңге (қолма қолсыз төлем немесе смс) немесе 180 теңге (қолма қол төлем).
  
−
Қалада білім беру кеңістігі құрылды. Білімге ынталы дарынды балалар үшін мектептер ашылды. 26 мектепте жекелеген пәндерді тереңдете оқытатын сыныптар ашылды. Қалада ғылым салыстырмалы түрде төмен деңгейде, ғылыми қызметкерлер санының күрт төмендегені байқалады.
+
Троллейбустық қозғалыс 1983 жылы ашылды (3 маршрут, бірақ 2006 жылдан бастап контакт желісі 51,7 км құрайтын бір маршрут қалдырылды). 2008 жылы жалғыз троллейбустық парк мемлекеттік комиссиясының шешімімен жабылды.
  
−
2005 жылы Астана қаласының тұрғындарына барлық мамандықтағы 3,6 мың дәрігер және 4,2 мың орта медицина қызметкерлері еңбек ететін, жергілікті басқару органдарының қарамағындағы 32 мемлекеттік [[медицина]] ұйымы және 100-ден астам мемлекеттік емес медицина ұйымдары қызмет көрсетті.
+
2014 жылдан бастап Астана қаласында «Astana Bike» қызмет етуде. 2017 жылы жүйе 40 станция және 1000 велосипедтен тұрды. Жүйеде бір сезонға тіркелу 5000 теңге тұрады + RFID картасы үшін кепіл. Велосипедті жалға алудың алғашқы жарты сағаты ақысыз, одан әрі қарай — 100 теңге. Велосипедті 3 сағатқа жалдағаннан кейін жүйе автоматты түрде велосипедті қайтару керек екендігін хабарлайды. 4-ші сағат және одан кейінгі жалға алу 1 000 теңге тұрады.
  
−
Астана қаласында 5 жыл ішінде кепілді медициналық көмектің көлемі 1 821,2 млн-нан 4 176,6 млн-ға дейін өсті. Халықтың жеке санаттарын ауру түрлері бойынша дәрі-дәрмекпен қамтамасыз ету үшін 2005 жылы 102,4 млн. теңге пайдаланылды, бұл емдеу процесін жүргізу сапасына оң ықпалын тигізді.
+
Қалада әуе кемелерінің барлық түрлерін қабылдай алатын [[Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық Әуежайы|Нұрсұлтан Назарбаев]] халықаралық әуежайы бар. Әуежай қаладан 16 шақырым қашықтықта орналасқан.
  
−
== Спорт ==
+
2017 жылы реконструкциядан кейін әуежайдың өткізу қабілеті жылына 8,2 млн жолаушыға жетті. Жаңа жолаушылар терминалының жалпы көлемі 47 мың шармы метр құрды.  Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев атындағы әуежайының жүк терминалының өткізу қабілеттілігі жылына 15 мың тонна.
−
* [[Барыс (хоккей клубы)]]
+
  
−
== Қаланың назар аударарлық орындары ==
+
Астана қаласынан 30-35 км қашықтықта орналасатын жаңа халықаралық әуежайды салу жоспары бар. Екі нұсқа қарастырылуда: Көкшетау трассасындағы Шортанды аудандық орталық пен Қарағанды трассасындағы Осакаровка ауылы. Сонымен бірге жұмыс істеп тұрған халықаралық әуежай ішкі рейстерді қабылдап жұмысын жалғастырады, ал жаңа әуежай халықаралық бағыттарды қабылдайды деп ұсынылады.
−
* [[Сулы-Жасыл гүлзар]] — Астана орталығындағы жаңа көше.
+
−
* [[Ақ Орда (резиденция)|Ақ-Орда]]&nbsp;— [[Қазақстан]] Республикасы Президентінің резиденциясы.
+
−
* [[Бәйтерек (монумент)|Бәйтерек]]&nbsp;— Астананың басты символы.
+
−
* [[Тәуелсіздік Сарайы]]&nbsp;—  мемелекеттік ресми іс-шараларды, форумдарды, мәжілістерді, кездесулерді, съездерді өткізу орны болып табылады
+
−
* [[Бейбітшілік пен келісім сарайы]]&nbsp;— Әлемдік және дәстүрлі діндер лидерлерінің съезін өткізу үшін арналған ғимарат.
+
−
* [[Хан-Шатыр]]&nbsp;— Астананың ең үлкен ойын-сауық орталығы.
+
−
<ref name=source1>  [[Қазақ энциклопедиясы]]  I том</ref>
+
  
−
[[Сурет:astana_panoramasy.jpg|thumb|center|900px|Астана қаласының панорамасы]]
+
2008 жылдан бастап қала шеңберінде Есіл өзені бойымен кеме жүру ұйымдастырылды.  «Кеме өткізетін Есіл» бағдарламасын жүзеге асыру аясында қала әкімділігімен арнайы мекеме «Есіл-Астана» құрылды. Бірінші кеме 2008 жылы өтті.
−
{|class="graytable" style="text-align:center"
+
 
−
|+Қаланың назар аударарлық орындары<br /><span class="subcaption"></span>
+
== Мәдениеті ==
−
|width="25%"|[[Сурет:Астана-Бәйтерек.jpg|150px]]
+
{{Main|Астана қаласының мәдениеті}}
−
|width="25%"|[[Сурет:Тәуелсіздік-сарайы_2010.jpeg|180px]]
+
Қалада Ақмола облыстық филармониясы, мұражайлар (ҚР Ұлттық мұражайы, тарихи- өлкетану мұражайы, бейнелеу өнері мұражайы, Сәкен Сейфуллин мұражайы), театрлар ( К. Бәйсеитова атындағы үлттық опера және балет театры, К. Қуанышбаев атындағы қазақ музыкалық-драма театры, Максим Горький атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры, Ұлттық ғарыш орталығы, болашақ энергия мұражайы «Нұр Әлем», кітапханалар.
−
|width="25%"|
+
 
−
|width="25%"|[[Сурет:KazakhstanGazKalvisVitolins.JPG|180px]]
+
Қаланың мәдени-ағарту мекемелеріне Конгресс Холл, [[Жастар сарайы (Астана)|Жастар сарайы]] және Президенттік мәдениет орталығын да жатқызуға болады. [[Бәйтерек (монумент)|Бәйтерек монументі]] қаланың басты символы болып саналады.
−
|width="25%"|
+
 
−
|-
+
* 2000 жылғы 6 шілдеде Азат Боярлиннің жобасы бойынша «Өмір діңгегі» бұрқағы жасалынды. Құрылыс тек символдық сипатқа ие, ол өмірдің мәңгілік циклын көрсетеді. Алаңның ашылуы Қазақстан тұңғыш президентінің 60-жылдығына арналды.
−
|[[Бәйтерек]]
+
* 2006 жылдың 24-30 қазан аралығында Астана қаласында ТМД елдері жастарының IV Дельфий ойындары өтті. Іс-шараны дайындауды және өткізуді Қазақстанның Ұлттық Дельфий комитеті мен Халықаралық Дельфий комитеті бірлесіп жүзеге асырды.
−
|[[Тәуелсіздік Сарайы]]
+
* 2012 жылдың 24-29 қыркүйек аралығында Астана қаласында ТМД елдері жастарының VII Дельфий ойындары өтті. Ойындарда 16 елден мыңнан астам өнер қайраткерлері қатысты: Австрия, Әзербайжан, Армения, Афганистан, Белоруссия, Болгария, Грузия, Италия, Қазақстан, Қырғызстан, Молдавия, Ресей, Румыния, Тажікстан, Түркия, Украина.
−
|"Нұр-Астана" мешіті
+
 
−
|ҚазақстанГазКалвисВитолинс
+
=== Қаланың көрнекі орындары ===
−
|Хан-Шатыр
+
* Бәйтерек — Астана қаласының басты символы және көрнекі. ҚР Тұңғыш Президенті-Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың бастамасымен тұрғызылған. Жобаның сәулетшісі — Ақмырза Рүстембеков.
−
|}
+
* Қазақ Елі — Астана қаласындағы Тәуелсіздік алаңындағы ескерткіш. 91 метрлік стела Самрұқ құсымен – құстар патшасы, халық қорғаушысы — жабдықталған. Самрұқтың мифологиялық бейнесіне Қазақстанның екінші маңызды монументі Бәйтерек (аудармасы – Тіршілік ағасы) жатқызылады.
 +
* Нұр Жол Бульвары (бұрынғы Су-жасыл бульвар) — ән салатын субұрқақтар аллеясы бар жаяу жүргіншілер аймағы.
 +
* «Ақорда» — Қазақстан Республикасы Президентінің  резиденциясы.
 +
* Тәуелсіздік Сарайы — дипломатиялық және басқа халықаралық деңгейдегі іс-шараларды өткізуге арналған ғимарат; сонымен қатар ғимаратта қолданыстағы және болашақ нысандары бар Астананың кең макет-жоспары бар.
 +
* Бейбітшілік және Келісім Сарайы — дәстүрлі қазақстандық және әлемдік діндер өкілдерінің саммиттері мен съездеріне арналған Конгресс-холл. Архитекторы Норман Фостер.
 +
* «Қазақстан» — Орталық концерт залы.
 +
* «Шабыт» — Қазақ ұлттық өнер университеті.
 +
* «Жастар» — Оқушылар мен жастар шығармашылығы сарайы.
 +
* «Хан Шатыр» — ең үлкен сауда және ойын-сауық орталығы (әлемдегі ең үлкен шатыр саналады). Архитекторы Фостер, Норман.
 +
* «Этноауыл» ұлттық мәдени кешені - EXPO-2017-нің бірегей мәдени-туристтік имидждік жобасы.
 +
* «Мәңгiлiк ел» қақпасы — Қазақстанның Тәуелсіздігі мерей тойына орай Нұрсұлтан Назарбаевтың идеясы бойынша салынған сәулеттік құрылыс.
 +
* Ұлттық ғарыш орталығы.
 +
* «Нұр Әлем» болашақ энергия мұражайы ЭКСПО 2017 — сфералық ғимарат «Нұр Әлем». Биіктігі — 100 метр, диаметрі — 80 метр. Нұр Әлем Стокгольмдегі диаметрі 30 метрлі Эрикссон-Глоб аренасынан кейін әлемдегі ең биік сфералық ғимарат болып саналады.
 +
 
 +
=== Театрлар, концерт залдары және мұражайлар ===
 +
Астана қаласында 27 кітапхана, 68 514 экскурсия өткізілген 8 мемлекеттік мұражай бар (2011 жылы 415 500 адам кіріп шықты), 99 шара өткізілген 10 демалыс және көңіл көтеру паркілері (2011 жылы 1 492,2 мың адам қабылдады), 6 кинотеатр бар.
 +
* «Қазақстан» орталық концерт залы — бұл әр түрлі деңгейдегі іс-шараларды: әлемдік және отандық жұлдыздардың концерттері, мерекелік және ресми кездесулер, көрмелер, конференциялар, презентацияларды ұйымдастыруға арналған жас астананың ерекше кешені. Архитекторы Манфреди Николетти.
 +
* Астаналық цирк — Астана қаласының ойын-сауық мекемесі. Қазақстандағы 3 басты цирктердің бірі; бұрыңғы КСРО территориясында ең жаңа цирктердің бірі және «ұшатын табақ» түріндегі екі ерекше ғимараттың бірі (біріншісі Казаньдағы цирк).
 +
* К. Бәйсеитова атындағы ұлттық опера және балет театры — елдегі ең жас музыкалық театр, классикалық мұраны түсінетін және жаңарып жатқан қазақстандық қоғамның рухани қажеттіліктерін іске асыратын, сондай-ақ қазақ және әлемдік музыкалық дәстүрін жалғастырушысы.
 +
* Астана Опера — Қазақстанның тұңғыш президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың бастамасымен құрылған театр. 2013 жылы құрылған театр ғимараты ұлттық маңызы бар сәулет ескерткіші ретінде танылды.
 +
* К. Қуанышбаев атындағы қазақ музыкалық-драма театры.
 +
* Максим Горький атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры.
 +
* Қазақстан Республикасының ұлттық мұражайы — Орта Азияда ең үлкен мұражай. Мұражай «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында Қазақстанның тұңғыш президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың тапсырмасымен құрылған.
 +
* Заманауи өнер мұражайы.
 +
* Президенттік мәдениет орталығы — Елбасы Н. Назарбаевтың бастасымен құрылды. Ғылыми-зерттеулік және мәдени-білім кешеннің ерекшелігі — оның құрамына мұражай, кітапхана, концерт залы кіреді.
 +
* Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті мұражайы
 +
* АЛЖИР (Отан сатқындары әйелдерінің Ақмола лагері) — совет одағының ең үлкен әйелдер лагері, ГУЛаг архипелагы үш аралының бірі.
 +
* Атамекен — Қазақстанның үлкейтілген картасындағы табиғат, архитектура және өмір сүру этно-мемориалды кешені.
 +
 
 +
=== Ғимараттар ===
 +
* ҚТЖ мұнарасы — Қазақстан Темір Жолы ғимараты, қаланың ең биік ғимараттарының бірі.
 +
* Транспорт мұнарасы — Көлік және коммуникация министрлігінің ғимараты, қаланың ең биік ғимараттарының бірі.
 +
* «Солтүстік Шұғыла» — үш биік ғимаратты тұрғын үй кешені.
 +
* «Триумф Астаны» — биік тұрғын үй кешені.
 +
* «Думан» ойын-сауық орталығы — аквариум, 5D кинотеатр, динозавр саябағы және басқалары бар.
 +
* Керуен — сауда-ойын-сауық орталығы.
 +
* МЕГА Silkway — сауда-ойын-сауық орталығы.
 +
 
 +
=== Спорттық ғимараттар ===
 +
* [[Астана Арена|«Астана Арена»]] спорттық кешені — 30 мың отыру орны.
 +
* [[Қажымұқан Мұңайтпасов (стадион, Астана)|Қажымұқан Мұңайтпасов атындағы орталық стадион]] — 12 350 отыру орны.
 +
* [[Алау (мұзайдыны сарайы)|«Алау»]] мұз айдыны — 8 мың отыру орны.
 +
* [[Сарыарқа (велотрек)|«Сарыарқа» (велотрек)]] — 8 мың отыру орны.
 +
* «Қазақстан» спорт сарайы — 5 532 отыру орны, 1 мыңға жуық тұрған орындар.
 +
* [[Барыс Арена|«Барыс Арена»]] көпфункционалды мұз сарайы — 12 мың отыру орны.
 +
== Әкімшілік бөлінуі ==  
 +
{{Main|Астана қаласының әкімшілік құрылымы}}
 +
<div style="float: left; margin: 0em 2em 2em 0em">
 +
{{Astana Labelled Map}}
 +
</div>
 +
Астана қаласы [[Сарыарқа ауданы|Сарыарқа]], [[Алматы ауданы (Астана)|Алматы]], [[Байқоңыр ауданы|Байқоңыр]], [[Есіл ауданы (Астана)|Есіл]], [[Нұра ауданы (Астана)|Нұра]] және [[Сарайшық ауданы|Сарайшық]] аудандарына бөлінген.
 +
 
 +
== Су қоры ==
 +
Астана қаласы қуаң аймақта орналасқан, негізгі су қоры өзен және жерасты су көздерінен құралады. Бастауын Нияз таулары бұлақтарынан алып, қысқы қар, жазғы жауын суымен толысып отыратын Есіл өзені қаланың негізгі су артериясы болып табылады. Есілдің қаладан ағып өтетін тұсынан шағын екі өзен Сарыбұлақ пен Ақбұлақ келіп құяды. Қаланы 25-30 км төңіректе шағын өзен-көлдер қоршап жатыр. Олардың кейбіреуі тұщы, кейбіреуі кермек сулы болып келеді. Негізгілері: [[Сасықкөл (көл, Қарағанды облысы)|Сасықкөл]], [[Жоламан (Жетісу облысы)|Жоламан,]] [[Тышқанкөл]], Танакөл, [[Жалтыркөл (көл, Жаңақала ауданы)|Жылтыркөл]], Тазкөл, Қайнарлы, Тағанкөл, [[Майбалық (көл)|Майбалық]], Бұзықты, [[Жалаңаш (көл, Ақмола облысы)|Жалаңаш]], [[Шенет]], [[Ағанас (көл)|Ағанас]], т.б.
 +
 
 +
Есіл өзенінің арналы ағысының ұзақтығы 562 км, су жиналу алабы 48 100 шаршы км. Оның Қазақстанды көктеп өтетін ұзындығы- 1 100 км, ал жалпы ұзындығы — 2450 км. Есіл Ресейдің Тюмень және Омбы облыстары арқылы ағып өтетін Ертіс өзеніне барып құяды. Есіл көктемгі қар суымен толысқан шақта ағысын үдетеді. Негізінен баяу ағысты. Қаланы сумен қамтамасыз ететін негізгі өзен болғандықтан, Есілге "Ертіс-Қарағанды" каналынан арна тарту жүзеге асырылды. Есіл баяу ағысты болғандықтан, оның табаны тереңде жатыр. Оның қала аумағындағы су жиналу алқабы 7400  шаршы км, бұған Вячеслав бөгені ауқымындағы 5310 шаршы км су жиналу алқабы қосылады. Есілге Мойылды, Тентек, Қарасу, Сарыбұлақ, Ақбұлақ өзендері келіп құяды, сонымен бірге су таратқыш канал арқылы Майбалық өзенімен жалғасып жатыр. Өзенде ақбалық, нәлім, мөңке, аққайран, сазан, шортан, көксерке, алабұға мекендейді. Бұрыннан қоныс тепкен қала бөлігі Есіл өзенінің солтүстігінде, оң жағалауға, темір жол магистралінен оңтүстікке қаарй етек жая орналасқан. Қала аумағының негізгі бөлігі, Есілдің Ақбұлақ және Сарыбұлақ тармақтарына келіп тұйықталады.
 +
 
 +
Есіл өзенінің алабында үш ірі бөген бар:
 +
 
 +
* Вячеслав (пайдалану көлемі — 375,4 млн текше м)
 +
* Сергеев (пайдалану көлемі — 635,0 млн текше м)
 +
* Петропавл (пайдалану көлемі — 16,1 млн текше м)
 +
 
 +
Алғашқы екеуі судың жиналуын ұзақ мерзім бойына реттеуге арналған, сонымен қатар кешендік бағытта жұмыс атқарып, 3 топтық су құбырлары арқылы Астана қаласын және ауылдық елді мекендерді сумен қамтамасыз етеді. Петропавл бөгенінің аумағы шағын, маусымдық су жинауды жартылай ғана реттеуге арналған. Қаланы тұрмыстық ауызсумен қамтамасыз етудің негізгі көзі-Вячеслав бөгені, оның жылдық су шығымы 67,2 млн текше м (жобадағы сыйымдылығы 410,9 млн текше м).
 +
 
 +
Сарыбұлақ солтүстіктен оңтүстік бағытта қаланың батыс бөлігі арқылы ағып өтеді. Оның аңғарының 8,5 км-дейі (ені 20-50 м) қыщ комбинантынан ӨМК-ға дейінгі аралықты қамтиды. Бұлақтың 5,8 км бөлігі қаланың жеке меншік үйлер мен көп қабатты үйлер салынған өңірі арқылы өтеді. Өнеркәсіп құрылыстарын бойлай өтетін тұсы — 3,3 км (ЖЭО-1-дің күлтөкпесінен темір жол қиылысына дейін), одан әрі 2,5 км селитебті өңірмен өтіп, Тілендиев даңғылынан 1,8 аралықпен Есілге ұласады. Бұлақтың саға тұсын айтпағанда, қала арқылы өтетін арнасын шылау басып, қамыс өсіп кеткен, кей тұстары үзіліп қалады.
 +
 
 +
Ақбұлақ қаланың оңтүстік-шығыс бөлігімен өтеді, оның табанына маусым аралығында ғана су жиналады, су жиналатын тұсы ЖЭО-ның 2 — нің маңы. Ақбұлақтың Абылай хан  даңғылынан Есіл өзеніне барып құятын аралықтағы жағалауы қайта қалпына келтіріліп, абаттандырылды.
 +
 
 +
Қаланы тұрмыстық ауызсумен қамтамасыз етудің тағы бір жолы — жерасты су көздерін пайдалану. Ол жерасты жаңа су көздерін іздестіру-барлау және бұрыннан белгілі су көздері мүмкіндіктерін жаңа талап тұрғысынан бағалау арқылы жүзеге асып отыр. Мұндай жерасты су көздеріне: Ақмола су көзі кені (ол солтүстік-батыс жүлге (қаланың солтүстігіне қарай 5-15 км) және шығыс жүлгеден (қала іргесіне, ішінара Есіл өзені аңғарына таяу) тұрады), Есіл су көзі кені (қаланың оңтүстігіне қарай 0,5-10,0 км); Рожденственский су көзі кені (Нұра өзені аллювийлік шөгінді қыртысындағы жер асты суының жалпы пайдаға  асу қоры 36,2 мың текше м/ тәуліті құрайды) жатады.
  
−
== [[Бауырлас қала]]лар ==
+
== [[Бауырлас қала]]лары ==  
 +
{{Main|Астана қаласының бауырлас қалалар тізімі}}
  
 
Астананың  20 [[бауырлас қала]]сы бар.
 
Астананың  20 [[бауырлас қала]]сы бар.
Жол нөмірі 366: Жол нөмірі 543:
 
! style="background:#811541" | <span style="color:white;">Мемлекет</span>
 
! style="background:#811541" | <span style="color:white;">Мемлекет</span>
 
|-
 
|-
−
| [[Анкара]] ||-|| {{Flagicon|Turkey}} [[Түркия]]
+
| [[Анкара]] ||-|| {{Байрақ|Түркия}}  
 
|-
 
|-
−
| [[Ыстамбұл]] ||-|| {{Flagicon|Turkey}} [[Түркия]]
+
|[[Ыстанбұл|Ыстамбұл]]||-|| {{Байрақ|Түркия}}  
 
|-
 
|-
−
| [[Измир]] ||-|| {{Flagicon|Turkey}} [[Түркия]]
+
| [[Измир]] ||-|| {{Байрақ|Түркия}}  
 
|-
 
|-
−
| [[Мәскеу]]||-||{{Flagicon|Russia}} [[Ресей]]
+
| [[Мәскеу]]||-||{{Байрақ|Ресей}}  
 
|-
 
|-
−
| [[Санкт-Петербург]]||-||{{Flagicon|Russia}} [[Ресей]]
+
| [[Санкт-Петербург]]||-||{{Байрақ|Ресей}}  
 
|-
 
|-
−
| [[Қазан]]||-||{{Flagicon|Russia}} [[Ресей]]
+
| [[Қазан (қала)|Қазан]]||-||{{Байрақ|Ресей}}  
 
|-
 
|-
−
| [[Бішкек]]||-||{{Flagicon|Kyrgyzstan}} [[Қырғызстан]]
+
| [[Бішкек]]||-||{{Байрақ|Қырғызстан}}  
 
|-
 
|-
−
| [[Киев]]||-||{{Flagicon|Ukraine}} [[Украина]]
+
| [[Киев]]||-||{{Байрақ|Украина}}  
 
|-
 
|-
−
| [[Амман]]||-||{{Flagicon|Jordan}} [[Иордан]]
+
| [[Амман]]||-||{{Байрақ|Иордания}}  
 
|-
 
|-
−
| [[Рига]]||-||{{Flagicon|Latvia}} [[Латвия]]
+
| [[Рига]]||-||{{Байрақ|Латвия}}  
 
|-
 
|-
−
| [[Гданьск]]||1996||{{Flagicon|Poland}} [[Польша]]
+
| [[Гданьск]]||1996||{{Байрақ|Польша}}  
 
|-
 
|-
−
| [[Варшава]]||-||{{Flagicon|Poland}} [[Польша]]
+
| [[Варшава]]||-||{{Байрақ|Польша}}  
 
|-
 
|-
−
| [[Тбилиси]]||2005||{{Flagicon|Georgia}} [[Грузия]]
+
| [[Тбилиси]]||2005||{{Байрақ|Грузия}}  
 
|-
 
|-
−
| [[Сеул]]||-||{{Flagicon|South Korea}} [[Оңтүстік Корея]]
+
| [[Сеул]]||-||{{Байрақ|Оңтүстік Корея}}
 
|-
 
|-
−
| [[Ташкент]]||-||{{Flagicon|Uzbekistan}} [[Өзбекстан]]
+
| [[Ташкент]]||-||{{Байрақ|Өзбекстан}}  
 
|-
 
|-
−
| [[Дубай]]||-||{{Flagicon| United Arab Emirates}} [[БАӘ]]
+
| [[Дубай]]||-||{{Байрақ|БАӘ}}  
 
|-
 
|-
−
| [[Бейжің]]||-||{{Flagicon|China}} [[Қытай]]
+
| [[Бейжің]]||-||{{Байрақ|Қытай}}  
 
|-
 
|-
−
| [[Манила]]||-||{{Flagicon|Philippines}} [[Филиппиндер]]
+
| [[Манила]]||-||{{Байрақ|Филиппиндер}}  
 
|-
 
|-
−
| [[Сараево]]||-||{{Flagicon|Bosnia and Herzegovina}} [[Босния және Герцеговина]]
+
| [[Сараево]]||-||{{Байрақ|Босния және Герцеговина}}
 
|}
 
|}
  
−
== Қызықты деректер ==
+
== Астана туралы деректер ==
 
*Астана — Азия астаналарының ішінде солтүстік полюске ең жақын орналасқан.
 
*Астана — Азия астаналарының ішінде солтүстік полюске ең жақын орналасқан.
−
*Астана — ғаламшардағы ең суық астаналардың бірі, [[Моңғолия]] астанасы [[Ұлан-Батыр]]дан жылы, [[Канада]] астанасы [[Оттава]]дан суық
+
*Астана — [[Моңғолия]] елордасы [[Ұланбатыр]]дан кейін ғаламшардағы екінші ең суық астана.
−
*Әлемдегі астана аталатын астаналар тек қана [[Қазақстан]] астанасы — [[Астана]] қаласы және [[Оңтүстік Корея]] астанасы — [[Сеул]] қаласы.
+
−
 
+
−
== Түсініктемелер ==
+
  
 
== Тағы қараңыз ==
 
== Тағы қараңыз ==
−
{{Commons category|Astana}}
+
{{Commonscat|Astana}}
−
 
+
*[[Астана (велоклуб)|Астана велоклубы]]
−
* [[Астана велоклубы]]
+
*[[Астана қаласындағы көшелердің тізімі|Астана көшелері тізімі]]
−
* [[Астана көшелері тізімі]]
+
 
{{Портал|Астана}}
 
{{Портал|Астана}}
−
 
−
== Сыртқы сілтемелер ==
 
−
* [http://www.mfa.kz/ Қазақстан Республикасының Сыртқы Істер Министрлігі]
 
−
* [http://www.dmoz.org/World/Kazakh/Региондық/Азия/Қазақстан/Әкiмшiлiк-аумақтық_құрылысы/Астана Астана]  [[Ашық Тізімдеме Жобасы|Ашық Тізімдеме Жобасы (ODP)]]
 
−
* [https://earth.nullschool.net/#current/wind/surface/level/overlay=temp/orthographic=-290.50,41.20,296/loc=71.26,51.08 Астана қаласының дәл қазіргі уақыттағы температурасы]
 
  
 
== Дереккөздер ==
 
== Дереккөздер ==
Жол нөмірі 432: Жол нөмірі 600:
 
{{Еуропа елордалары}}
 
{{Еуропа елордалары}}
 
{{Қазақстан тақырыптарда}}
 
{{Қазақстан тақырыптарда}}
 +
{{Есіл өзені бойындағы елді мекендер}}
  
−
{{Kz-geo-stub}}
+
[[Санат:Астана|*]]
−
 
+
 
[[Санат:Республикалық маңызы бар қалалар]]
 
[[Санат:Республикалық маңызы бар қалалар]]
−
[[Санат:Астана]]
 
 
[[Санат:Қазақ елінің астаналары]]
 
[[Санат:Қазақ елінің астаналары]]
−
[[Санат:Азиядағы елордалар]]
+
[[Санат:Азия елордалары]]
 
[[Санат:Еуропа елордалары]]
 
[[Санат:Еуропа елордалары]]
 +
[[Санат:Қазақстанның миллионер қалалары]]
 +
[[Санат:Көшірілген елордалар]]
 +
[[Санат:Миллионер қалалар]]

11:25, 2026 ж. маусымның 26 кезіндегі нұсқасы

Үлгі:Елді мекен-Қазақстан

Астана — Қазақстан Республикасының астанасы. 1997 жылғы 10 желтоқсаннан бастап астана статусына ие.

Миллионер қаласы мәртебесіне 2017 жылдың маусымында қол жеткізілді, ол кезде тұрғындардың саны 1 002 874 адамға жетті. Астана елдің солтүстігінде Есіл өзенінің жағасында орналасқан. Әкімшілік жағынан қала 6 ауданға бөлінген.

Қазақстанның астанасын Алматыдан Ақмолаға ауыстыру туралы ұсынысты Президент Нұрсұлтан Назарбаев ұсынды. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесі 1994 жылы 6 шілдеде ауыстыру туралы шешім қабылдады. Орталық мемлекеттік органдардың Ақмолаға ресми көшуі 1997 жылғы 10 желтоқсанда басталды.

Президенттің 1998 жылғы 6 мамырдағы Жарлығымен Ақмола атауы Астана болып өзгертілді.

Жаңа астананың халықаралық тұсаукесері 1998 жылғы 10 маусым күні өтті.

Қала алты әкімшілік бірліктен — «Алматы», «Сарыарқа», «Есіл», «Байқоңыр»<ref name="Байқоңыр ауданы">Астананың жаңа "Байқоңыр" ауданының шекарасы белгілі болды Үлгі:Webarchive</ref>, «Нұра» және «Сарайшық» аудандарынан тұрады. Есіл және Нұра ауданы қаланың даму динамикасына қарай кейінгі жылдары құрылды.

Сурет:Astana (Kazakhstan), satellite image 2017-07-24.jpg
Астананың спутниктен қарағанда көрінісі (2017 ж.)

Географиясы

2023 жылғы 1 қаңтар жағдайы бойынша қала тұрғындар саны 1 354 435 адам, бұл Алматыдан кейінгі Қазақстандағы екінші көрсеткіш. Қала Қазақстанның орталық бөлігінің солтүстігінде Ақмола облысында, Есіл өзенінің алабындағы өзен маңы жазықтығында орналасқан.

Қала территориясы аумағы – 797,33 км² (2017 жылғы 7 ақпанда Ақмола облысының елді мекендерсіз 87,19 км² қалаға қосылғаннан кейін).

Қала дала жазығында орналасқан. Алып жатқан аумақтың рельефі — төмен террассалар. Каштан топырағы басым.

Қаланың геологиясы — солтүстік бөлігінде бөлінбеген палеозойлық шөгінділер, ал оңтүстік және батыс бөліктерде орта төрттік шөгінділер. Қаланың көп бөлігі шөгінді тау жынысында, негізінен құмдақ саздарда жатыр.

Астана қаласы Есіл өзенінің жағалауында орналасқан. Қала екі бөлікке бөлінеді — оң және сол жағалау. Қаланың гидрографиялық желісі тек Есіл өзенімен ғана емес, сонымен қатар Есіл өзенінің оң ағымдары Сарыбұлақ пен Ақбұлақ өзендерімен де ұсынылған. Қаланың 25-30 км радиусында көптеген тұщы және тұзды көлдер бар.

Тарихы

Үлгі:Main

Астана 1830 жылы Есіл өзенінің жағасында Федор Шубин негізін қалаған бекіністен бастау алады.

1862 жылы Ақмолинск қала мәртебесін алды.

1962 жылы қалаға Целиноград атауы берілді.

1997 жылы егемен Қазақстанның Президенті Н. Назарбаев Жарлығымен елорданы Алматыдан Ақмолаға көшіру туралы шешім қабылдады.

1998 жылы 6 мамыр жаңа елорданың атау Астана болып өзгертілді.

1998 жылы 10 маусым Қазақстанның жаңа елордасы — Астананың халықаралық тұсауы кесілді.

1998 жылы ЮНЕСКО-ның шешімі бойынша Астана қаласына «Бейбітшілік қаласы» жоғары атағы беріліп, медальмен марапатталды. Бұл атақ қысқа мерзім ішінде әлеуметтік-экономикалық, саяси және мәдени дамуда неғұрлым әсерлі әрі қуатты өсуге, тұрақты этникааралық қатынасты орнықтыруға қол жеткізе алған ғаламшардың жас қалаларына беріледі. Бразилияда өткізілген бұл конкурста Астана барлық өлшемдер бойынша әлемнің әр түрлі елдерінің он екі қаласын басып озды.

Астана қаласы Ақмола облысының аумағында орналасқан және осы облыстың үш ауданымен (Целиноград, Шортанды және Аршалы) шектеседі. Қаланың өсуі Ақмола облысы Целиноград ауданының аумағын екі бөлікке бөлді.

2018 жылғы 7 ақпанға дейін Астана территориясына қаладан басқа (69 822 га) 2 орманшылық учаскілері де (шығыста аумағы 459 га мемлекеттік орман тәлімбағы, солтүстікте Қоянды су қоймасындағы саяжай (12 саяжай қауымдастығы бар). Аталған массив аумағы Мемлекеттік жер кадастріне сәйкес 900 га, Астананың бас жоспарына сәйкес 850 га, ал қала территориясы балансына (2018 жылғы 16 наурыздан № 131 Қазақстан Республикасының Үкімет Жарлығы) сәйкес 733 га құрайды.

2018 жылғы 7 ақпанда қала аумағына Ақмола облысы Целиноград ауданының территориясынан қосымша 8 719 га аумағымен 3 учаскілер (тұрғындары жоқ), соның ішінде халықаралық әуежайға жақын 7 300 га учаскі, қаладан оңтүстікте орналасқан ұлттық пантеон (959 га) және солтүстік-батыста орналасқан қалалық зират (460 га) қосылды.

2018 жылғы 16 наурызда Алматы және Сарыарқа аудандарының бөліктерінен төртінші аудан Байқоңыр ауданы құрылды.

2019 жылы 20 наурызда Қазақстанның екінші президенті Қасым-Жомарт Тоқаев шешімі бойынша қаланың атын экс-президент Нұрсұлтан Назарбаевтың құрметіне Нұр-Сұлтан деп өзгертілді.<ref>Үлгі:Cite web</ref>

2022 жылы 17 қыркүйекте президент Қасым-Жомарт Тоқаев жарлығымен Астана атауы қайтарылды.<ref>Үлгі:Cite web</ref><ref>Үлгі:Cite web</ref>

Басшылар

Үлгі:Main

Халқы

Үлгі:Main 2020 жылғы 1 қаңтардағы қала түрғындар саны 1 136 008 адамды құрады. ҚазСтаттың ресми есебі 2017 жылғы 1 қаңтарда елордада 972 672 тұрғынды, 2017 жылғы 1 маусымда 1 002 874 тұрғынды, ал 2020 жылғы 1 қаңтарда есептің жаңа методикасына сәйкес 1 136 008 тұрғынды тіркеді.

2009 жылғы халық санағы бойынша қала тұрғындарының тек 36% -ы Астана қаласында туып-өскен болып шықты. Қала негізін Қазақстанның басқа өңірлерінен келген мигранттар құрады, атап өтсек 19,4% — Ақмола облысы тұрғындары, 7,4% Түркістан облысы тұрғындары, 6,3% — Қарағанды мен Қостанай облыстары тұрғындары құрды.

КазСтаттың 2016 жылғы 1 қазан жағдайы деректері бойынша қаланың еңбекке жарамды тұрғындар (әйелдер жасы 16—58, еркектер жасы 16—63) саны 478 432 адамды құрайды, соның ішінде 21 мың жұмыссыз және 92 мың жұмыс күшіне енбейтін тұлғалар.

Некеге тұрудың орташа жасы — еркектер үшін — 27,5 жас, ал әйелдердер үшін — 25,3 жас.

1989 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006
281252<ref name='116-6-1'/> 275100<ref name='116-6-1'/> 275300<ref name='116-6-1'/> 326900<ref name='116-6-1'/> 381000<ref name='116-6-1'/> 446200<ref name='116-6-1'/> 493100<ref name='116-6-1'>Население Астаны</ref> 501998<ref name='116-6-2'/> 510533<ref name='116-6-2'/> 529335<ref name='116-6-2'/> 550438<ref name='116-6-2'/>
2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017
574448<ref name='116-6-2'/> 602684<ref name='116-6-2'/> 605254<ref name='116-6-2'/> 649139<ref name='116-6-2'/> 697129<ref name='116-6-2'/> 742918<ref name='116-6-2'>Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары және аудандары бойынша халық саны, 2003-2012</ref> 778083<ref>Үлгі:Cite web</ref> 814401<ref>Үлгі:Cite web</ref> 852985<ref>Үлгі:Cite web</ref> 872655<ref>О демографической ситуации в городе Астана Үлгі:Webarchive</ref> 926144

Астана қаласы халқының саны 2000 жылмен салыстырғанда 169,2 мың адамға көбейіп, 2006 жылдың басында 550,2 мың адам болды. 2013 жылдың 1 наурызындағы ақпарат бойынша халық саны — 783 471 адамды құрады. Халық саны бойынша Қазақстандағы Алматы қаласынын кейінгі 2-орында.

Астана қаласы халқының табиғи қозғалысының оң факторы бала туу мен неке қию деңгейінің артуы болып табылады. 2005 жылы қалада 8,8 мың бала өмірге келді, ол 2000 жылы туылғандармен салыстырғанда 4,3 мыңға көп. 2005 жылы бала туудың коэффициенті 1 мың тұрғынға шаққанда 6,3, өлім — 6,7 құрады.

Қала халқының өсуі негізінен көші-қон ағыны есебінен қамтамасыз етілуде. Көші-қон сальдосының елеулі түрде өсуі (50 мыңнан асатын шекте) 2000—2001 жылдары байқалды.

Келгендердің санының кеткендерден асып түсуі негізінен азаматтардың республиканың ішіндегі көші-қон есебінен қамтамасыз етілді. Алайда соңғы жылдары оның салыстырмалы түрде тұрақтануы байқалады (2002 ж. — 6,8 мың, 2003 ж. — 5,4 мың, 2004 ж. — 14,2 мың, 2005 ж. — 15,7 мың адам). Халықтың табиғи өсімі осы кезеңде 2000 жылғы 1513 адамнан 2005 жылы 5,2 адамға дейін көбейді.

Демография динамикасы

Үлгі:Жасырын Қазақстанның Алматы қаласынан кейінгі тағы бір миллионер қаласы тіркеледі. 2009-жылдың көрсеткіштерінде Астана қаласының миграциялық сальдосы 31 908 адамды құрады — бұл республикадағы ең жоғарғы көрсеткіш.<ref> Үлгі:Cite web </ref>

Астана тұрғындар санының динамикасы төменде келтiрiлген.<ref>Үлгі:Cite web</ref>

<timeline>

Colors= 

 id:lightgrey value:gray(0.9)
 id:darkgrey  value:gray(0.7)
 id:sfondo value:rgb(1,1,1)
 id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:700 height:340 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:1200000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:200000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100000 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData= 

 bar:1989 text:1989
 bar:1997 text:1997
 bar:1998 text:1998
 bar:1999 text:1999
 bar:2000 text:2000 
 bar:2001 text:2001 
 bar:2003 text:2003
 bar:2005 text:2005 
 bar:2007 text:2007 
 bar:2009 text:2009 
 bar:2010 text:2010 
 bar:2011 text:2011 
 bar:2012 text:2012 
 bar:2015 text:2015 
 bar:2020 text:2020 
 bar:2030 text:2030

PlotData= 

 color:barra width:27 align:center

 bar:1989 from:0 till: 281300
 bar:1997 from:0 till: 275100
 bar:1998 from:0 till: 275300
 bar:1999 from:0 till: 326900
 bar:2000 from:0 till: 381000
 bar:2001 from:0 till: 446200
 bar:2003 from:0 till: 501998
 bar:2005 from:0 till: 529335
 bar:2007 from:0 till: 574448
 bar:2009 from:0 till: 605254
 bar:2010 from:0 till: 649139
 bar:2011 from:0 till: 697129
 bar:2012 from:0 till: 742918
 bar:2015 from:0 till: 852985
 bar:2020 from:0 till: 950000
 bar:2030 from:0 till: 1200000

PlotData= 

 bar:1989 at: 281300 fontsize:S text: 281300 shift:(0,5)
 bar:1997 at: 275100 fontsize:S text: 275100 shift:(0,5)
 bar:1998 at: 275300 fontsize:S text: 275300 shift:(0,5)
 bar:1999 at: 326900 fontsize:S text: 326900 shift:(0,5)
 bar:2000 at: 381000 fontsize:S text: 381000 shift:(0,5)
 bar:2001 at: 446200 fontsize:S text: 446200 shift:(0,5)
 bar:2003 at: 446200 fontsize:S text: 501998 shift:(0,5)
 bar:2005 at: 529300 fontsize:S text: 529335 shift:(0,5)
 bar:2007 at: 574400 fontsize:S text: 574448 shift:(0,5)
 bar:2009 at: 613600 fontsize:S text: 605254 shift:(0,5)
 bar:2010 at: 697100 fontsize:S text: 649139 shift:(0,5)
 bar:2011 at: 730800 fontsize:S text: 697129 shift:(0,5)
 bar:2012 at: 743000 fontsize:S text: 742918 shift:(0,5)
 bar:2015 at: 850000 fontsize:S text: 852985 shift:(0,5)
 bar:2020 at: 950000 fontsize:S text: 950000 shift:(0,5)
 bar:2030 at: 1200000 fontsize:S text: 1200000 shift:(0,5)

TextData= 

 fontsize:S pos:(220,20)
 text:Астана қаласының тұрғындар санының динамикасы
</timeline>

Агломерациясы

«Астанагенплан» ҰЗМИ «Астана агломерациясының аумақтық дамуының аймақаралық схемасы» жобасын жасады.

2015 жылдың қарашасында қабылданған бұл құжатпен жалпы ауданы 21,75 мың км² болатын, Ақмола облысының Аршалы, Целиноград және Шортанды аудандарының 127 елді мекені, сондай-ақ Ақкөл облысының төрт ауданы (Урюпин ауылдық округі, Еңбекші ауданы, Кеңес ауылдық округі, Ақкөл қалалық әкімшілігі) қоса, Астана агломерациясының шекаралары анықталды. Қала маңы аймағының белгіленген шекараларында 196 мың адам, ал Астана қаласында 814 мың адам тұрады. Астана қала маңы түрғындарының тығыздығы 9 адам/ км² құрады (бүкіл Қазақстан халқының орташа тығыздығы 1 км²-ге шамамен 7 адам).

Агломерацияны дамыту жобасымен 2020 жылы агломерация саны 1,2 миллион адамға дейін, ал 2030 жылға қарай 1,5 миллионнан астам адамға өседі деп күтілуде.

Табиғаты мен климаты

Үлгі:Main Қала климаты аса континенталды. Жазы ыстық және құрғақ, ал қысы суық, ұзақ.

Орташа жылдық температурасы 3,1 °C. Жауын-шашын жылына 300 мм түседі. Жаздың орташа температурасы шамамен 20°С болғанымен, Орта Азияның ыстық ауа массаларына байланысты максималды температурасы 40 °C болуы да мүмкін. Жазы жылы, бірақ қысқа. Ал қыстың орташа температурасы −15 °C шамасында, кейде Сібір аяздарының қалаға жетуіне байланысты -50 °C аязға дейін баруы мүмкін. Қар жамылғысы қалың болып, қыстың ұзақтығы 4-5 айға созылады.<ref>https://kazhydromet.kz/</ref> Астана Ұланбатырдан кейінгі әлемдегі ең суық астана болып саналады.

Жауын-шашынның жалпы мөлшері жылына шамамен 300-350 мм құрайды. Жауын-шашынның көп бөлігі көктем мен жазда түседі. Қыста жауын-шашын аз болып, қар мөлшері орташа деңгейде болады.

Ауа ылғалдылығы төмен, орташа жылдық көрсеткіші шамамен 60% құрайды. Қыс мезгілінде ылғалдылық көбінесе төмен болады.

Астанада желдің жылдамдығы жиі өзгереді, бірақ орташа жылдамдығы 4-6 м/с шамасында болады. Қыста қатты желдер мен борандар болуы мүмкін, бұл суықты қатты сезіндіреді.

Қаланың адамдар үшін онша қолайлы емес құрғақшылық пен қатты желге бейім даланың ортасында орналасқанына байланысты, қала айналасын жасыл белдеумен — ағаштар мен басқа да жасыл кеңістіктермен жабдықтау бойынша ауқымды жоба жүзеге асырылуда.

Үлгі:Қаланың ауа райы

Экономикасы

Үлгі:Main

Астана қаласы экономикасын сауда, транспорт пен байланыс, құрылыс құрайды. Қазақстан экономикасының сауда секторының жалпы өніміне қосқан үлесі бойынша Астана қаласы Қазақстан Республикасының облыстары мен қалалары арасында Алматы қаласынан кейін екінші орын алады. Астана мен Алматы қалаларының жиынтық аймақтық өнім көлемі Қазақстанның жалпы сауданың жартысынан астамын құрайды. Бөлшек тауар айналымы бойынша да Астана қаласы республикада екінші орында. Құрылыс өсімі бойынша Астана қаласы республика бойынша көшбасшы. 2009 жылы Қазақстан бойынша эксплуатацияға берілген тұрғын үйлердің 1/5 бөлігі Астана қаласына келді. Астана бес жылдан астам тұрғын үйлерді эксплуатация енгізу бойынша көшбасшы.

Өнеркәсіптік өндіріс көбінесе құрылыс материалдарын, тамақ өнімдері мен сусындарын және машина жасауда шоғырланған. Қазақстан бойынша Астана қаласы металдан жасалған құрылыс материалдарын, қолдануға дайын бетон және бетоннан жасалынған құрылыс өнімдерін жасаудан көшбасшы болып табылады. Сондай-ақ, құрылыс металл конструкцияларын, радиаторлар мен орталық жылыту қазандықтары мен қондырғыларды өндірудегі қаланың үлесі салыстырмалы жоғары. Инвесторларды жұмылдыру және жаңа бәсеке қабілетті өндірісін дамыту мақсатында қалада «Астана — жаңа қала» атты арнайы экономикалық аймағы қызмет атқаруда.

АЭА-ның артықшылықтары - салықтық және кедендік жеңілдіктерді қарастыратын арнайы құқықтық режимнің болуы. АЭА аумағында әртүрлі бағыттағы жобалар жүзеге асырылуда.

Атап айтқанда, қаланың дамуы өндірістің жалпы көлемінде инновациондық өнімнің жоғары үлесі бар, дамыған өндірістік секторларға (құрылыс материалдарын өндіру, тамақ өнімдерін өңдеу және т.б.), қаланың жалпы аймақтық өнімнің басым бөлігін қамтамасыз ететін шағын бизнеске және дамыған туризм секторына бағытталған бәсекеге қабілетті экономиканы құруға бағытталған.

2009 жылы өндеу өнеркәсібі кәсіпорындарымен 77,25 млрд.теңге көлемінде өнім шығарылды — бұл өндеу өнімінің жалпы көлемінің 81% құрайды. Өндеу өнеркәсібі құрамында ең көп үлес алады:

  • Метал емес өнімдерді, құрылыс материалдарын өндіру (30,3 %),
  • Тамақ өнімдерін жасау, сусындарды қоса (20,1 %), ет комбинаты, май зауыты, сүт комбинаты, диірмендер;
  • Метал өнімдерін жасау (16,2 %), «Металлист», насосты, шойын құю;
  • Машина жасау (15,6 %), вагондарды жөндеу, сорғы және басқа да кәсіпорындар;
  • 1 % аз тоқыма және тігін өнеркәсібі, ағаш өңдеу және ағаштан жасалған бұйымдарын өндіру.

Кәсіпкерлік қызметпен айналысатын кішігірім шағын кәсіпорындарды қоспағанда, Астана қаласында орташа айлық жалақы орташа есеппен 308 135 құрайды. 1 мың адамнан 688 адам. үйден Интернетке кіру мүмкіндігі бар. 2019 жылдың IV тоқсанындағы жұмыссыздық деңгейі 4,4% құрайды. Экономиканың салалар бойынша өсу қарқыны (2020 жылдың қаңтарынан 2019 жылдың қаңтарына дейін): өнеркәсіп (100,4%). құрылыс (130,7), көлік (110,6), ауыл шаруашылығы (98,5), сауда (101,4), байланыс (115,8).

Көлік

Үлгі:Main Астана қаласы Петропавл — Қарағанды — Балқаш және Барнаул — Павлодар — Астана — Қарталы — Магнитогорск қалаларын қосатын темір жолдар қиылысында орналасқан және темір жол вокзалы бар қала. Қалада «Қазақстан Темір жол» ұлттық темір жол компаниясының бас офисі орналасқан.

2017 жылы қаланың оңтүстік-шығыс бөлігінде мыңжылдық аллеясына жақын «Нұрлы Жол» атауына ие болған жаңа темір жол вокзалы салынды. Қаланың өнеркәсіптік бөлігінде ЖЭС-3 ауданында жүкті вагондар үшін терминал салынбақ.

Шоссе жолдарының ірі торабы: қала іші арқылы А-1 Астана — Петропавл және М-36 Челябинск — Алматы трассалары өтеді. 2019 жылдың соңында Астана қаласы айналасындағы айналма жолы толығымен ашылды.

Қалалық көлік автобустармен ұсынылған (92 бағыт, 871 бірлік), соның ішінде 15 электр автобустары (2020 жылдың соңына дейін 100 бірлік болуы тиіс). Қалалық маршруттар желісінің жалпы ұзындығы (2004 ж) — 1 720 км, жылдық жолаушылар ағыны — 115 млн. адам, жолакы құны 90 теңге (қолма қолсыз төлем немесе смс) немесе 180 теңге (қолма қол төлем).

Троллейбустық қозғалыс 1983 жылы ашылды (3 маршрут, бірақ 2006 жылдан бастап контакт желісі 51,7 км құрайтын бір маршрут қалдырылды). 2008 жылы жалғыз троллейбустық парк мемлекеттік комиссиясының шешімімен жабылды.

2014 жылдан бастап Астана қаласында «Astana Bike» қызмет етуде. 2017 жылы жүйе 40 станция және 1000 велосипедтен тұрды. Жүйеде бір сезонға тіркелу 5000 теңге тұрады + RFID картасы үшін кепіл. Велосипедті жалға алудың алғашқы жарты сағаты ақысыз, одан әрі қарай — 100 теңге. Велосипедті 3 сағатқа жалдағаннан кейін жүйе автоматты түрде велосипедті қайтару керек екендігін хабарлайды. 4-ші сағат және одан кейінгі жалға алу 1 000 теңге тұрады.

Қалада әуе кемелерінің барлық түрлерін қабылдай алатын Нұрсұлтан Назарбаев халықаралық әуежайы бар. Әуежай қаладан 16 шақырым қашықтықта орналасқан.

2017 жылы реконструкциядан кейін әуежайдың өткізу қабілеті жылына 8,2 млн жолаушыға жетті. Жаңа жолаушылар терминалының жалпы көлемі 47 мың шармы метр құрды. Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев атындағы әуежайының жүк терминалының өткізу қабілеттілігі жылына 15 мың тонна.

Астана қаласынан 30-35 км қашықтықта орналасатын жаңа халықаралық әуежайды салу жоспары бар. Екі нұсқа қарастырылуда: Көкшетау трассасындағы Шортанды аудандық орталық пен Қарағанды трассасындағы Осакаровка ауылы. Сонымен бірге жұмыс істеп тұрған халықаралық әуежай ішкі рейстерді қабылдап жұмысын жалғастырады, ал жаңа әуежай халықаралық бағыттарды қабылдайды деп ұсынылады.

2008 жылдан бастап қала шеңберінде Есіл өзені бойымен кеме жүру ұйымдастырылды. «Кеме өткізетін Есіл» бағдарламасын жүзеге асыру аясында қала әкімділігімен арнайы мекеме «Есіл-Астана» құрылды. Бірінші кеме 2008 жылы өтті.

Мәдениеті

Үлгі:Main Қалада Ақмола облыстық филармониясы, мұражайлар (ҚР Ұлттық мұражайы, тарихи- өлкетану мұражайы, бейнелеу өнері мұражайы, Сәкен Сейфуллин мұражайы), театрлар ( К. Бәйсеитова атындағы үлттық опера және балет театры, К. Қуанышбаев атындағы қазақ музыкалық-драма театры, Максим Горький атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры, Ұлттық ғарыш орталығы, болашақ энергия мұражайы «Нұр Әлем», кітапханалар.

Қаланың мәдени-ағарту мекемелеріне Конгресс Холл, Жастар сарайы және Президенттік мәдениет орталығын да жатқызуға болады. Бәйтерек монументі қаланың басты символы болып саналады.

  • 2000 жылғы 6 шілдеде Азат Боярлиннің жобасы бойынша «Өмір діңгегі» бұрқағы жасалынды. Құрылыс тек символдық сипатқа ие, ол өмірдің мәңгілік циклын көрсетеді. Алаңның ашылуы Қазақстан тұңғыш президентінің 60-жылдығына арналды.
  • 2006 жылдың 24-30 қазан аралығында Астана қаласында ТМД елдері жастарының IV Дельфий ойындары өтті. Іс-шараны дайындауды және өткізуді Қазақстанның Ұлттық Дельфий комитеті мен Халықаралық Дельфий комитеті бірлесіп жүзеге асырды.
  • 2012 жылдың 24-29 қыркүйек аралығында Астана қаласында ТМД елдері жастарының VII Дельфий ойындары өтті. Ойындарда 16 елден мыңнан астам өнер қайраткерлері қатысты: Австрия, Әзербайжан, Армения, Афганистан, Белоруссия, Болгария, Грузия, Италия, Қазақстан, Қырғызстан, Молдавия, Ресей, Румыния, Тажікстан, Түркия, Украина.

Қаланың көрнекі орындары

  • Бәйтерек — Астана қаласының басты символы және көрнекі. ҚР Тұңғыш Президенті-Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың бастамасымен тұрғызылған. Жобаның сәулетшісі — Ақмырза Рүстембеков.
  • Қазақ Елі — Астана қаласындағы Тәуелсіздік алаңындағы ескерткіш. 91 метрлік стела Самрұқ құсымен – құстар патшасы, халық қорғаушысы — жабдықталған. Самрұқтың мифологиялық бейнесіне Қазақстанның екінші маңызды монументі Бәйтерек (аудармасы – Тіршілік ағасы) жатқызылады.
  • Нұр Жол Бульвары (бұрынғы Су-жасыл бульвар) — ән салатын субұрқақтар аллеясы бар жаяу жүргіншілер аймағы.
  • «Ақорда» — Қазақстан Республикасы Президентінің резиденциясы.
  • Тәуелсіздік Сарайы — дипломатиялық және басқа халықаралық деңгейдегі іс-шараларды өткізуге арналған ғимарат; сонымен қатар ғимаратта қолданыстағы және болашақ нысандары бар Астананың кең макет-жоспары бар.
  • Бейбітшілік және Келісім Сарайы — дәстүрлі қазақстандық және әлемдік діндер өкілдерінің саммиттері мен съездеріне арналған Конгресс-холл. Архитекторы Норман Фостер.
  • «Қазақстан» — Орталық концерт залы.
  • «Шабыт» — Қазақ ұлттық өнер университеті.
  • «Жастар» — Оқушылар мен жастар шығармашылығы сарайы.
  • «Хан Шатыр» — ең үлкен сауда және ойын-сауық орталығы (әлемдегі ең үлкен шатыр саналады). Архитекторы Фостер, Норман.
  • «Этноауыл» ұлттық мәдени кешені - EXPO-2017-нің бірегей мәдени-туристтік имидждік жобасы.
  • «Мәңгiлiк ел» қақпасы — Қазақстанның Тәуелсіздігі мерей тойына орай Нұрсұлтан Назарбаевтың идеясы бойынша салынған сәулеттік құрылыс.
  • Ұлттық ғарыш орталығы.
  • «Нұр Әлем» болашақ энергия мұражайы ЭКСПО 2017 — сфералық ғимарат «Нұр Әлем». Биіктігі — 100 метр, диаметрі — 80 метр. Нұр Әлем Стокгольмдегі диаметрі 30 метрлі Эрикссон-Глоб аренасынан кейін әлемдегі ең биік сфералық ғимарат болып саналады.

Театрлар, концерт залдары және мұражайлар

Астана қаласында 27 кітапхана, 68 514 экскурсия өткізілген 8 мемлекеттік мұражай бар (2011 жылы 415 500 адам кіріп шықты), 99 шара өткізілген 10 демалыс және көңіл көтеру паркілері (2011 жылы 1 492,2 мың адам қабылдады), 6 кинотеатр бар.

  • «Қазақстан» орталық концерт залы — бұл әр түрлі деңгейдегі іс-шараларды: әлемдік және отандық жұлдыздардың концерттері, мерекелік және ресми кездесулер, көрмелер, конференциялар, презентацияларды ұйымдастыруға арналған жас астананың ерекше кешені. Архитекторы Манфреди Николетти.
  • Астаналық цирк — Астана қаласының ойын-сауық мекемесі. Қазақстандағы 3 басты цирктердің бірі; бұрыңғы КСРО территориясында ең жаңа цирктердің бірі және «ұшатын табақ» түріндегі екі ерекше ғимараттың бірі (біріншісі Казаньдағы цирк).
  • К. Бәйсеитова атындағы ұлттық опера және балет театры — елдегі ең жас музыкалық театр, классикалық мұраны түсінетін және жаңарып жатқан қазақстандық қоғамның рухани қажеттіліктерін іске асыратын, сондай-ақ қазақ және әлемдік музыкалық дәстүрін жалғастырушысы.
  • Астана Опера — Қазақстанның тұңғыш президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың бастамасымен құрылған театр. 2013 жылы құрылған театр ғимараты ұлттық маңызы бар сәулет ескерткіші ретінде танылды.
  • К. Қуанышбаев атындағы қазақ музыкалық-драма театры.
  • Максим Горький атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры.
  • Қазақстан Республикасының ұлттық мұражайы — Орта Азияда ең үлкен мұражай. Мұражай «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында Қазақстанның тұңғыш президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың тапсырмасымен құрылған.
  • Заманауи өнер мұражайы.
  • Президенттік мәдениет орталығы — Елбасы Н. Назарбаевтың бастасымен құрылды. Ғылыми-зерттеулік және мәдени-білім кешеннің ерекшелігі — оның құрамына мұражай, кітапхана, концерт залы кіреді.
  • Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті мұражайы
  • АЛЖИР (Отан сатқындары әйелдерінің Ақмола лагері) — совет одағының ең үлкен әйелдер лагері, ГУЛаг архипелагы үш аралының бірі.
  • Атамекен — Қазақстанның үлкейтілген картасындағы табиғат, архитектура және өмір сүру этно-мемориалды кешені.

Ғимараттар

  • ҚТЖ мұнарасы — Қазақстан Темір Жолы ғимараты, қаланың ең биік ғимараттарының бірі.
  • Транспорт мұнарасы — Көлік және коммуникация министрлігінің ғимараты, қаланың ең биік ғимараттарының бірі.
  • «Солтүстік Шұғыла» — үш биік ғимаратты тұрғын үй кешені.
  • «Триумф Астаны» — биік тұрғын үй кешені.
  • «Думан» ойын-сауық орталығы — аквариум, 5D кинотеатр, динозавр саябағы және басқалары бар.
  • Керуен — сауда-ойын-сауық орталығы.
  • МЕГА Silkway — сауда-ойын-сауық орталығы.

Спорттық ғимараттар

Әкімшілік бөлінуі

Үлгі:Main

Үлгі:Astana Labelled Map

Астана қаласы Сарыарқа, Алматы, Байқоңыр, Есіл, Нұра және Сарайшық аудандарына бөлінген.

Су қоры

Астана қаласы қуаң аймақта орналасқан, негізгі су қоры өзен және жерасты су көздерінен құралады. Бастауын Нияз таулары бұлақтарынан алып, қысқы қар, жазғы жауын суымен толысып отыратын Есіл өзені қаланың негізгі су артериясы болып табылады. Есілдің қаладан ағып өтетін тұсынан шағын екі өзен Сарыбұлақ пен Ақбұлақ келіп құяды. Қаланы 25-30 км төңіректе шағын өзен-көлдер қоршап жатыр. Олардың кейбіреуі тұщы, кейбіреуі кермек сулы болып келеді. Негізгілері: Сасықкөл, Жоламан, Тышқанкөл, Танакөл, Жылтыркөл, Тазкөл, Қайнарлы, Тағанкөл, Майбалық, Бұзықты, Жалаңаш, Шенет, Ағанас, т.б.

Есіл өзенінің арналы ағысының ұзақтығы 562 км, су жиналу алабы 48 100 шаршы км. Оның Қазақстанды көктеп өтетін ұзындығы- 1 100 км, ал жалпы ұзындығы — 2450 км. Есіл Ресейдің Тюмень және Омбы облыстары арқылы ағып өтетін Ертіс өзеніне барып құяды. Есіл көктемгі қар суымен толысқан шақта ағысын үдетеді. Негізінен баяу ағысты. Қаланы сумен қамтамасыз ететін негізгі өзен болғандықтан, Есілге "Ертіс-Қарағанды" каналынан арна тарту жүзеге асырылды. Есіл баяу ағысты болғандықтан, оның табаны тереңде жатыр. Оның қала аумағындағы су жиналу алқабы 7400 шаршы км, бұған Вячеслав бөгені ауқымындағы 5310 шаршы км су жиналу алқабы қосылады. Есілге Мойылды, Тентек, Қарасу, Сарыбұлақ, Ақбұлақ өзендері келіп құяды, сонымен бірге су таратқыш канал арқылы Майбалық өзенімен жалғасып жатыр. Өзенде ақбалық, нәлім, мөңке, аққайран, сазан, шортан, көксерке, алабұға мекендейді. Бұрыннан қоныс тепкен қала бөлігі Есіл өзенінің солтүстігінде, оң жағалауға, темір жол магистралінен оңтүстікке қаарй етек жая орналасқан. Қала аумағының негізгі бөлігі, Есілдің Ақбұлақ және Сарыбұлақ тармақтарына келіп тұйықталады.

Есіл өзенінің алабында үш ірі бөген бар:

  • Вячеслав (пайдалану көлемі — 375,4 млн текше м)
  • Сергеев (пайдалану көлемі — 635,0 млн текше м)
  • Петропавл (пайдалану көлемі — 16,1 млн текше м)

Алғашқы екеуі судың жиналуын ұзақ мерзім бойына реттеуге арналған, сонымен қатар кешендік бағытта жұмыс атқарып, 3 топтық су құбырлары арқылы Астана қаласын және ауылдық елді мекендерді сумен қамтамасыз етеді. Петропавл бөгенінің аумағы шағын, маусымдық су жинауды жартылай ғана реттеуге арналған. Қаланы тұрмыстық ауызсумен қамтамасыз етудің негізгі көзі-Вячеслав бөгені, оның жылдық су шығымы 67,2 млн текше м (жобадағы сыйымдылығы 410,9 млн текше м).

Сарыбұлақ солтүстіктен оңтүстік бағытта қаланың батыс бөлігі арқылы ағып өтеді. Оның аңғарының 8,5 км-дейі (ені 20-50 м) қыщ комбинантынан ӨМК-ға дейінгі аралықты қамтиды. Бұлақтың 5,8 км бөлігі қаланың жеке меншік үйлер мен көп қабатты үйлер салынған өңірі арқылы өтеді. Өнеркәсіп құрылыстарын бойлай өтетін тұсы — 3,3 км (ЖЭО-1-дің күлтөкпесінен темір жол қиылысына дейін), одан әрі 2,5 км селитебті өңірмен өтіп, Тілендиев даңғылынан 1,8 аралықпен Есілге ұласады. Бұлақтың саға тұсын айтпағанда, қала арқылы өтетін арнасын шылау басып, қамыс өсіп кеткен, кей тұстары үзіліп қалады.

Ақбұлақ қаланың оңтүстік-шығыс бөлігімен өтеді, оның табанына маусым аралығында ғана су жиналады, су жиналатын тұсы ЖЭО-ның 2 — нің маңы. Ақбұлақтың Абылай хан даңғылынан Есіл өзеніне барып құятын аралықтағы жағалауы қайта қалпына келтіріліп, абаттандырылды.

Қаланы тұрмыстық ауызсумен қамтамасыз етудің тағы бір жолы — жерасты су көздерін пайдалану. Ол жерасты жаңа су көздерін іздестіру-барлау және бұрыннан белгілі су көздері мүмкіндіктерін жаңа талап тұрғысынан бағалау арқылы жүзеге асып отыр. Мұндай жерасты су көздеріне: Ақмола су көзі кені (ол солтүстік-батыс жүлге (қаланың солтүстігіне қарай 5-15 км) және шығыс жүлгеден (қала іргесіне, ішінара Есіл өзені аңғарына таяу) тұрады), Есіл су көзі кені (қаланың оңтүстігіне қарай 0,5-10,0 км); Рожденственский су көзі кені (Нұра өзені аллювийлік шөгінді қыртысындағы жер асты суының жалпы пайдаға асу қоры 36,2 мың текше м/ тәуліті құрайды) жатады.

Бауырлас қалалары

Үлгі:Main

Астананың 20 бауырлас қаласы бар.

Бауырлас қала Жылы Мемлекет
Анкара - Үлгі:Байрақ
Ыстамбұл - Үлгі:Байрақ
Измир - Үлгі:Байрақ
Мәскеу - Үлгі:Байрақ
Санкт-Петербург - Үлгі:Байрақ
Қазан - Үлгі:Байрақ
Бішкек - Үлгі:Байрақ
Киев - Үлгі:Байрақ
Амман - Үлгі:Байрақ
Рига - Үлгі:Байрақ
Гданьск 1996 Үлгі:Байрақ
Варшава - Үлгі:Байрақ
Тбилиси 2005 Үлгі:Байрақ
Сеул - Үлгі:Байрақ
Ташкент - Үлгі:Байрақ
Дубай - Үлгі:Байрақ
Бейжің - Үлгі:Байрақ
Манила - Үлгі:Байрақ
Сараево - Үлгі:Байрақ

Астана туралы деректер

  • Астана — Азия астаналарының ішінде солтүстік полюске ең жақын орналасқан.
  • Астана — Моңғолия елордасы Ұланбатырдан кейін ғаламшардағы екінші ең суық астана.

Тағы қараңыз

Үлгі:Commonscat

Үлгі:Портал

Дереккөздер

Үлгі:Дереккөздер

Үлгі:Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары Үлгі:Қазақстан қалалары Үлгі:Азия елордалары Үлгі:Еуропа елордалары Үлгі:Қазақстан тақырыптарда Үлгі:Есіл өзені бойындағы елді мекендер

«https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=Астана&oldid=113312» бетінен алынған