Ресей империясы

Ресей империясы (реформаға дейінгі Үлгі:Lang-ru; сондай-ақ Всея Руси импе́рия) — Ресей монархиясы орнатылған соңғы мемлекет. Ол Шығыс Еуропа мен Орталық және Солтүстік Азияда орналасқан трансқұрлықты мемлекет және тарихтағы үшінші ең үлкен мемлекет болып саналады (Британ империясы мен Моңғол империясынан кейін)<ref name="taagepera">Taagepera, R. (1997). Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia. International Studies Quarterly, 41(3), 475–504.</ref>. Ресей империясы 1721 жылдың 22 қазанында құрылып, 1917 жылғы ақпан төңкерісінің кесірінен Уақытша үкімет орнатылып, Республика жарияланған соң 1917 жылдың 14 қыркүйегінде ыдыраған.

Орыс мемлекетінің отарлық саясаты нәтижесінде құрылған. І Петр 1721 жылы Ұлы Солтүстік соғыста Швецияны жеңгеннен кейін Ресейді империя деп жариялады<ref name="hughes">Hughes, L. (1998). Russia in the Age of Peter the Great. New Haven: Yale University Press. — 602 p.</ref>. XVIII–XIX ғасырларда Ресей империясының құрамына Балтық бойы, Украина, Беларусь, Польшаның шығыс бөлігі, Бессарабия, Солтүстік Кавказ, Финляндия, Сыртқы Кавказ, Қазақ жері және Орталық Азия аумақтары күшпен енгізілді. Ресей империясы XVIII ғасырдың 2-ширегінен бастап қазақ жерін отарлауға кірісті<ref name="qazaqstan_tarihy">Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 3-том. — Алматы: Атамұра, 2010. — 768 б.</ref>.

XIX ғ.-дың соңына қарай Ресей империясының жерінің аумағы 22,4 млн км², тұрғындары 1897 жылғы санақ бойынша 128,2 млн (оның 43%-ы орыстар) болды<ref name="census1897">Первая Всеобщая перепись населения Российской империи 1897 года. — СПб.: Издание Центрального статистического комитета МВД, 1899–1905.</ref>.

Ресей империясы XX ғасырда 81 губерниядан және 20 облыстан тұрды. Губерниялар мен облыстардың бірқатары генерал-губернаторлықтарға біріктірілді. Бұхар және Хиуа хандықтары Ресей империясының вассалдары болды. 1914 жылы Ұранқай өлкесі Ресей империясының протекторатына айналды. Ресей империясы монархиялық мемлекет болып, онда Романовтар әулеті билік жүргізді. Мемлекеттік тілі орыс тілі, діні христиан дінінің православие тармағы болды. Патша өкіметі Ресей империясындағы орыс емес халықтарды рухани тұрғыда отарлауға, шоқындыруға ерекше мән берді<ref name="kappeler">Kappeler, A. (2001). The Russian Empire: A Multi-ethnic History. London: Longman. — 455 p.</ref>.

Ақпан төңкерісі нәтижесінде Ресей империясы құлап, орнына Уақытша үкімет келді.

Тарихы

Құрылуы (1721)

Ресей империясының құрылуы I Петрдің реформаларымен тікелей байланысты. Ұлы Солтүстік соғыс (1700–1721) аяқталып, Ништадт бітімі жасалғаннан кейін, 1721 жылы 22 қазанда (ескі стиль бойынша) Сенат І Петрге «Ұлы», «Отан атасы» және «Бүкіл Ресейдің Императоры» атағын тапсырды<ref name="hughes" />. Осы күннен бастап Ресей патшалығы ресми түрде империя деп жарияланды.

Аумақтың кеңеюі

XVIII ғасырда Ресей империясы II Екатерина тұсында айтарлықтай кеңейді. Бұл кезеңде Қырым хандығы (1783), Польша-Литва Достастығының үш бөлінуі (1772, 1793, 1795) нәтижесінде Беларусь, Украинаның оң жағалауы және Литва империя құрамына енді<ref name="lieven">Lieven, D. (2000). Empire: The Russian Empire and Its Rivals. New Haven: Yale University Press. — 486 p.</ref>.

XIX ғасырда Кавказ соғысы (1817–1864) нәтижесінде Солтүстік Кавказ, Орыс-парсы соғыстары нәтижесінде Закавказье, ал 1860–1880 жылдары Орталық Азияны жаулап алу кезінде Хиуа хандығы, Қоқан хандығы және Бұхара әмірлігі аумақтары империяға қосылды.

Реформалар дәуірі

II Александр тұсында (1855–1881) ірі реформалар жүргізілді: 1861 жылы шаруалар басыбайлылықтан босатылды, сот, земстволық және әскери реформалар жасалды<ref name="moss">Moss, W. G. (2002). A History of Russia. Volume I: To 1917. London: Anthem Press. — 712 p.</ref>.

Дағдарыс және құлауы

1905 жылғы революция империяны конституциялық монархияға айналдыруға мәжбүр етті. Мемлекеттік Дума құрылып, Ресей империясының негізгі мемлекеттік заңдары қабылданды (1906)<ref name="ascher">Ascher, A. (1988). The Revolution of 1905: Russia in Disarray. Stanford: Stanford University Press.</ref>.

Бірінші дүниежүзілік соғыстағы (1914–1918) ауыр жеңілістер, экономикалық дағдарыс және саяси тұрақсыздық 1917 жылғы Ақпан төңкерісіне алып келді. II Николай таққа деген құқығынан бас тартып, империя ыдырады.

Әкімшілік-аумақтық бөлінісі

XX ғасырдың басында Ресей империясы келесі әкімшілік бірліктерден тұрды:

• 81 губерния — негізгі әкімшілік бірлік;
• 20 облыс — негізінен шеткері және әскери басқарудағы аумақтар;
• 2 округ — Сахалин және Кронштадт;
• Бұхара әмірлігі және Хиуа хандығы — вассалдық мемлекеттер;
• Ұранқай өлкесі — протекторат (1914 жылдан).

Маңызды генерал-губернаторлықтар:

• Кавказ генерал-губернаторлығы;
• Түркістан генерал-губернаторлығы;
• Дала генерал-губернаторлығы;
• Финляндия генерал-губернаторлығы;
• Варшава генерал-губернаторлығы.

Қазақстан Ресей империясы құрамында

Қазақ жерінің Ресей империясы құрамына енгізілуі — XVIII ғасырдың басынан XIX ғасырдың ортасына дейін созылған күрделі тарихи үдеріс. Бұл кезеңде Қазақ хандығы біртіндеп өз тәуелсіздігінен айырылып, отарлық езгіге түсті<ref name="qazaqstan_tarihy" />.

Ресейге қосылудың басталуы (1731–1740)

Ресей империясының қазақ жерін отарлауы Кіші жүз ханы Әбілқайыр ханның жоңғар шапқыншылығынан қорғаныс іздеп, 1731 жылы Ресей бодандығын қабылдауымен басталды. Сол жылы 10 қазанда Сыртқы істер коллегиясының хатшысы А. И. Тевкелев Әбілқайырдың ордасында Ресейге адалдық туралы антты қабылдады<ref name="erofeeva">Ерофеева И. В. Хан Абулхаир: полководец, правитель, политик. — Алматы: Дайк-Пресс, 2007. — 456 с.</ref>.

1740 жылы Орта жүз ханы Әбілмәмбет пен сұлтан Абылай да Ресей бодандығын ресми түрде қабылдады, дегенмен бұл вассалдық көп жағдайда формальды сипатта болды.

Әкімшілік реформалар (1822–1868)

1822 жылғы Сібір қырғыздары туралы Жарғы (Сперанский жарғысы) Орта жүз аумағында хандық билікті жойды. Орта жүз аумағы округтерге, болыстарға және ауылдарға бөлінді<ref name="speransky">1822 жылғы «Сібір қырғыздары туралы Жарғы». — В кн.: Қазақстан тарихы туралы ресейлік деректемелер. Т. 4. — Алматы: Дайк-Пресс, 2007.</ref>.

1824 жылғы Орынбор қырғыздары туралы Жарғы Кіші жүзде де хандық билікті жойды. Осылайша, 1820 жылдардың ортасына қарай қазақ хандығының саяси тәуелсіздігі толық жойылды.

1867–1868 жылдардағы әкімшілік реформа нәтижесінде қазақ жері екі генерал-губернаторлыққа бөлінді:

• Түркістан генерал-губернаторлығы — Сырдария облысы және Жетісу облысы;
• Дала генерал-губернаторлығы — Ақмола облысы, Семей облысы, Орал облысы және Торғай облысы.

Бөкей Ордасы Астрахан губерниясына, Маңғыстау уезі Закаспий облысына енгізілді<ref name="qazaqstan_tarihy" />.

Ұлт-азаттық қозғалыстар

Қазақ халқы Ресей империясының отарлық саясатына қарсы бірнеше рет ұлт-азаттық күрес жүргізді:

• Сырым Датұлы бастаған көтеріліс (1783–1797) — Кіші жүздегі алғашқы ірі көтеріліс;
• Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы бастаған көтеріліс (1836–1838) — Бөкей Ордасындағы шаруалар көтерілісі;
• Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс (1837–1847) — қазақ жерінде хандықты қалпына келтіруге бағытталған ең ірі қозғалыс;
• Жанқожа Нұрмұхамедұлы бастаған көтеріліс (1856–1857) — Сырдария бойындағы көтеріліс;
• Есет Көтібарұлы бастаған көтеріліс (1855–1858);
• 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс — Ресей империясы билігіне қарсы соңғы және ең ауқымды көтеріліс<ref name="kozybaev">Қозыбаев М. Қ. Тарих зердесі. — Алматы: Ғылым, 1998. — 344 б.</ref>.

Қоныс аудару саясаты

XIX ғасырдың 2-жартысынан бастап, әсіресе 1906–1911 жылдардағы Столыпиннің аграрлық реформасы кезінде, Ресей империясының ішкі губернияларынан қазақ жеріне миллиондаған шаруалар қоныстандырылды. Бұл саясат қазақтардың ең құнарлы жайылым жерлерінен айырылуына, дәстүрлі көшпелі шаруашылықтың күйреуіне және 1916 жылғы көтерілістің негізгі себептерінің біріне айналды<ref name="kozybaev" /><ref name="asfendiyarov">Асфендияров С. Д. История Казахстана (с древнейших времен). — Алматы: Қазақ университеті, 1993. — 304 с.</ref>.

Ресми деректер бойынша, 1896–1916 жылдары қазақ жеріне Ресейдің еуропалық бөлігінен 1,5 миллионнан астам қоныстанушы келді, ал қазақтардан 45 миллион десятина (шамамен 49 миллион гектар) жер тартып алынды.

Мәдени-рухани отарлау

Ресей империясы қазақтарды православие дініне шоқындыру, орыс тілін енгізу арқылы рухани отарлау саясатын жүргізді. Бұл мақсатта миссионерлер қызметі күшейтіліп, орыс-түзем мектептері ашылды. Дегенмен бұл саясат шектеулі нәтиже берді — қазақтардың басым көпшілігі ислам дінін сақтап қалды<ref name="kappeler" />.

XIX ғасырдың соңы — XX ғасырдың басында Шоқан Уәлиханов, Ыбырай Алтынсарин, Абай Құнанбаев сияқты ағартушылар, кейіннен Әлихан Бөкейхан, Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатов бастаған Алаш қозғалысы өкілдері қазақ халқының ұлттық сана-сезімін оятуға, рухани және саяси тәуелсіздік үшін күреске зор үлес қосты.

Экономикасы

Ресей империясының экономикасы аралас сипатта болды: XIX ғасырдың аяғына дейін негізінен аграрлық, ал ғасыр соңынан бастап қарқынды индустриалдану жолына түсті. 1861 жылғы реформадан кейін капиталистік қатынастар тез дамыды<ref name="moss" />.

XX ғасырдың басында империя дүниежүзіндегі ең ірі бидай экспорттаушысы, мұнай (Баку), көмір (Донбасс) және металлургия өндірісі жөнінен әлемнің алдыңғы қатарлы елдерінің бірі болды. 1891–1916 жылдары Транссібір магистралі салынды.

• Ресей кредиттік билеті, 1909.jpg

  Ресей кредиттік билеті, 1909 жыл — 5 және 10 рубль

• Ресей кредиттік билеті, 1910.jpg

  Ресей кредиттік билеті, 1910 жыл — 100 рубль

• Ресей кредиттік билеті, 1905.jpg

  Ресей кредиттік билеті, 1905 жыл — 3 рубль

• Ресей кредиттік билеті, 18...jpg

  Ресей кредиттік билеті, 18... — 1 рубль

Халқы

1897 жылғы тұңғыш жалпы халық санағы бойынша империя халқы 125,6 миллион адамды құрады. 1914 жылғы бағалау бойынша халық саны 178 миллионнан асты<ref name="census1897" />.

Этникалық құрамы (1897 жылғы санақ бойынша):

• Орыстар — 44,3%;
• Украиндар — 17,8%;
• Поляктар — 6,3%;
• Беларустар — 4,3%;
• Еврейлер — 4,2%;
• Қазақтар — 3,3% (шамамен 4 миллион);
• басқа халықтар — 19,8%.

Ірі діни топтар: православтар (≈70%), мұсылмандар (≈11%), католиктер (≈9%), протестанттар (≈4,8%), иудейлер (≈4%).

Билеушілері

Ресей империясын басқарған Романовтар әулеті императорлары:

1. І Петр Ұлы (1721–1725)
2. I Екатерина (1725–1727)
3. II Пётр (1727–1730)
4. Анна Иоанновна (1730–1740)
5. VI Иван (1740–1741)
6. Елизавета Петровна (1741–1761)
7. III Пётр (1761–1762)
8. II Екатерина Ұлы (1762–1796)
9. I Павел (1796–1801)
10. I Александр (1801–1825)
11. I Николай (1825–1855)
12. II Александр (1855–1881)
13. III Александр (1881–1894)
14. II Николай (1894–1917)

Сондай-ақ қараңыз

• Ресей патшалығы
• Ресей Республикасы
• КСРО
• Романовтар әулеті
• Қазақ хандығы
• Алаш қозғалысы
• 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс
• Орталық Азияны жаулап алу

Әдебиет

• Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. — Алматы: Атамұра, 2010.
• Қозыбаев М. Қ. Тарих зердесі. — Алматы: Ғылым, 1998. — 344 б.
• Асфендияров С. Д. История Казахстана (с древнейших времен). — Алматы: Қазақ университеті, 1993. — 304 с.
• Ерофеева И. В. Хан Абулхаир: полководец, правитель, политик. — Алматы: Дайк-Пресс, 2007. — 456 с.
• Hughes, L. (1998). Russia in the Age of Peter the Great. — New Haven: Yale University Press.
• Kappeler, A. (2001). The Russian Empire: A Multi-ethnic History. — London: Longman.
• Lieven, D. (2000). Empire: The Russian Empire and Its Rivals. — New Haven: Yale University Press.
• Moss, W. G. (2002). A History of Russia. Volume I: To 1917. — London: Anthem Press.

Сыртқы сілтемелер

• Президенттік кітапхана (Ресей) — Ресей империясы дәуіріндегі құжаттар жинағы
• E-history.kz — Қазақстан тарихының электрондық порталы