Нұсқалар арасындағы айырмашылық: "Қорғалжын қорығы"

Қазақ Энциклопедиясы жобасынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
ш (1 түзету)
ш (1 түзету)
 
(басқа бір қатысуышының арадағы бір түзетуі көрсетілмеген)
Жол нөмірі 1: Жол нөмірі 1:
−
{{Қорық аймақ
+
{{Қорық аймағы
−
| name = Қорғалжын қорығы<br />[[Сурет:Korgalzhinskiy Nature Reserve.JPG|300px]]
+
|Атауы                  = Қорғалжын мемлекеттік табиғи қорығы
−
| iucn_category = Ia
+
  |Төл атауы            =
−
| image = Kazakhstan locator blank.svg
+
|Сурет                 = Korgalzhinskiy Nature Reserve.JPG
−
| caption =
+
  |Сурет атауы          =  
−
| locator_x = 162
+
|ХТҚО санаты            = Ia
−
| locator_y = 45
+
|Ауданы                = 543 171 га
−
| location = {{Мемлекет туы|Қазақстан|22}}, [[Ақмола облысы]] және [[Қарағанды облысы]]
+
|Орташа биіктігі        =  
−
| lat_degrees = 50
+
|Құрылған уақыты        = [[18 сәуір]] [[1968 жыл]]
−
| lat_minutes = 25
+
|Келушілер саны        =  
−
| lat_seconds = 60
+
|Келушілер саны жылы    =  
−
| lat_direction = N
+
|Басқаратын ұйым        = ҚР АШМ Орман шаруашылығы және жануарлар дүниесі комитеті
−
| long_degrees = 69
+
|Сайты                  =
−
| long_minutes = 11
+
|Координаттары          = 50/25/59/N/69/11/20/E
−
| long_seconds = 20
+
|CoordScale            =  
−
| long_direction = E
+
|Ел                    = Қазақстан
−
| area = 543 171 [[га]]
+
  |Аймақ                = Ақмола облысы/Қарағанды облысы
−
| established = [[1968]] жылдың [[сәуірдің 18]]
+
  |Аудан                = Қорғалжын ауданы/Нұра ауданы (Қарағанды облысы)
−
| governing_body = Орман және аңшылық шаруашылығы комитеті
+
|Ең жақын қала          =  
−
| world_heritage_site = [[2008]] жылы
+
|Позициялық карта      =  
−
| website =
+
|Ортаққордағы санаты    =  
 
}}
 
}}
−
'''Қорғалжын қорығы'''<ref name="source1">Қазақ энциклопедиясы</ref> – [[Ақмола облысы]] [[Қорғалжын ауданы]]нда орналасқан мемлекеттік қорық. 1958 ж. ұйымдастырылған. Оған Теңіз – Қорғалжын көлдер жүйесінің біразы енеді (Қорғалжын; Теңіз). Жер аумағы 258,9 мың га (2003). Қорық орналасқан аумақта қыста ауаның температурасы –41 – 42ºС суық болса, шілдеде температура 38 – 39ºС-қа жетеді. 125 – 130 күндей аязсыз жайма шуақ болады. Жылына 200 мм шамасында жауын-шашын түседі. Қорықта жоғары сатыдағы өсімдіктердің 331 түрі, атап айтқанда, [[жусан]], [[көкпек]], [[боз селеу]], [[қызғылт]], [[тобылғы]], [[бидайық]], [[бозшөп]], т.б. өседі. Әсіресе, суда өсетін өсімдіктердің 22 түрі мұндағы көлдерге ерекше әсемдік береді. Қорық жан-жануарлар дүниесіне бай. Мұнда [[сүтқоректі]]лердің 37 түрі, [[құс]]тардың 294, [[бауырымен жорғалаушылар]]дың 3, [[қосмекенділер]]дің 2, [[балық]]тардың 10-нан астам түрлері тіршілік етеді. Сондай-ақ, [[дала суыры]], [[қоян]], [[күзен]], [[борсық]], [[ақбөкен]], т.б. мекендейді. Қорғалжында 32 мыңдай [[қасқалдақ]], 10 – 12 мыңдай [[үйрек]], [[аққу]], [[қаз]], т.б. құс түрлері ұя салады. Қорықтан [[ақ құтан]], [[қызыл жемсаулы қарашақаз]], [[тұрпан]], [[қара дегелек]], [[бірқазан]] сияқты саны жылдан жылға азайып бара жатқан құстарды кездестіруге болады. Мұнда ұя салатын қанаттылардан гөрі мамырлауға келген құстар саны бірнеше есе көп болғандықтан қорықты Құс базары деп те атайды. Қорықта дүние жүзінде өте сирек кездесетін – қызғылт қоқиқаз бар. Ол Қазақстан жерінде тек Теңіз к-нде ұя салып, жұмыртқа басады. Түсі қызғылт қанатты қоқиқаздар топталып аспанға көтерілген кезде бүкіл көл айдыны қызыл алау өрттей лаулап, ерекше шұғылаға бөленеді. Сондықтан оны кейде [[“Қызылқанат”]] деп те атайды. 1960 жылдары қорықта қоқиқаздың саны 45 – 60 мыңдай болса, 2000 жылдары 10 – 15 мыңдай ғана қалды. Халықар. маңызы бар, қорғауға алынған батпақты-сулы жерлердің тізіміне Қорғалжын, Теңіз көлдері енгізілген. Қорықтағы фауна мен флора толық есепке алынған. Көп жылдан бері “Табиғат шежіресі” күнделігі жазылады. Қазір қорықта экологиялық туризм саласы дамып келеді.
+
'''Қорғалжын мемлекеттік табиғи қорығы''' – [[Ақмола облысы]] [[Қорғалжын ауданы|Қорғалжын ауданында]] 1968 жылы 16 сәуірде құрылған аумағы бойынша Қазақстан Республикасының ең ірі қорықтарының бірі болып табылады. Қорық заңды тұлға мәртебесіне иеленіп табиғи процестердің, үлгілі және бірегей экологиялық жүйелердің, өсімдік және жануарлар дүниесінің биологиялық алуантүрлілігі мен генетикалық қорының жаратылыс қалпы мен дамытуда сақтау және зерделеу бойынша қызметтерін жүзеге асыруға бағытталған. Осы үшін [[Қазақ КСР Министрлер Кеңесі|Қазақ КСР Министірлер Кеңесінің]] № 214 Қаулысымен ұйымдастырылған. Қорық аумағы 543 171 га, қорғау аумағы 89360 га, жалпы көлемі 632531 га құрайды. Жер аумағы 258,9 мың га (2003). Қорық аумағында 123 үлкенді-кішілі, ащылы-тұщылы көлдер бар. Олардың ішінде әйгілі үлкен, кіші [[Теңіз (көл, Қорғалжын ауданы)|Теңіз]] көлдері, [[Керей (көл)|Керей]], [[Қыпшақ (көл)|Қыпшақ ]] болса, [[Қорғалжын (көл)|тұщы Қорғалжын]], Есей, Сұлтанкелді, Қоқай, [[Асаубалық]], [[Жаманкөл (көл)|Жаманкөл]], Жабай, Табанқазы, үлкен, кіші [[Қаракөл (Есіл ауданы)|Қаракөл]], Манат, Суберген, Тоқтамыс, Базар, [[Сарыкөл (Ақмола облысы)|Сары]] және [[Қызылкөл (көл, Ақмола облысы)|Қызыл көлдер]] болады. Осы көптеген көлдерді атақты [[Нұра]], Құланөтпес, [[Көн]], [[Жаманкөң|Жаман Көң]], [[Жақсыкөң|Жақсы Көң]] өзендері суландырады. Оның ішінде [[Теңіз (көл, Қорғалжын ауданы)|Теңіз]] көлдерінің гидрологиялық режимін сақтайды. Теңіз-Қорғалжын көлдер жүйесі Орталық Азия-Үнді және Сібір-Шығыс Африка құстардың (ұшып өтетін) көші-қон жолдары айрығында орналасқан.<ref>{{Cite web|url=http://http://www.korg-tur.kz/index.php?option=com_content&view=article&id=187&Itemid=353&lang=kz|title=Қорғалжын мемлекеттік табиғат қорығы|language=kaz|}}</ref>. Теңіз-Қорғалжын көлдер жүйесі Қазақстандағы және барлық Азиядағы ұшып өтетін құстардың ең маңызды сулы-батпақты алқаптары болып табылады. Берілген аумақтың биоалуантүрлілігі бірегей. Оның ішінде Қазақстанның ұсақ таушықтарының флорасының бірден төрт бөлігін құрайтын 60 тұқымдастан тұратын өсімдіктер флорасының 443 түрі және сулы, құрлықты жануарлардың 1400 түрі кездеседі. Қорықта құстың 347 түрі көрсетілген, оның ішінде ұя басатыны 126.Қазақстанның [[Қызыл кітапқа енген өсімдіктер|Қызыл кітабына]] құстардың 41 түрі, ал Халықаралық Қызыл кітапқа 26 түрі енгізілген. Теңіз-Қорғалжын көлдер жүйесінде сулы-батпақты кешенді құстардың 112 түрі кездеседі, ол барлық Қазақстанға танымал 130-дан 87% құрайды. Қорықта сүт қоректілердің 42 түрлі, 14 балық түрі тіркелген. Құрт-құмырсқалар толығымен зерттелмеген, дегенмен 700 түрі анықталған, бірақ, олардың түр тұқым әртүрлігі 5000-ға жетуі мүмкін. Қорық аумағында [[Халықаралық табиғат қорғау одағы Халықаралық Табиғат Қорғау]] Одағының және Қазақстан Республикасының [[Қызыл кітап|Қызыл кітаптарына]] енгізілген сирек кездесетін жануарлар мен өсімдіктердің 60-тан астам түрі белгіленген. Санақ бойынша [[Бұйра бірқазан|бұйра бірқазанның]] дүниежүзілік популяциясының 20% және сирек кездесетін қызыл кітапқа енген [[Қоқиқаздар|қоқиқаздың]], [[Ақбас үйрек|ақбас үйректің]], [[Дала қыраны|дала қыранының]], [[Қарабас өгізшағала|қарабас өгіс шағаланың]], [[Жалбағай|жалбағайдың]] т.б. 10-20% қорық көлдерінде жиналады. Қоқиқаз Қазақстан жерінде тек Теңіз көлінде ұя салып, жұмыртқа басады. Түсі қызғылт қанатты қоқиқаздар топталып аспанға көтерілген кезде бүкіл көл айдыны қызыл алау өрттей лаулап, ерекше шұғылаға бөленеді. Сондықтан, оны кейде “Қызылқанат” деп те атайды. 1960 жылдары қорықта қоқиқаздың саны 45 – 60 мыңдай болса, 2000 жылдары 10 – 15 мыңдай ғана қалды.<ref>{{Cite web|url=https://bnews.kz/kz/news/obshchestvo/turizm/korgalzhin_korigi__kustardin_zhumagi/|title=Қорғалжын қорығы - құстардың жұмағы|date=2016-09-20|language=kaz|access-date=2016-09-20}}</ref>. Көп жылдан бері “Табиғат шежіресі” күнделігі жазылады. Қазір қорықта экологиялық туризм саласы дамып келеді. Қорық орналасқан аумақта қыста ауаның температурасы –41 – 42ºС суық болса, шілдеде температура 38 – 39ºС-қа жетеді. 125 – -30 күндей аязсыз жайма шуақ болады. Жылына 200 мм шамасында жауын-шашын түседі.<ref>{{кітап
 +
| авторы        = Б. Смағұлов
 +
| бөлімі        = 14
 +
| тақырыбы      =Тарихи мұралар және жер-су аттары
 +
| шынайы атауы  = Тінәлі
 +
| орны          = Астана
 +
| жыл          = 2012
 +
| беттері      = 491
 +
| барлық беті  = 544
 +
| isbn          = 978-601-7318-31-4
 +
}}</ref>
 +
 
 +
== Қорғалжын мемлекеттік табиғи қорығының тарихы ==
 +
Таңғажайып табиғаты мен көне тарихы және ұлттық мәдениеті ұштасып жатқан қазақ даласының, оның ішінде Арқа жерінің алқасы секілді аймақтың бірі - [[Қорғалжын ауданы|Қорғалжын]]-[[Теңіз]] өңірі. Осы өңірдің табиғатын сақтап қалу үшін ерекше қорғалатын табиғи аумақ құру жайлы ойлар ертеден туындаған. Қорғалжын қорығының тарихы Қазақстанның солтүстігі мен орталық аймағында жаппай тың игеру жұмыстары жүргізіліп жатқан мезгілде бастау алған. Жаппай тың игеруден даланың табиғаты ерекше кейбір аймақтарын тез арада сақтап қалу қажеттілігі туындағандықтан, 1957 жылы [[Қазақ ССР Ғылым Академиясы (анықтамалық)|Қазақ ССР Ғылым академиясы]] [[КСРО Ғылым Академиясы|КСРО Ғылым академиясының]] қолдауымен [[Теңіз-Қорғалжын ойысы|Теңіз-Қорғалжын]] көлдерінің жүйесі негізінде табиғи қорық құруға ұсыныс жасайды. Сол жылы [[Ақмола облысы]] атқару комитетінің шешімі бойынша [[Теңіз (көл, Қорғалжын ауданы)|Теңіз]] бес жыл мерзімге [[Аңшылық шаруашылығы|аңшылық шаруашылығы]] болып жарияланды. 1958 жылдың қаңтар айында [[Қорғалжын (көл)|Қорғалжын көлінде]] [[Бурабай ауданы|Бурабай]] мемлекеттік орманшылық шаруашылығының филиалы ұйымдастырылады. 1958 жылдың мамыр айында [[Қазақ КСР Министрлер Кеңесі|Қазақ ССР Министрлер Кеңесінің]] Қауылысымен [[Қорғалжын (көл)|Қорғалжын көлі]] мен Құланөтпес өзенінің бойында Қорғалжын дала қорығы құрылып, оның аумағы 15 мың гектар болды. 1961 жылы Қорғалжын дала қорығы жабылып, бірсыпыра жерлер жөнсіз жыртылып тасталады. Тың аймақтық атқару комитеті бюросының шешімімен аталған қорық Бурабай орманшылық шаруашылығымен біріктірілген екен. Осыдан соң, Қорғалжын [[Аңшылық шаруашылығы|аңшылық-шаруашылық]] қорығы пайда болды. Оның құрамына [[Теңіз (көл, Қорғалжын ауданы)|Теңіз]] кіріпті. 1962 жылы Қорғалжын механикалық орман шаруашылығы құрылып, аңшылық шаруашылығына берілді. Жаңа құрылған мекеме "Қорғалжын орманшылық шаруашылығы" деп аталды. 1966 жылы Тың өлкесі жабылған соң жоғарыда аталған орманшылық шаруашылығы Қазақ ССР Министрлер Кеңесіне қарасты Қорықтар мен аңшылық шаруашылықтың Бас басқармасына берілді. Және сол кездегі ғалымдардың арнайы жүргізген ғылыми-зерттеу жұмыстарының нәтижесінде, 1968 жылы [[Теңіз (көл, Қорғалжын ауданы)|Теңіз]] бен [[Қорғалжын (көл)|Қорғалжын көлдерінде]] "Қорғалжын мемлекеттік табиғи қорығы" құрылды. 1975 жылға дейін көл жағалауларында орналасқан қамыс зауыты, темір жол жұмыскерлерін жабдықтау қызметі, [[Целиноград]] балық зауытының кәсіпорны, [[Қаражар ауылдық округі|Қаражар ауылы]] және "Абай" совхозының Нефтеразведка, Алқым, Абылай бөлімшелерінен мыңға жуық адам қорық аумағынан тыс жерлерге көшіріледі. Қорықшылар тағайындалып, жануарлар дүниесі қорғауға алынады. Сөйтіп, көлдер айналасында көптен күткен тыныштық орнайды. Өздерінің бауыр басқан мекендеріне жүздеген мың бұйра [[Бірқазандар|бірқазандар]] мен [[Құтандар|құтандар]], қаздар мен аққулар, қысқасы құстардың сан түрі қайтадан орала бастайды. Сондай-ақ, жер бетіндегі аңдар мен су астындағы балықтар да көбейіп, тіпті жол бойында алаңсыз отырған қояндар мен тышқаншылап жүрген түлкілерді жиі көруге болатын еді. Міне, содан бергі уақытта Қорғалжын мемлекеттік табиғи қорығындағы жануарлар мен құстар барынша көбейіп, балықтардың ондаған тұқымы өсіп-өніп, Қазақстаннан тысқары жерлерге таныла бастады. Қорықтың содан кейінгі жарты ғасырлық тірлігі көз салсақ, төмендегі ақпараттарды мақтанышпен айтуға болады: 1976 жылы-қазан айында Қорғалжын мемлекеттік табиғи қорығы Рамсар конвенциясымен халықаралық "А" категориялық сулы-батпақты жерлердің тізіміне енгізілді. 2000 жылы шілде айында Қорғалжын мемлекеттік табиғи қорығы дүниежүзілік "Тірі көлдер" желісіне кірген. 2008 жылы шілде айында Қорғалжын мемлекеттік табиғи қорығы [[ЮНЕСКО]]-ның Дүниежүзілік табиғи мұра тізіміне енді. 2008 жылы желтоқсан айында қорық аумағы 543171 гектарға дейін кеңейтілген. 2012 жылы ақпан айында "Қорғалжын мемлекеттік табиғи қорығы [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ның]] Дүниежүзілік табиғи мұра тізіміне биосфералық резерват ретінде тіркелді. <ref>{{Cite web|url=https://www.kaztag.info/kz/news/or-alzhyn-ory-y-yunesko-ny-biosferaly-ory-taryny-b-kil-lemdik-zhelisine-osyldy/|title=Қорғалжын қорығы ЮНЕСКО –ның биосфералық қорықтарының бүкіләлемдік желісіне қосылды|date=2012-07-12|language=kaz|access-date=2012-07-12}}</ref>.
 +
Жарты ғасыр тарихы бар Қорғалжын қорығына алғаш директоры болған ғалым-орнитолог А. Клепиковты сол кезде сонау Мәскеуден алғызған екен. Одан кейінгі жылдары П. Ефремов, В. Сохранский, А. Кудебаев, В. Сивухин, Ж. Сарқытбаев, Б. Закиров, С.Сүлейменов, М. Айтжанов секілді адамдар жетекшілік жасады. Мысалы, С. Сүлейменов 13 жылдан аса қызмет атқарып, қорықтың өркендеуіне айтарлықтай еңбегін сіңірген қайраткер. Айтжанов Мұрат өзінің басшылық кезеңінде көптеген игілікті істер атқарып, қорықтың бүгінгі жетістіктеріне ерекше еңбек сіңірген адам. Қазір "Қорғалжын мемлекеттік табиғи қорығының" директоры - Ұ. Абжанов. Бұл күнде Қорғалжын қорығы Арқа өңіріндегі ғылыми-зерттеу, табиғи дүниені қорғау және мәдени-ағарту жұмыстарының орталығы болып табылады. Қорық жайлы республикалық, халықаралық деңгейде фильмдер түсіріліп, әлем жұртшылығына жарнамаланып жатыр. 2018 жыл "Қорғалжын мемлекеттік табиғи қорығы" үшін атаулы жыл. Себебі, қорықтың құрылғанына 50 жыл толып, [[Қорғалжын ауданы|Қорғалжын ауданының 90 жылдығымен]] тұспа-тұс келіп тұр.<ref>{{Cite web|url=https://www.inform.kz/kz/korgalzhyn-audanynyn-90-zhyldygy-atalyp-otildi_a3353841/|title=Қорғалжын ауданының 90 жылдығы аталып өтілді|date=2018-08-13|language=kaz|access-date=2018-08-13}}</ref><ref>{{кітап
 +
| авторы        = Сайлау Байбосын
 +
| бөлімі        = 17
 +
| тақырыбы      = Қорғалжын мемлекеттік қорығы
 +
| шынайы атауы  = Қорғалжын
 +
| орны          = Павлодар
 +
| жыл          = 2018
 +
| беттері      = 388
 +
| барлық беті  = 392
 +
| isbn          = 978-601-284-255-5
 +
}}</ref>
  
 
== Өсімдіктер әлемі ==
 
== Өсімдіктер әлемі ==
 
[[Сурет:Tengiz-Korgalzhyn Lake System MODIS 250m.jpg|thumb||left|200px|Теңіз-Қорғалжын жүйесіне ғарыштан көрініс]]
 
[[Сурет:Tengiz-Korgalzhyn Lake System MODIS 250m.jpg|thumb||left|200px|Теңіз-Қорғалжын жүйесіне ғарыштан көрініс]]
−
Қорық [[флора]]сы гүлді [[өсімдіктер]]дің 300 түрін құрайды. [[Ағаш]]тар жоқ, алайда бұталардың 12 түрі бар. Далада кейде [[қараған]] мен [[тобылғы]] да кездеседі. Қорғалжын қорығында сирек кездесетін өсімдіктердің 45 түрі қорғалады. Олардың арасында Шренк қызғалдағы, Қазақстанның [[Қызыл кітап|Қызыл кітабына]] енген екі түсті [[қызғалдақ]], көкшіл жуа, орал миясы, құмды цмин, дәрілік алтей, қара жусан, ақмия, бозы және дала шатырашы бар.
+
Қорық [[флора]]сы гүлді [[өсімдіктер]]дің 443 түрін құрайды. <ref name="Animal">{{cite web|url=https://www.nur.kz/1665308-korgalzhynskiy-zapovednik-flora-fau.html|lang=kz |title=Коргалжынский заповедник: флора и фауна»}}</ref>.[[Ағаш]]тар жоқ, алайда бұталардың 12 түрі бар. Далада кейде [[қараған]] мен [[тобылғы]] да кездеседі. Қорғалжын қорығында сирек кездесетін өсімдіктердің 45 түрі қорғалады. Олардың арасында [[Шренк қызғалдағы]], Қазақстанның [[Қызыл кітап|Қызыл кітабына]] енген екі түсті [[қызғалдақ]], көкшіл жуа, орал миясы, құмды цмин, дәрілік алтей, қара жусан, ақмия, бозы және дала шатырашы бар. Қорықтың биоәралуандығы бірегей. Ол 443 өсімдіктер флора өкілдері мен Қазақ ұсақтөбе флорасының ширегі -60 тұқымдастықтан тұрады. Қорықтың аумағында Қызыл Кітапқа енгізілген өсімдіктердің 60-тан астам сирек түрлері белгіленеді. Қазақстанның Қызыл Кітабына өсімдіктердің 5 түрі енгізілген: [[Шренк қызғалдағы|Шренк қызғалдағы,]]солғын қызғалдақ,жанаргүл,сарғылт құндызшөп, солғын құндызшөп. Селекциялық қордың резервтік материалы ретінде Шренк қызғалдағының үлкен маңызы бар. Бұл түр гүлінің ірі мөлшерлері және аса әралуан – ақ және сарыдан ашық –қызыл және қою ши қызылға дейін ашық бояуымен ажырайды. Дәл осы түр XVI ғасырда Голландияда шығарылған қызғалдақтың алғашқы мәдени сұрыптарының негізін салушы болып табылады.
  
 
== Жануарлар әлемі ==
 
== Жануарлар әлемі ==
−
Қорғалжын [[фауна]]сы дала және жартылай шөл дала аймақтарына тән. Мұнда [[сүтқоректілер]]дің 41 түрі, [[құстар]]дың 294 түрі, [[бауырымен жорғалаушылар]]дың 6 түрі, [[қос мекенділер]]дің 2 түрі, [[балық]]тың 11 түрі бар. Қорықтың [[омыртқасыздар]] фаунасы мүлдем зерттелмеген. Қорықта қоңыздардың 300 түрі тіркелген. Қорғалжын көлдері – балықшылардың жұмағы. Мұнда [[алтын]] және бозша мөңкелер, шортан, аққайран, линь, алабұға және торта балықтар тіршілік етеді.
+
Қорық аумағында құстардың 354 түрін кездестіруге болады, соның ішінде 126 түрі ұя құрушы. Қазақстанның Қызыл кітабына құстардың 41 түрі, ал Халықаралық [[Қызыл кітап|Қызыл кітапқа]] 26 түрі енгізілген. Осы құстардың арқасында қорық халықаралық маңызға ие болды. Қорғалжын [[фауна]]сы дала және жартылай шөл дала аймақтарына тән. Мұнда [[сүтқоректілер]]дің 41 түрі, [[бауырымен жорғалаушылар]]дың 6 түрі, қос мекенділердің 2 түрі, [[балық]]тың 11 түрі бар. Қорықтың [[омыртқасыздар]] фаунасы мүлдем зерттелмеген. Қорықта [[Қоңыздар|қоңыздардың]] 300 түрі тіркелген. [[Қорғалжын (көл)|Қорғалжын көлдері]] – балықшылардың жұмағы. Мұнда [[алтын]] және [[Бозша мөңке|бозша мөңкелер]], [[Шортан|шортан]], [[Аққайран|аққайран]], линь, алабұға және [[Торта балық|торта балықтар]] тіршілік етеді. Құстардың қоныс аударуының негізгі 8 бағыттары бар. Қорғалжындағы жалпы аумағы 260 мың гектарды құрайтын өзендер жүйесі бүкіл Орта Азиядағы құстардың ең маңызды сулы-батпақты мекені болып табылады. Қорғалжындағы өзендер жүйесі [[қызғылт қоқиқаз]] (фламинго) және жоғалуға айналған өзге де сирек құстардың: [[бірқазан]], тырна, савка және тарғақ тың әлем бойынша солтүстіктегі ең шалғай мекені.<ref>{{Cite web|url=https://www.inform.kz/kz/korgalzhyn-korygynda-kokikazdar-azayyp-barady_a2681696/|title=Қорғалжын қорығында қоқиқаздар азайып барады|date=2014-07-27|language=kaz|access-date=2014-07-27}}</ref> Қорықта құстың 294 түрі жұмыртқа салса, суларында балықтың 17 түрі мекендейді. Сондай-ақ, мұнда сүтқоректі жануарлардың 41 түрі тіршілік етеді. Бұл Қазақстандағы сүтқоректі барлық жануарлар түрінің 26 пайызын құрайды. ХТҚО –ға сүтқоректілердің 8 түрі енгізілген: ақбөкен, байбақ суыры. Есепке алу деректері бойынша қорықтың көлдерінде бұйра бірқазанның әлемдік популяциясының 10% дейіні [[ХТҚО|(ХТҚО)]] және тағы бір [[Қызыл кітап|қызылкітаптық]] сирек түр –[[Ақбас үйрек|ақбас үйректің]] 10-20% шоғырланған, [[Сұңқылдақ аққу|сұңқылдақ аққу]],қара бас өгізшағала,қалбағай,алакөз сүңгуір және басқалар кездеседі. [[Теңіз (көл, Қорғалжын ауданы)|Теңіз]] [[Қызғылт қоқиқаз|қызғылт қоқиқаздың]]  солтүстік ұя салу орны болып табылады.
  
−
Теңіз-Қорғалжын өзендер жүйесі [[Орталық Азия|Орта Азия]] – [[Үндістан]] және [[Африка|Сібір – Шығыс Африка]] жыл құстары жолының қиылысында орналасқан. Қорғалжындағы жалпы аумағы 260 мың гектарды құрайтын өзендер жүйесі бүкіл Орта Азиядағы құстардың ең маңызды сулы-батпақты мекені болып табылады. 1976 жылы қорықтағы су айдындары «Рамсар» тізіміне енгізілген. Қорғалжындағы өзендер жүйесі [[қызғылт қоқиқаз]] (фламинго) және жоғалуға айналған өзге де сирек құстардың: [[бірқазан]], [[тырна]], [[савка]] және [[тарғақ]]тың әлем бойынша солтүстіктегі ең шалғай мекені. Қорықта құстың 294 түрі жұмыртқа салса, суларында балықтың 17 түрі мекендейді. Сондай-ақ мұнда сүтқоректі жануарлардың 41 түрі тіршілік етеді. Бұл Қазақстандағы сүтқоректі барлық жануарлар түрінің 26 пайызын құрайды.
+
== Теңіз көлі ==
 +
Өте тұзды көл (тұздылығы 3-12,7 г/м3). Көлемі 1590 км2; ұзындығы 75 км, ені 40 км, тереңдігі 8 м жетеді. Бұл көлге тұңғыш рет Кеңес космонавтикасының тарихында "Союз-23" космос кемесі 20 градус суықтықта су бетіне келіп қонады (Бұл тарихи жайт 16.10.1976 жылы болған. Космос кемесінің құрамында командирі Зудов Вячеслав Дмитриевич және бортинженер - Рождественский Валерий Ильич болған.) Шығатан люгі суда болғанына байланысты космонавттар 12 сағат жерге қонушы аппараттың ішінде болған.<ref>{{кітап
 +
| авторы        = Б. Смағұлов
 +
| бөлімі        = 14
 +
| тақырыбы      =Тарихи мұралар және жер-су аттары
 +
| шынайы атауы  = Тінәлі
 +
| орны          = Астана
 +
| жыл          = 2012
 +
| беттері      = 491
 +
| барлық беті  = 544
 +
| isbn          = 978-601-7318-31-4
 +
}}</ref>
  
−
{{Қазақстан ЕҚТА-лары}}
 
 
== Дереккөздер ==
 
== Дереккөздер ==
 +
{{дереккөздер}}
  
−
<references/>
+
== Сыртқы сілтемелер ==
 +
* [http://korgalzap.kz/ Ресми сайт — korgalzap.kz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221003172644/https://korgalzap.kz/ |date=2022-10-03 }}
 +
* [http://korg-tur.kz/ Ресми сайт — korg-tur.kz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190429140213/http://www.korg-tur.kz/ |date=2019-04-29 }}
 +
* [http://www.acbk.kz// Ресми сайт — http://www.acbk.kz/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181215033905/http://acbk.kz/ |date=2018-12-15 }}
 +
* [http://www.birds.kz// Ресми сайт — http://www.birds.kz/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190201124340/http://www.birds.kz/ |date=2019-02-01 }}
 +
* [http://www.eco-tourism.kz// Ресми сайт — http://www.eco-tourism.kz/]
 +
* [https://www.iucnca.net// Ресми сайт — http://www.iucnca.net/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181220230205/https://iucnca.net/ |date=2018-12-20 }}
 +
* [http://www.visitkazakhstan.kz// Ресми сайт — http://www.visitkazakhstan.kz/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181207172710/http://visitkazakhstan.kz/ |date=2018-12-07 }}
 +
* [http://www.fsbk.kz// Ресми сайт — http://fsbk.kz/]
  
−
{{wikify}}
+
{{Қазақстан ЕҚТА-лары}}
  
 
[[Санат:Қазақстан қорықтары]]
 
[[Санат:Қазақстан қорықтары]]
 
[[Санат:Қазақстандағы Әлемдік мұра]]
 
[[Санат:Қазақстандағы Әлемдік мұра]]
 
[[Санат:Ақмола облысы]]
 
[[Санат:Ақмола облысы]]
−
[[Санат:Қарағанды облысы]]
 
−
 
−
 
−
{{stub}}
 

11:26, 2026 ж. маусымның 26 кезіндегі нұсқасы

Үлгі:Қорық аймағы Қорғалжын мемлекеттік табиғи қорығы – Ақмола облысы Қорғалжын ауданында 1968 жылы 16 сәуірде құрылған аумағы бойынша Қазақстан Республикасының ең ірі қорықтарының бірі болып табылады. Қорық заңды тұлға мәртебесіне иеленіп табиғи процестердің, үлгілі және бірегей экологиялық жүйелердің, өсімдік және жануарлар дүниесінің биологиялық алуантүрлілігі мен генетикалық қорының жаратылыс қалпы мен дамытуда сақтау және зерделеу бойынша қызметтерін жүзеге асыруға бағытталған. Осы үшін Қазақ КСР Министірлер Кеңесінің № 214 Қаулысымен ұйымдастырылған. Қорық аумағы 543 171 га, қорғау аумағы 89360 га, жалпы көлемі 632531 га құрайды. Жер аумағы 258,9 мың га (2003). Қорық аумағында 123 үлкенді-кішілі, ащылы-тұщылы көлдер бар. Олардың ішінде әйгілі үлкен, кіші Теңіз көлдері, Керей, Қыпшақ болса, тұщы Қорғалжын, Есей, Сұлтанкелді, Қоқай, Асаубалық, Жаманкөл, Жабай, Табанқазы, үлкен, кіші Қаракөл, Манат, Суберген, Тоқтамыс, Базар, Сары және Қызыл көлдер болады. Осы көптеген көлдерді атақты Нұра, Құланөтпес, Көн, Жаман Көң, Жақсы Көң өзендері суландырады. Оның ішінде Теңіз көлдерінің гидрологиялық режимін сақтайды. Теңіз-Қорғалжын көлдер жүйесі Орталық Азия-Үнді және Сібір-Шығыс Африка құстардың (ұшып өтетін) көші-қон жолдары айрығында орналасқан.<ref>Үлгі:Cite web</ref>. Теңіз-Қорғалжын көлдер жүйесі Қазақстандағы және барлық Азиядағы ұшып өтетін құстардың ең маңызды сулы-батпақты алқаптары болып табылады. Берілген аумақтың биоалуантүрлілігі бірегей. Оның ішінде Қазақстанның ұсақ таушықтарының флорасының бірден төрт бөлігін құрайтын 60 тұқымдастан тұратын өсімдіктер флорасының 443 түрі және сулы, құрлықты жануарлардың 1400 түрі кездеседі. Қорықта құстың 347 түрі көрсетілген, оның ішінде ұя басатыны 126.Қазақстанның Қызыл кітабына құстардың 41 түрі, ал Халықаралық Қызыл кітапқа 26 түрі енгізілген. Теңіз-Қорғалжын көлдер жүйесінде сулы-батпақты кешенді құстардың 112 түрі кездеседі, ол барлық Қазақстанға танымал 130-дан 87% құрайды. Қорықта сүт қоректілердің 42 түрлі, 14 балық түрі тіркелген. Құрт-құмырсқалар толығымен зерттелмеген, дегенмен 700 түрі анықталған, бірақ, олардың түр тұқым әртүрлігі 5000-ға жетуі мүмкін. Қорық аумағында Халықаралық табиғат қорғау одағы Халықаралық Табиғат Қорғау Одағының және Қазақстан Республикасының Қызыл кітаптарына енгізілген сирек кездесетін жануарлар мен өсімдіктердің 60-тан астам түрі белгіленген. Санақ бойынша бұйра бірқазанның дүниежүзілік популяциясының 20% және сирек кездесетін қызыл кітапқа енген қоқиқаздың, ақбас үйректің, дала қыранының, қарабас өгіс шағаланың, жалбағайдың т.б. 10-20% қорық көлдерінде жиналады. Қоқиқаз Қазақстан жерінде тек Теңіз көлінде ұя салып, жұмыртқа басады. Түсі қызғылт қанатты қоқиқаздар топталып аспанға көтерілген кезде бүкіл көл айдыны қызыл алау өрттей лаулап, ерекше шұғылаға бөленеді. Сондықтан, оны кейде “Қызылқанат” деп те атайды. 1960 жылдары қорықта қоқиқаздың саны 45 – 60 мыңдай болса, 2000 жылдары 10 – 15 мыңдай ғана қалды.<ref>Үлгі:Cite web</ref>. Көп жылдан бері “Табиғат шежіресі” күнделігі жазылады. Қазір қорықта экологиялық туризм саласы дамып келеді. Қорық орналасқан аумақта қыста ауаның температурасы –41 – 42ºС суық болса, шілдеде температура 38 – 39ºС-қа жетеді. 125 – -30 күндей аязсыз жайма шуақ болады. Жылына 200 мм шамасында жауын-шашын түседі.<ref>Үлгі:Кітап</ref>

Қорғалжын мемлекеттік табиғи қорығының тарихы

Таңғажайып табиғаты мен көне тарихы және ұлттық мәдениеті ұштасып жатқан қазақ даласының, оның ішінде Арқа жерінің алқасы секілді аймақтың бірі - Қорғалжын-Теңіз өңірі. Осы өңірдің табиғатын сақтап қалу үшін ерекше қорғалатын табиғи аумақ құру жайлы ойлар ертеден туындаған. Қорғалжын қорығының тарихы Қазақстанның солтүстігі мен орталық аймағында жаппай тың игеру жұмыстары жүргізіліп жатқан мезгілде бастау алған. Жаппай тың игеруден даланың табиғаты ерекше кейбір аймақтарын тез арада сақтап қалу қажеттілігі туындағандықтан, 1957 жылы Қазақ ССР Ғылым академиясы КСРО Ғылым академиясының қолдауымен Теңіз-Қорғалжын көлдерінің жүйесі негізінде табиғи қорық құруға ұсыныс жасайды. Сол жылы Ақмола облысы атқару комитетінің шешімі бойынша Теңіз бес жыл мерзімге аңшылық шаруашылығы болып жарияланды. 1958 жылдың қаңтар айында Қорғалжын көлінде Бурабай мемлекеттік орманшылық шаруашылығының филиалы ұйымдастырылады. 1958 жылдың мамыр айында Қазақ ССР Министрлер Кеңесінің Қауылысымен Қорғалжын көлі мен Құланөтпес өзенінің бойында Қорғалжын дала қорығы құрылып, оның аумағы 15 мың гектар болды. 1961 жылы Қорғалжын дала қорығы жабылып, бірсыпыра жерлер жөнсіз жыртылып тасталады. Тың аймақтық атқару комитеті бюросының шешімімен аталған қорық Бурабай орманшылық шаруашылығымен біріктірілген екен. Осыдан соң, Қорғалжын аңшылық-шаруашылық қорығы пайда болды. Оның құрамына Теңіз кіріпті. 1962 жылы Қорғалжын механикалық орман шаруашылығы құрылып, аңшылық шаруашылығына берілді. Жаңа құрылған мекеме "Қорғалжын орманшылық шаруашылығы" деп аталды. 1966 жылы Тың өлкесі жабылған соң жоғарыда аталған орманшылық шаруашылығы Қазақ ССР Министрлер Кеңесіне қарасты Қорықтар мен аңшылық шаруашылықтың Бас басқармасына берілді. Және сол кездегі ғалымдардың арнайы жүргізген ғылыми-зерттеу жұмыстарының нәтижесінде, 1968 жылы Теңіз бен Қорғалжын көлдерінде "Қорғалжын мемлекеттік табиғи қорығы" құрылды. 1975 жылға дейін көл жағалауларында орналасқан қамыс зауыты, темір жол жұмыскерлерін жабдықтау қызметі, Целиноград балық зауытының кәсіпорны, Қаражар ауылы және "Абай" совхозының Нефтеразведка, Алқым, Абылай бөлімшелерінен мыңға жуық адам қорық аумағынан тыс жерлерге көшіріледі. Қорықшылар тағайындалып, жануарлар дүниесі қорғауға алынады. Сөйтіп, көлдер айналасында көптен күткен тыныштық орнайды. Өздерінің бауыр басқан мекендеріне жүздеген мың бұйра бірқазандар мен құтандар, қаздар мен аққулар, қысқасы құстардың сан түрі қайтадан орала бастайды. Сондай-ақ, жер бетіндегі аңдар мен су астындағы балықтар да көбейіп, тіпті жол бойында алаңсыз отырған қояндар мен тышқаншылап жүрген түлкілерді жиі көруге болатын еді. Міне, содан бергі уақытта Қорғалжын мемлекеттік табиғи қорығындағы жануарлар мен құстар барынша көбейіп, балықтардың ондаған тұқымы өсіп-өніп, Қазақстаннан тысқары жерлерге таныла бастады. Қорықтың содан кейінгі жарты ғасырлық тірлігі көз салсақ, төмендегі ақпараттарды мақтанышпен айтуға болады: 1976 жылы-қазан айында Қорғалжын мемлекеттік табиғи қорығы Рамсар конвенциясымен халықаралық "А" категориялық сулы-батпақты жерлердің тізіміне енгізілді. 2000 жылы шілде айында Қорғалжын мемлекеттік табиғи қорығы дүниежүзілік "Тірі көлдер" желісіне кірген. 2008 жылы шілде айында Қорғалжын мемлекеттік табиғи қорығы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік табиғи мұра тізіміне енді. 2008 жылы желтоқсан айында қорық аумағы 543171 гектарға дейін кеңейтілген. 2012 жылы ақпан айында "Қорғалжын мемлекеттік табиғи қорығы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік табиғи мұра тізіміне биосфералық резерват ретінде тіркелді. <ref>Үлгі:Cite web</ref>. Жарты ғасыр тарихы бар Қорғалжын қорығына алғаш директоры болған ғалым-орнитолог А. Клепиковты сол кезде сонау Мәскеуден алғызған екен. Одан кейінгі жылдары П. Ефремов, В. Сохранский, А. Кудебаев, В. Сивухин, Ж. Сарқытбаев, Б. Закиров, С.Сүлейменов, М. Айтжанов секілді адамдар жетекшілік жасады. Мысалы, С. Сүлейменов 13 жылдан аса қызмет атқарып, қорықтың өркендеуіне айтарлықтай еңбегін сіңірген қайраткер. Айтжанов Мұрат өзінің басшылық кезеңінде көптеген игілікті істер атқарып, қорықтың бүгінгі жетістіктеріне ерекше еңбек сіңірген адам. Қазір "Қорғалжын мемлекеттік табиғи қорығының" директоры - Ұ. Абжанов. Бұл күнде Қорғалжын қорығы Арқа өңіріндегі ғылыми-зерттеу, табиғи дүниені қорғау және мәдени-ағарту жұмыстарының орталығы болып табылады. Қорық жайлы республикалық, халықаралық деңгейде фильмдер түсіріліп, әлем жұртшылығына жарнамаланып жатыр. 2018 жыл "Қорғалжын мемлекеттік табиғи қорығы" үшін атаулы жыл. Себебі, қорықтың құрылғанына 50 жыл толып, Қорғалжын ауданының 90 жылдығымен тұспа-тұс келіп тұр.<ref>Үлгі:Cite web</ref><ref>Үлгі:Кітап</ref>

Өсімдіктер әлемі

Сурет:Tengiz-Korgalzhyn Lake System MODIS 250m.jpg
Теңіз-Қорғалжын жүйесіне ғарыштан көрініс

Қорық флорасы гүлді өсімдіктердің 443 түрін құрайды. <ref name="Animal">Үлгі:Cite web</ref>.Ағаштар жоқ, алайда бұталардың 12 түрі бар. Далада кейде қараған мен тобылғы да кездеседі. Қорғалжын қорығында сирек кездесетін өсімдіктердің 45 түрі қорғалады. Олардың арасында Шренк қызғалдағы, Қазақстанның Қызыл кітабына енген екі түсті қызғалдақ, көкшіл жуа, орал миясы, құмды цмин, дәрілік алтей, қара жусан, ақмия, бозы және дала шатырашы бар. Қорықтың биоәралуандығы бірегей. Ол 443 өсімдіктер флора өкілдері мен Қазақ ұсақтөбе флорасының ширегі -60 тұқымдастықтан тұрады. Қорықтың аумағында Қызыл Кітапқа енгізілген өсімдіктердің 60-тан астам сирек түрлері белгіленеді. Қазақстанның Қызыл Кітабына өсімдіктердің 5 түрі енгізілген: Шренк қызғалдағы,солғын қызғалдақ,жанаргүл,сарғылт құндызшөп, солғын құндызшөп. Селекциялық қордың резервтік материалы ретінде Шренк қызғалдағының үлкен маңызы бар. Бұл түр гүлінің ірі мөлшерлері және аса әралуан – ақ және сарыдан ашық –қызыл және қою ши қызылға дейін ашық бояуымен ажырайды. Дәл осы түр XVI ғасырда Голландияда шығарылған қызғалдақтың алғашқы мәдени сұрыптарының негізін салушы болып табылады.

Жануарлар әлемі

Қорық аумағында құстардың 354 түрін кездестіруге болады, соның ішінде 126 түрі ұя құрушы. Қазақстанның Қызыл кітабына құстардың 41 түрі, ал Халықаралық Қызыл кітапқа 26 түрі енгізілген. Осы құстардың арқасында қорық халықаралық маңызға ие болды. Қорғалжын фаунасы дала және жартылай шөл дала аймақтарына тән. Мұнда сүтқоректілердің 41 түрі, бауырымен жорғалаушылардың 6 түрі, қос мекенділердің 2 түрі, балықтың 11 түрі бар. Қорықтың омыртқасыздар фаунасы мүлдем зерттелмеген. Қорықта қоңыздардың 300 түрі тіркелген. Қорғалжын көлдері – балықшылардың жұмағы. Мұнда алтын және бозша мөңкелер, шортан, аққайран, линь, алабұға және торта балықтар тіршілік етеді. Құстардың қоныс аударуының негізгі 8 бағыттары бар. Қорғалжындағы жалпы аумағы 260 мың гектарды құрайтын өзендер жүйесі бүкіл Орта Азиядағы құстардың ең маңызды сулы-батпақты мекені болып табылады. Қорғалжындағы өзендер жүйесі қызғылт қоқиқаз (фламинго) және жоғалуға айналған өзге де сирек құстардың: бірқазан, тырна, савка және тарғақ тың әлем бойынша солтүстіктегі ең шалғай мекені.<ref>Үлгі:Cite web</ref> Қорықта құстың 294 түрі жұмыртқа салса, суларында балықтың 17 түрі мекендейді. Сондай-ақ, мұнда сүтқоректі жануарлардың 41 түрі тіршілік етеді. Бұл Қазақстандағы сүтқоректі барлық жануарлар түрінің 26 пайызын құрайды. ХТҚО –ға сүтқоректілердің 8 түрі енгізілген: ақбөкен, байбақ суыры. Есепке алу деректері бойынша қорықтың көлдерінде бұйра бірқазанның әлемдік популяциясының 10% дейіні (ХТҚО) және тағы бір қызылкітаптық сирек түр –ақбас үйректің 10-20% шоғырланған, сұңқылдақ аққу,қара бас өгізшағала,қалбағай,алакөз сүңгуір және басқалар кездеседі. Теңіз қызғылт қоқиқаздың солтүстік ұя салу орны болып табылады.

Теңіз көлі

Өте тұзды көл (тұздылығы 3-12,7 г/м3). Көлемі 1590 км2; ұзындығы 75 км, ені 40 км, тереңдігі 8 м жетеді. Бұл көлге тұңғыш рет Кеңес космонавтикасының тарихында "Союз-23" космос кемесі 20 градус суықтықта су бетіне келіп қонады (Бұл тарихи жайт 16.10.1976 жылы болған. Космос кемесінің құрамында командирі Зудов Вячеслав Дмитриевич және бортинженер - Рождественский Валерий Ильич болған.) Шығатан люгі суда болғанына байланысты космонавттар 12 сағат жерге қонушы аппараттың ішінде болған.<ref>Үлгі:Кітап</ref>

Дереккөздер

Үлгі:Дереккөздер

Сыртқы сілтемелер

Үлгі:Қазақстан ЕҚТА-лары

«https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=Қорғалжын_қорығы&oldid=116286» бетінен алынған