Нұсқалар арасындағы айырмашылық: "Өзбектер"

Қазақ Энциклопедиясы жобасынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
 
ш (1 түзету)
 
(2 қатысушының арадағы 2 түзетуі көрсетілмеген)
Жол нөмірі 1: Жол нөмірі 1:
−
{{Infobox Ethnic group
+
{{Халық
−
|group='''Өзбектер''' <br/>({{lang-uz|O’zbeklar}})
+
|атауы  ='''Өзбектер'''
−
|image=<table border=0 align="center">
+
|сурет=<table border=0 align="center">
 
   <tr>
 
   <tr>
 
     <td>[[Сурет:AmirTemur11.jpeg|90x105px]]</td>
 
     <td>[[Сурет:AmirTemur11.jpeg|90x105px]]</td>
−
     <td>[[File:Shaybani.jpg|90x105px]]</td>
+
     <td>[[File:1992 Uzbekistan stamp.jpg|90x105px]]</td>
 
     <td>[[File:Hamza Niyazi.jpg|90x105px]]</td>
 
     <td>[[File:Hamza Niyazi.jpg|90x105px]]</td>
−
     <td>[[File:Alisher Usmanov 21 October 2009.jpg|90x105px]]</td>
+
     <td>[[File:Alisher Usmanov podium 2013 Fencing WCH SMS-IN t204812.jpg|90x105px]]</td>
 
   </tr>
 
   </tr>
 
   <tr>
 
   <tr>
 
     <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Әмір Темір]]</small></td>
 
     <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Әмір Темір]]</small></td>
−
     <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Мұхаммед Шайбани]]</small></td>
+
     <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Надира]]</small></td>
−
     <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Хамза Хакимзаде]]</small></td>
+
     <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Хамза Хакимзада Ниязи|Хамза Хакимзада]]</small></td>
−
     <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Алишер Усманов]]</small></td>
+
     <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Әлішер Бұрханұлы Османов|Әлішер Османов]]</small></td>
 
   </tr>
 
   </tr>
 
   <tr>
 
   <tr>
−
<td><small>[[File:Babur.2.jpg|90x105px]]</small></td>
+
<td><small>[[File:Idealized portrait of Babur (1483-1530), painted in 1605-1615 in India (British Museum 1921,1011,0.3).jpg|90x105px]]</small></td>
−
     <td>[[File:Uzbek1994-PortraitUlughBeg-sheet-large.jpg|90x105px]]</td>
+
     <td>[[File:Olimjon Hamid.jpg|90x105px]]</td>
−
     <td></td>
+
     <td>[[File:Shavkat Mirziyoyev.jpg|90px]]</td>
−
     <td>[[File:Alisher Navoiy's Portrait.jpg|90x105px]]</td>
+
     <td> </td>
 
   </tr>
 
   </tr>
 
   <tr>
 
   <tr>
 
     <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Бабыр]]</small></td>
 
     <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Бабыр]]</small></td>
−
     <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Ұлықбек]]</small></td>
+
     <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Хамит Әлімжан]]</small></td>
−
     <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Каримов Ислам Абдуғаниұлы|Ислам Каримов]]</small></td>
+
     <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Шавкат Мирзиёев]]</small></td>
 
     <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Әлішер Науаи]]</small></td>
 
     <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Әлішер Науаи]]</small></td>
 
   </tr>
 
   </tr>
−
  <tr>
 
−
<td><small>[[File:Мадазимов.jpg|90x105px]]</small></td>
 
−
    <td>[[File:Уринбой.jpg|90x105px]]</td>
 
−
    <td></td>
 
−
    <td></td>
 
−
  </tr>
 
−
  <tr>
 
−
    <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Рахмонберди Мадазимов]]</small></td>
 
−
    <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Уринбой Рахмонбердиевич Рахмонов|Уринбой Рахмонов]]</small></td>
 
−
    <td><small><div style="background-color:#fee8ab"></small></td>
 
−
    <td><small><div style="background-color:#fee8ab"></small></td>
 
 
</table>
 
</table>
−
|population = 30,000,000
+
|саны = 38,4 млн<ref name="2023 People Cluster: Uzbek">{{cite web|url= https://joshuaproject.net/clusters/314/|title= Uzbeks|access-date= 2023-09-29|date= 2023|publisher= People Cluster: Uzbek|archive-date= 2023-08-11|archive-url= https://web.archive.org/web/20230811093002/https://www.joshuaproject.net/clusters/314|url-status= live}}</ref>
−
|region1   = {{UZB}}
+
|аймақ1   = {{UZB}}
−
|pop1       = 25,200,000 (2015)
+
|саны1       = 25,200,000 (2015)<ref name=CIA-Uzbekistan>{{cite web |author=|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uz.html|title=Population: 28,661,637 (шілде 2013 est.)|publisher=[[The World Factbook]]|work=Central Intelligence Agency (CIA)|accessdate=10 June 2013}}</ref>
−
|ref1      = <ref name=CIA-Uzbekistan>{{cite web |author=|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uz.html|title=Population: 28,661,637 (шілде 2013 est.) [Uzbeks = 80%]|publisher=[[The World Factbook]]|work=Central Intelligence Agency (CIA)|accessdate=10 June 2013}}</ref>
+
|ref1      =
−
|region2   = {{AFG}}
+
|аймақ2   = {{AFG}}
−
|pop2       = 2,799,726 (2013)
+
|саны2       = 2,799,726 (2013)<ref name=CIA-Afghanistan>{{cite web |author=|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html?countryName=Afghanistan&countryCode=af&regionCode=sas&#af|title=Afghan Population: 31,108,077 (шілде 2013 est.)|publisher=The World Factbook|work=Central Intelligence Agency (CIA)|accessdate=10 June 2013}}</ref>
−
|ref2      = <ref name=CIA-Afghanistan>{{cite web |author=|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html?countryName=Afghanistan&countryCode=af&regionCode=sas&#af|title=Afghan Population: 31,108,077 (шілде 2013 est.) [Uzbeks = 9%]|publisher=The World Factbook|work=Central Intelligence Agency (CIA)|accessdate=10 June 2013}}</ref>
+
|ref2      =
−
|region3   = {{TJK}}
+
|аймақ3   = {{TJK}}
−
|pop3       = 1,210,236 (2013)
+
|саны3       = 1,210,236 (2013)<ref name=CIA-Tajikistan>{{cite web |author=|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ti.html|title=Population: 7,910,041 (шілде 2013 est.)|publisher=The World Factbook|work=Central Intelligence Agency (CIA)|accessdate=10 June 2013}}</ref>
−
|ref3      = <ref name=CIA-Tajikistan>{{cite web |author=|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ti.html|title=Population: 7,910,041 (шілде 2013 est.) [Uzbeks = 15.3%]|publisher=The World Factbook|work=Central Intelligence Agency (CIA)|accessdate=10 June 2013}}</ref>
+
|ref3      =
−
|region4   = {{KGZ}}
+
|аймақ4   = {{KGZ}}
−
|pop4       = 980,000
+
|саны4       = 980,000<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-worldfactbook/geos/kg.html#People CIA World Factbook – Kyrgyzstan]{{Deadlink|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
−
|ref4      = <ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-worldfactbook/geos/kg.html#People CIA World Factbook – Kyrgyzstan]</ref>
+
|ref4      =
−
|region5   = {{KAZ}}
+
|аймақ5   = {{KAZ}}
−
|pop5       = 511,000
+
|саны5       = 511,000<ref>[http://www.newskaz.ru/society/20130515/5087880.html Свыше 11 млн казахов проживает в Казахстане.] ИА Новости-Казахстан.</ref>
−
|ref5      = <ref>[http://www.newskaz.ru/society/20130515/5087880.html Свыше 11 млн казахов проживает в Казахстане.] ИА Новости-Казахстан.</ref>
+
|ref5      =
−
|region6   = {{TKM}}
+
|аймақ6   = {{TKM}}
−
|pop6       = 260,000
+
|саны6       = 260,000<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tx.html#People CIA World Factbook – Turkmenistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612214157/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tx.html#People |date=2007-06-12 }}</ref>
−
|ref6      = <ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tx.html#People CIA World Factbook – Turkmenistan]</ref>
+
|ref6      =
−
|region7   = {{RUS}}
+
|аймақ7   = {{RUS}}
−
|pop7       = 499,862
+
|саны7       = 289,862<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20211223052305/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls|title=Всероссийская перепись населения 2010 г.|lang=ru|access-date=2023-01-31}}</ref>
−
|ref7      = <ref name="Russia Census 2002">{{ru icon}} [http://www.perepis2010.ru/content.html?id=11&docid=10715289081463 Russia Census 2002]</ref>
+
|ref7       =  
−
|region8    = {{KSA}}
+
|аймақ8   = {{PAK}}
−
|pop8       = 300,000
+
|саны8       = 270,133<ref>{{Cite web|author=Rhoda Margesson|date=2007-01-26|url=http://www.fas.org/sgp/crs/row/RL33851.pdf|title="Afghan Refugees: Current Status and Future Prospects" p.7. Report RL33851|publisher=[[Congressional Research Service]]}}</ref>
−
|ref8      = <ref name="Russia Census 2002"/>
+
|ref8      =
−
|region9   = {{PAK}}
+
|аймақ9   =  {{CHN}}
−
|pop9       = 270,133
+
|саны9       = 124,800<ref>[http://www.paulnoll.com/China/Minorities/China-Nationalities.html Chinese National Minorities<!-- Bot generated title -->]</ref>
−
|ref9      = <ref>Rhoda Margesson (қаңтар 26, 2007). [http://www.fas.org/sgp/crs/row/RL33851.pdf "Afghan Refugees: Current Status and Future Prospects" p.7]. Report RL33851, [[Congressional Research Service]].</ref>
+
|аймақ10   = {{UKR}}
−
|region10   =  {{CHN}}
+
|саны10     = 22,400<ref>[http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/nationality_population/nationality_1/s5/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=100&rz=1_1&rz_b=2_1%20&n_page=6 State Statistics Committee of Ukraine: The distribution of the population by nationality and mother tongue] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201192304/http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/nationality_population/nationality_1/s5/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=100&rz=1_1&rz_b=2_1%20&n_page=6 |date=2008-12-01}}</ref>
−
|pop10       = 124,800
+
|аймақ11   = {{USA}}
−
|ref10      = <ref>[http://www.paulnoll.com/China/Minorities/China-Nationalities.html Chinese National Minorities<!-- Bot generated title -->]</ref>
+
|саны11     = 80,000
−
|region11   = {{UKR}}
+
|аймақ12   = {{TUR}}
−
|pop11     = 22,400
+
|саны12     = 45,000<ref>{{Cite web|url=http://evrenpasakoyu.wordpress.com|title=Evrenpaşa Köyü. Güney Türkistan'dan Anadoluya Urfa Ceylanpınar Özbek Türkleri|publisher=Evenpaşa Köyü}}</ref>
−
|ref11      = <ref>[http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/nationality_population/nationality_1/s5/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=100&rz=1_1&rz_b=2_1%20&n_page=6 State Statistics Committee of Ukraine: The distribution of the population by nationality and mother tongue]</ref>
+
|ref14      =
−
|region12   = {{AUS}}
+
|аймақ15   = {{MGL}}
−
|pop12     = 80,000|region12  = {{USA}}
+
|саны15     = 560<ref>Census of Mongolia, slide# 23. http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf</ref>
−
|pop13      = 15,960
+
|ref15      =
−
|region14   = {{TUR}}
+
|тілдері = [[өзбек тілі]], [[орыс тілі]]<ref>{{Cite web|url=https://www.advantour.com/rus/uzbekistan/people.htm#:~:text=%D0%9F%D0%BE%20%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8E%20%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5%20%D1%83%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%B8%20%E2%80%93%20%D0%BC%D1%83%D1%81%D1%83%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B5,%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%20%D0%BD%D0%B0%20%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%B8%D0%BA%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B5.|title=Население Узбекистана|publisher=ADVANTOUR|lang=ru|access-date=2023-01-31}}</ref>
−
|pop14     = 45,000
+
|діні = [[Сунниттер|сунни]] [[ислам]]<ref>{{Cite web|url=https://assembly.kz/ethnos/ru/uzbeki/|title= Узбеки. Этнос. Ассамблея народа Казахстана|publisher=[[Қазақстан Халқы Ассамблеясы]]ның ресми сайты|lang=ru|date=|access-date=2023-01-28}}</ref>
−
|ref14      = <ref>[http://evrenpasakoyu.wordpress.com]</ref>
+
−
|region15   = {{MGL}}
+
−
|pop15     = 560
+
−
|ref15      = <ref>Census of Mongolia, slide# 23. http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf</ref>
+
−
|languages = [[Өзбек тілі]]
+
−
|religions = [[Ислам]] ( [[Әһл әс-Сунна|Сунни]])
+
 
|related    = [[Түркілер]]
 
|related    = [[Түркілер]]
 +
|төл атауы= {{lang-uz|O’zbeklar}}
 
}}
 
}}
−
'''Өзбектер''' ({{lang-uz|O’zbek, O’zbeklar}}) — ұлт, [[Өзбекстан]] елінің негізгі халқы. Жалпы саны 30 млн-дай адам {{citation needed}} (2012). [[ТМД]] шеңберінде, соның ішінде [[Тәжікстан]]да, [[Қазақстан]]да, [[Қырғызстан]]да, [[Түрікменстан]]да көп тұрады. Солтүстік [[Ауғанстан]]да, [[ҚХР]]-да, т.б. алыс шет елдерде де өмір сүреді.
+
 
 +
'''Өзбектер''' ({{lang-uz|O’zbek, O’zbeklar}}, ''ўзбек, ўзбеклар'') — [[Өзбекстан]] елінің негізгі халқы, [[Түркі тілдері|түркітілдес]] ұлт. Жалпы саны 38,4 млн адамға жетеді. [[Орталық Азия]]да, соның ішінде [[Тәжікстан]]да, [[Қазақстан]]да, [[Қырғызстан]]да, [[Түрікменстан]]да және де [[Ауғанстан]], [[Қытай]], т.б. елдерде өмір сүреді.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Uzbek-people|title=Uzbek. People. Encyclopedia Britannica|publisher=Britannica|lang=en|date=2023-01-19|access-date=2023-01-31}}</ref>
 +
 
 +
== Эндоэтнонимдері ==
 +
Ағылшын тілінде – «Uzbeks»; түрік тілінде – «Özbekler»; қазақ тілінде – «өзбектер»; қарақалпақ тілінде – «O'zbekler»; ұйғыр тілінде - "ئۆزبېك مىلتى"; татар тілінде – «Үзбәкләр»; қырым татар тілінде – «Özbekler»; қытай тілінде – «乌兹别克族».<ref>{{cite web|url=https://nacio.at.ua/publ/nacionalnosti/uzbeki_o_zbeklar/2-1-0-87|title=Узбеки - O‘zbeklar|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-10-23|lang=}}</ref>
 +
 
 +
== Тілі және жазуы ==
 +
{{main|Өзбек тілі}}
 +
Өзбек тілі — түркі тілдерінің оңтүстік-шығыс (ортаазиялық) тармағы, қарлұқ тілдері тобына жатады. Өзбек тілі бірнеше диалектіге бөлінеді. Олардың ең үлкені оңтүстік-шығыс пен қала тұрғындарының тілдік ерекшелігін қамтитын қарлұқ диалектісі, ол қазіргі ұйғыр тіліне ұқсас келеді.
 +
Жазуы латын әліпбиіне негізделген.<ref>{{кітап|авторы= Бас редактор Ә. Нысанбаев|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Қазақ энциклопедиясы» |жыл= 1998|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=ISBN 5-89800-123-9|тиражы= }}</ref>
 +
 
 +
== Діні ==
 +
Көпшілігі [[Ислам|Ислам дінінің]] [[Сунниттер]] тармағын ұстанады.
  
 
== Этногенез және тарихы ==
 
== Этногенез және тарихы ==
−
Антропологиялық жағынан ферғана-памир нәсіліне жатады, [[моңғол]] өңдесі аралас. Өзбектер этногенезіне [[Орта Азия]]ны мекендеген ежелгі [[соғды]]лық, [[хорезм]]дік, [[бактрия]]лық, [[ферғана]]лық тайпалар мен [[сақ]], [[массагет]] тайпалары аздап та болса өз үлесін қосты. Өзбектер ұлтының қалыптасуы ұзаққа созылды, оның құрамы үлкен үш топқа бөлінді:
+
Антропологиялық жағынан ферғана-памир нәсіліне жатады, [[Моңғолоид|моңғол]] өңдесі аралас. Өзбектер этногенезіне [[Орта Азия]]ны мекендеген ежелгі [[соғды]]лық, [[хорезм]]дік, [[бактрия]]лық, [[ферғана]]лық тайпалар мен [[Сақтар|сақ]], [[Массагеттер|массагет]] тайпалары аздап та болса өз үлесін қосты. Өзбектер ұлтының қалыптасуы ұзаққа созылды, оның құрамы үлкен үш топқа бөлінді:
 
* Бірінші топ — көгалды алаптардағы отырықшы халықтар арасындағы негізгі халық. Бұлардың басты белгілері ру мен тайпаға бөлінбейді, суармалы егіншілікпен, қолөнерімен, саудамен шұғылданады, қалалар мен ірі қыстақтарда тұрады. Өзбектердің бұл тобы Ташкенттің көгалды алқабы мен Парғана алқабында  мекендеген. Олар өзбек халқының қалыптасуына, көшпелі өзбек пен өзге де көшпелі тайпаларының отырықшылануына ықпал жасады.  
 
* Бірінші топ — көгалды алаптардағы отырықшы халықтар арасындағы негізгі халық. Бұлардың басты белгілері ру мен тайпаға бөлінбейді, суармалы егіншілікпен, қолөнерімен, саудамен шұғылданады, қалалар мен ірі қыстақтарда тұрады. Өзбектердің бұл тобы Ташкенттің көгалды алқабы мен Парғана алқабында  мекендеген. Олар өзбек халқының қалыптасуына, көшпелі өзбек пен өзге де көшпелі тайпаларының отырықшылануына ықпал жасады.  
−
* Екінші топ — [[Мауераннахр]]ға моңғол дәуіріне дейін және [[Шыңғыс хан]] заманында ауып келген түркі-моңғол тайпаларының ұрпақтары ([[Қарлұқтар|қарлұқ]], [[барлас]], [[қалтатай]], [[моғол]], т.б.), бұлар отырықшы халыққа сіңіскен жоқ, жартылай көшпелі өмір сүріп, ру-тайпалық дәстүрлерін сақтап қалды. Олардың көпшілігі өздерін «түрікпіз» деп атады.  
+
* Екінші топ — [[Мәуереннаһр|Мауераннахрға]] моңғол дәуіріне дейін және [[Шыңғыс хан]] заманында ауып келген түркі-моңғол тайпаларының ұрпақтары ([[Қарлұқтар|қарлұқ]], [[барлас]], [[қалтатай]], [[моғол]], т.б.), бұлар отырықшы халыққа сіңіскен жоқ, жартылай көшпелі өмір сүріп, ру-тайпалық дәстүрлерін сақтап қалды. Олардың көпшілігі өздерін «түрікпіз» деп атады.  
−
* Үшінші топ — 15 ғ-дың аяғында Дешті Қыпшақтан ауған өзбек тайпаларының ұрпағы. «Өзбек» атауы осы тайпалармен бірге келді. Бұл тайпалар шежіре деректерінде «[[92 баулы өзбек]]» деп аталады. Бұлардың көпшілігі орта ғасырларда-ақ әбден белгілі болған [[қыпшақ]], [[найман]], [[жалайыр]], [[қаңлы]], [[қытай]] (хитай), [[қоңырат]], [[Маңғыттар|маңғыт]], [[дүрмен]], [[қатаған]], қырық, сарай, [[кенегес]], қият, құтты, [[Ұйғырлар|ұйғыр]], т.б. тайпалар мен халықтар еді.
+
* Үшінші топ — 15-ші ғасырдың аяғында Дешті Қыпшақтан ауған өзбек тайпаларының ұрпағы. «Өзбек» атауы осы тайпалармен бірге келді. Бұл тайпалар шежіре деректерінде «[[92 баулы өзбек]]» деп аталады. Бұлардың көпшілігі орта ғасырларда-ақ әбден белгілі болған [[қыпшақ]], [[найман]], [[жалайыр]], [[қаңлы]], [[қытай]] (хитай), [[қоңырат]], [[Маңғыттар|маңғыт]], [[дүрмен]], [[қатаған]], қырық, сарай, [[кенегес]], қият, құтты, [[Ұйғырлар|ұйғыр]], т.б. тайпалар мен халықтар еді.
  
−
Өзбектердің этнографиялық қалыптасуына (әсіресе Хорезмде) [[оғыздар]] да қатысты. 16 ғ-да [[Бұхар хандығы]], [[Хиуа хандығы]], 18 ғ-дың бас кезінде [[Қоқан хандығы]]ның құрылуы өзбектердің ұлт ретінде қалыптасуын ұзақ уақыт тежеді. Олар тек 20 ғ-да [[Кеңес Өкіметі|Кеңес өкіметі]] тұсында ғана ұлт ретінде қалыптасты. Кеңестік жүйе олардың әрбір аудандағы өзіндік мәдениетін бір арнаға күштеп түсірді.
+
Өзбектердің этнографиялық қалыптасуына (әсіресе Хорезмде) [[оғыздар]] да қатысты. 16-шы ғасырда [[Бұхара хандығы|Бұхар хандығы]], [[Хиуа хандығы]], 18-ші ғасырдың бас кезінде [[Қоқан хандығы]]ның құрылуы өзбектердің ұлт ретінде қалыптасуын ұзақ уақыт тежеді. Олар тек 20-шы ғасырда [[Кеңес Өкіметі|Кеңес өкіметі]] тұсында ғана ұлт ретінде қалыптасты. Кеңестік жүйе олардың әрбір аудандағы өзіндік мәдениетін бір арнаға күштеп түсірді.<ref>{{cite web|url=https://el.kz/content-5422_4663/?ysclid=m2liq9wxj848362337|title=Өзбектер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-10-23|lang=}}</ref>
  
−
Көпшілігі [[Ислам діні]]нің сүннит тармағын ұстанады.
+
== Кәсібі ==
 +
Өзбектердің дәстүрлі кәсібі — егіншілік, қолөнер және сауда болды. Олар негізінен дәнді дақылдар (бидай, арпа, күріш, құмай, жүгері, тары), бұршақ (маш, лобия, бұршақ, жасымық), көкөністер (сәбіз, редис, шалқан, қызылша, шалғам, пияз, қызыл бұрыш, кориандр және т.б.), бақша (қауын, қарбыз, тағамдық және асқабақ), майлы дақылдар (күнжіт, зығыр, мақсары), жемістер (өрік, шабдалы, інжір, айва, алмұрт, алма, анар, жүзім, тұт, жаңғақ), азықтық (жоңышқа), техникалық (мақта) өсіреді.
  
−
== Мәдениеті ==
+
Мал шаруашылығында ірі қара (өгіз, жылқы, есек), аз сүтті (көп отбасына бір-екі сиыр) және етті (бірнеше бас семіз құйрықты қой бордақылаған) ұстады. Бұхара, Қаршы оазистерінде даладағы алыс жайлауларда қаракөл қойларын өсірді, жаңа туған қозыларының терісі экспортқа шығарылды. Мал саудагерлері ірі саудагерлер сияқты негізінен отырықшы халық болды. Тау бөктерінде және әсіресе далалық аймақтарда мал шаруашылығы жартылай көшпелі өзбектердің негізгі кәсіптерінің бірі болды. Қой шаруашылығы мен жартылай жылқы шаруашылығының кәсіптік бағыты болды. Ешкі, ірі қара, кей жерлерде түйе негізінен өз қажеттіліктері үшін өсірілді. Түйелер сауда керуендеріне де пайдаланылды.
−
=== Шаруашылығы ===
+
−
Өзбектердің дәстүрлі кәсібі — егіншілік, сауда және ұсталық. Ірі қалаларда сауда, ұстаханалар, үлкен ауылды жерлерде қолөнер, ұсталықтың әр түрі (тігіншілік, зергерлік, тері илеу, сабын жасау, нан басу, тәтті шығару, т.б.) дамыды.
+
  
−
=== Отбасылық ғұрыптары ===
+
Қалалар мен ірі сауда-қолөнер ауылдарында әр түрлі қолөнер түрлері (ұсталық, тоқымашылық, керамика, зергерлік, тері илеу, сабын жасау, кондитерлік, нан пісіру және т.б.), ал шағын ауылдарда тек кейбір түрлері ғана ұсынылды.  Әйелдердің қолөнері де (иіру, киім тігу, кесте тігу, кілем тоқу, т.б.) кең тараған.<ref>{{cite web|url=http://www.etnosy.ru/node/347|title=
 +
Кармышева Б.Х. Өзбектер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-10-23|lang=}}</ref>
 +
 
 +
== Тұрмыс салты ==
 
Жартылай көшпелі өзбектер туыстық жағдайды қатаң сақтаған. Қазіргі отбасылары шағын, бірақ та ұлдары үйленген соң әке үйі қасына таяу орнығады (бір-біріне көмектесіп тұру үшін), қарашаңырақта кіші баласы қалады. Әйелдер қоғамдық өмірге көп араласпайды.
 
Жартылай көшпелі өзбектер туыстық жағдайды қатаң сақтаған. Қазіргі отбасылары шағын, бірақ та ұлдары үйленген соң әке үйі қасына таяу орнығады (бір-біріне көмектесіп тұру үшін), қарашаңырақта кіші баласы қалады. Әйелдер қоғамдық өмірге көп араласпайды.
  
−
=== Киім-кешектері ===
+
=== Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары ===
−
Ерлер жейде, шапан; әйелдер слан матадан тігілген көйлек, шапан киді. 19 ғ-дың аяғы мен 20 ғ-дың басында белге дейін келетін [[камзол]] да киген. Бас киім ерлерде – [[тақия]], жүн қалпақ, әйелдерде – [[орамал]]. Дәстүрлі аяқ киімі – тері етік, табаны жұмсақ мәсі, сыртынан галош киеді.
+
[[Сурет:Uzbek house in Fergana province (ayvan).jpg|нобай|оңға|200px|Айваны бар өзбектер үйі]]    
 +
Елдің әртүрлі аймақтарындағы өзбек үйлері орналасуы мен құрылыс материалдары бойынша ерекшеленеді. Ауласы кең, ауланың ортасында шағын тоған бар балшық үйлер әлі күнге дейін ауылдық жерлерде танымал. Өзбекстанда үйлер қабырғаларында жарқын әшекейлермен, ойылған есіктермен және сырланған төбелермен безендірілген. Заманауи құрылыс әдістері бірте-бірте ежелгі дәстүрлерді алмастырса да, Өзбекстанның шалғай таулы ауылдары әлі де ежелгі Шығыстың өрнектері сақталған.
  
−
Әйелдер мен қыздар бірінші баласы туғанша шаштарын көрсетпей ұсақ етіп өріп қояды (кейде 40 жасқа дейін), егде әйелдер екі бұрымнан өреді.
+
Өзбекстандағы қоғамдық өмірдің ерекшелігі - махалла. Бұл бір кварталда, ауданда немесе шағын ауылда тұратын туыстар мен көршілердің бірігуі. Махала бірнеше ғасырлар бойы өмір сүріп келеді және әлі күнге дейін әсіресе өзбек ауылдарында мәнін жойған жоқ. Махалланың орталығы – қауымның барлық мүшелеріне қатысты ортақ шешім қабылдау үшін ер адамдар жиналатын шайхана немесе мешіт. Дау-дамайды шешетін, мұқтаж жандарға көмек көрсететін, той немесе жаназа өткізетін айтылмаған заң бар.<ref>{{cite web|url=https://centralasia.club/uzbekistan/kak-zhivut-obychnye-lyudi?ysclid=m2lpf981a4500873423|title=Өзбекстанда қарапайым халық қалай өмір сүреді|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-10-23|lang=}}</ref>
  
−
=== Тағамдары ===
+
=== Дәстүрлі киімдері ===
−
Өзбектердің негізгі тағамы өсімдік, сүт және сүт өнімдерінен жасалады. Сүйікті асы — [[палау]]. Басты сусыны шай, көбіне [[көк шай]].
+
[[Сурет:Uzbek man from central Uzbekistan.jpg|нобай|оңға|200px|Ұлттық киімдегі өзбек қарты]]    
 +
Өзбектердің дәстүрлі ерлер киімі орамалмен байланған жылы тоқыма шапан, бас киім, жұқа былғарыдан тігілген етіктен тұрады. Ерлер тіке тігілген жейде, төменгі және сырт киім киген. Халат жеңіл немесе жылы мақтадан жасалған жүннен тігілген. Жүргенде және отырғанда ыңғайлы болу үшін халаттың бүйірлерінде саңылаулар болды. Шапан – әдетте орамалмен байланған. Мерекелік ұлттық киім күнделікті киімнен матаның әдемілігімен, көркемдігімен және т.б. қолданылған ерлер киімі дәстүрлі көйлек – күйлак болды. Ташкент және Ферғана облыстарының тұрғындары арасында ерлердің ашық көйлегі - яхтак кең таралған.  
  
−
== Тілі және жазуы ==
+
Әйелдердің ұлттық киімі халаттан, хан-атластан тігілген қарапайым көйлектен және шаровардан (төменгі жағы тарылтылған кең жұқа шалбард) тұрады. Әйелдің бас киімі үш негізгі элементтен тұратын: қалпақ, орамал және тақия. Мерекелік әйелдер костюмі күнделікті киімнен тігілген матаның сапасы мен әдемілігімен ерекшеленеді. Жалпы белгілермен қатар әр аймақтың, рудың киімінің өзіндік ерекшелігі болды.
−
{{main|Өзбек тілі}}
+
−
Өзбек тілі — түркі тілдерінің оңтүстік-шығыс (ортаазиялық) тармағы, қарлұқ тілдері тобына жатады. Өзбек тілі бірнеше диалектіге бөлінеді. Олардың ең үлкені оңтүстік-шығыс пен қала тұрғындарының тілдік ерекшелігін қамтитын қарлұқ диалектісі, ол қазіргі ұйғыр тіліне ұқсас келеді.
+
  
−
Жазуы латын әліпбиіне негізделген.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref>
+
Қазіргі өзбек киімдері өте әркелкі. Қалалық, ішінара ауыл жастары, әсіресе зиялы қауым өкілдері көбінесе ұлттық киімнің жеке элементтерін қамтитын еуропалық киімдерді киеді. Қарт адамдар, әсіресе ауылдық жерлерден келген әйелдер дәстүрлі киімдерді сақтауға бейім.<ref>{{cite web|url=https://costumer.narod.ru/text/uzbek.htm|title=Өзбек костюмі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-10-23|lang=}}</ref>
  
−
== Қазақстанда ==
+
=== Дәстүрлі тағамдары ===
−
2013 жыл  1 сәуірдегі мәлімет бойынша [[Қазақстан]]да 520 мыңға тарта өзбек тұрады. Олардың басым бөлігі [[Оңтүстік Қазақстан облысы]]нда мекендейді (87,9 %). Қазақстанда 81  дана өзбек мектептері жұмыс істейді. Өзбек тілінде газет-журналдар шығарылады. Қазақстан халықтары ассамблеясының құрамында өзбектердің ұлттық мәдени орталық жұмыс істейді.
+
Палау - өзбек асханасының символы. Ол өзбек, орыс, татар, корей отбасы болсын, Өзбекстанның барлық үйінде дайындалады. Өзбек палауы – ел тұрғындарының менталитетінің бір бөлігі.
 +
[[Сурет:Плов в процессе готовки.jpg|нобай|оңға|200px|Пісіру кезеңіндегі палау]]    
 +
Өзбекстанда ет тағамдары, ең алдымен, кәуап. Кесек және ұнтақталған (люла), қой еті, сиыр еті, тауық еті, бауыр және көкөніс. Қазан-кабоб (козон-кабоб) - ең танымал қуырылған тағам. Бұл қазанда пияз, картоп, көкөністермен бірге қуырылған сүйекті қой еті. Домляма (димлама) – қазанға қабаттап салатын ет пен көкөніс қосылған қуырдақ.<br />
 +
Шурпа - ең танымал сорпа. Ол сүйегі бар қой етінен және көкөністерден жасалған. Ковурма шурпа сорпасы (каурма шурпа) үшін ет пісірер алдында алдын ала қуырылады. Куза-шурва — пеште сазды қазанда пісірілетін көже.
  
−
== Дереккөздер ==
+
Өзбекстанда тамақтану кезінде шай қоса ішіледі, ал шай қайнату тек ер адамдарға жүктелген. Шайдың ең көп таралған түрі - көк шай, сондай-ақ, қара шай, мейіз шай, түрлі жеміс-жидек, емдік шөптерден қайнатылған шай түрлері де жетерлік.
−
<references/>
+
Өзбекстанада алдымен дастарханға тәттілер, кептірілген жемістер, жаңғақ түрлері, жемістер мен көкөністер, содан кейін салқын тіскебасарлар, соңында дәстүрлі палау және басқа да негізгі тағамдар ұсынылады. Өзбек дастарханында міндетті түрде ыстық күлше нандар қойылады. Оларды қыш пештерде пісіріп, үстіне түрлі дәмдеуіштер себеді.
 +
Әйгілі өзбек тәттілері, халва, "зангза" ірімшіктері, сұйық халва "халвайтар", майлы печенье "куш-тили", қатпарлы тоқаштар "катлама", "новат" балқытылған қант, "чак-чак" қантындағы жаңғақтар, "пашмак" карамельінен мақта кәмпиті. Үстелде әрдайым кептірілген жемістер мен жаңғақтар болады. Жемістер, жүзім, қауын, қарбыз да тіскебасар беріледі.<ref>{{cite web|url=https://www.advantour.com/rus/uzbekistan/uzbek-food.htm?ysclid=m2lqna8vqv278178083|title=Өзбек тағамы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-10-23|lang=}}</ref>
  
−
[[Санат:Түркі халықтары]]
+
== Қазақстандағы өзбектер ==
 +
Өзбектер қазақ жеріне ежелден-ақ қоныстанған. Олар тұтас тұрып жатқан дәстүрлі аймақ — [[Түркістан облысы]]. Сонымен қатар, [[Алматы облысы|Алматы]], [[Жамбыл облысы|Жамбыл]], [[Қызылорда|Қызылорда]] облыстарында да біршама өзбек ұлты тұрады. Дәстүрлі айналысатын кәсібі – диқаншылық, малшылық, құрылыс және сауда. Бүгінде Қазақстан аумағында 500 мыңға жуық өзбек тұрып жатыр. 2006 жылы Өзбек мәдени орталығы құрылды. Оның қызметі мәдени-ағартушылық жұмыстарға, өзбек жастарын өз халқының салт-дәстүріне тартуға, ана тілін үйретуге бағытталған.
 +
 
 +
Қазақстанда 30 өзбек [[балабақша]]сы бар, оларда 2000-нан астам бала тәрбиеленуде. Өзбек тілінде оқытатын 150 [[мектеп]] жұмыс істейді. Мектептерге оқулықтар, негізінен, Ташкенттен келетін, 1999 жылы Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі өзбек тіліндегі жаңа оқулықтар шығару туралы шешім қабылдады. Қазақстанның өзбек диаспорасы ана тілін оқуға және өздерінің этникалық ерекшеліктері мен мәдениетін сақтауға белсенді түрде ұмтылыс танытып келеді. Мұны Шымкентте өзбек театрының ашылуы, мерзімді басылымдары таралымының өсуі, түрлі мәдени-бұқаралық шараларға өзбек мәдени орталығының белсенді қатысуы растайды.
 +
 
 +
Қазақстандағы өзбектер саны: 1999 жылғы мәлімет бойынша 370 765 адам, 2020 жылдың басындағы мәлімет бойынша 605 137 адам. Негізінен оңтүстік шекаралық аймақтарда тұратын өзбек этностық тобы ежелден қалыптасқан. Олардың саны тұрақты түрде өсу үстінде. Қазіргі уақытта өзбек тобы туудың ең жоғарғы көрсеткішіне ие, экономикалық себептерге байланысты өзбектердің (тіркелетін және тіркелмейтін) Қазақстанға көшуі жалғасуда. Бұл демографтарға алдағы уақытта Қазақстанда өзбектер саны көбейе түсетінін болжауға мүмкіндік беріп отыр.<ref>{{кітап|авторы=|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қазақстан этносаясаты мен тәжірибесінің терминдері мен ұғымдары|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Нұр-Сұлтан|баспасы=|жыл= 2020|томы= |беттері=157|барлық беті= |сериясы= |isbn=ISBN 978-601-287-224-8|тиражы= }}</ref>
 +
 
 +
== Сілтеме ==
 +
* {{commonscat-inline| Uzbeks}}
 +
 
 +
== Дереккөздер ==
 +
{{дереккөздер}}
 +
{{Азия халықтары}}
 +
[[Санат:Түркі этникалық топтары]]
 
[[Санат:Өзбектер]]
 
[[Санат:Өзбектер]]
 
[[Санат:Өзбекстан этникалық топтары]]
 
[[Санат:Өзбекстан этникалық топтары]]
Жол нөмірі 134: Жол нөмірі 149:
 
[[Санат:Ресей халықтары]]
 
[[Санат:Ресей халықтары]]
 
[[Санат:Қытай этникалық топтары]]
 
[[Санат:Қытай этникалық топтары]]
−
[[Санат:Түркия этникалық топтары]]
 

20:39, 2026 ж. шілденің 12 кезіндегі нұсқасы

Үлгі:Халық

Өзбектер (Үлгі:Lang-uz, ўзбек, ўзбеклар) — Өзбекстан елінің негізгі халқы, түркітілдес ұлт. Жалпы саны 38,4 млн адамға жетеді. Орталық Азияда, соның ішінде Тәжікстанда, Қазақстанда, Қырғызстанда, Түрікменстанда және де Ауғанстан, Қытай, т.б. елдерде өмір сүреді.<ref>Үлгі:Cite web</ref>

Эндоэтнонимдері

Ағылшын тілінде – «Uzbeks»; түрік тілінде – «Özbekler»; қазақ тілінде – «өзбектер»; қарақалпақ тілінде – «O'zbekler»; ұйғыр тілінде - "ئۆزبېك مىلتى"; татар тілінде – «Үзбәкләр»; қырым татар тілінде – «Özbekler»; қытай тілінде – «乌兹别克族».<ref>Үлгі:Cite web</ref>

Тілі және жазуы

Үлгі:Main Өзбек тілі — түркі тілдерінің оңтүстік-шығыс (ортаазиялық) тармағы, қарлұқ тілдері тобына жатады. Өзбек тілі бірнеше диалектіге бөлінеді. Олардың ең үлкені оңтүстік-шығыс пен қала тұрғындарының тілдік ерекшелігін қамтитын қарлұқ диалектісі, ол қазіргі ұйғыр тіліне ұқсас келеді. Жазуы латын әліпбиіне негізделген.<ref>Үлгі:Кітап</ref>

Діні

Көпшілігі Ислам дінінің Сунниттер тармағын ұстанады.

Этногенез және тарихы

Антропологиялық жағынан ферғана-памир нәсіліне жатады, моңғол өңдесі аралас. Өзбектер этногенезіне Орта Азияны мекендеген ежелгі соғдылық, хорезмдік, бактриялық, ферғаналық тайпалар мен сақ, массагет тайпалары аздап та болса өз үлесін қосты. Өзбектер ұлтының қалыптасуы ұзаққа созылды, оның құрамы үлкен үш топқа бөлінді:

  • Бірінші топ — көгалды алаптардағы отырықшы халықтар арасындағы негізгі халық. Бұлардың басты белгілері ру мен тайпаға бөлінбейді, суармалы егіншілікпен, қолөнерімен, саудамен шұғылданады, қалалар мен ірі қыстақтарда тұрады. Өзбектердің бұл тобы Ташкенттің көгалды алқабы мен Парғана алқабында мекендеген. Олар өзбек халқының қалыптасуына, көшпелі өзбек пен өзге де көшпелі тайпаларының отырықшылануына ықпал жасады.
  • Екінші топ — Мауераннахрға моңғол дәуіріне дейін және Шыңғыс хан заманында ауып келген түркі-моңғол тайпаларының ұрпақтары (қарлұқ, барлас, қалтатай, моғол, т.б.), бұлар отырықшы халыққа сіңіскен жоқ, жартылай көшпелі өмір сүріп, ру-тайпалық дәстүрлерін сақтап қалды. Олардың көпшілігі өздерін «түрікпіз» деп атады.
  • Үшінші топ — 15-ші ғасырдың аяғында Дешті Қыпшақтан ауған өзбек тайпаларының ұрпағы. «Өзбек» атауы осы тайпалармен бірге келді. Бұл тайпалар шежіре деректерінде «92 баулы өзбек» деп аталады. Бұлардың көпшілігі орта ғасырларда-ақ әбден белгілі болған қыпшақ, найман, жалайыр, қаңлы, қытай (хитай), қоңырат, маңғыт, дүрмен, қатаған, қырық, сарай, кенегес, қият, құтты, ұйғыр, т.б. тайпалар мен халықтар еді.

Өзбектердің этнографиялық қалыптасуына (әсіресе Хорезмде) оғыздар да қатысты. 16-шы ғасырда Бұхар хандығы, Хиуа хандығы, 18-ші ғасырдың бас кезінде Қоқан хандығының құрылуы өзбектердің ұлт ретінде қалыптасуын ұзақ уақыт тежеді. Олар тек 20-шы ғасырда Кеңес өкіметі тұсында ғана ұлт ретінде қалыптасты. Кеңестік жүйе олардың әрбір аудандағы өзіндік мәдениетін бір арнаға күштеп түсірді.<ref>Үлгі:Cite web</ref>

Кәсібі

Өзбектердің дәстүрлі кәсібі — егіншілік, қолөнер және сауда болды. Олар негізінен дәнді дақылдар (бидай, арпа, күріш, құмай, жүгері, тары), бұршақ (маш, лобия, бұршақ, жасымық), көкөністер (сәбіз, редис, шалқан, қызылша, шалғам, пияз, қызыл бұрыш, кориандр және т.б.), бақша (қауын, қарбыз, тағамдық және асқабақ), майлы дақылдар (күнжіт, зығыр, мақсары), жемістер (өрік, шабдалы, інжір, айва, алмұрт, алма, анар, жүзім, тұт, жаңғақ), азықтық (жоңышқа), техникалық (мақта) өсіреді.

Мал шаруашылығында ірі қара (өгіз, жылқы, есек), аз сүтті (көп отбасына бір-екі сиыр) және етті (бірнеше бас семіз құйрықты қой бордақылаған) ұстады. Бұхара, Қаршы оазистерінде даладағы алыс жайлауларда қаракөл қойларын өсірді, жаңа туған қозыларының терісі экспортқа шығарылды. Мал саудагерлері ірі саудагерлер сияқты негізінен отырықшы халық болды. Тау бөктерінде және әсіресе далалық аймақтарда мал шаруашылығы жартылай көшпелі өзбектердің негізгі кәсіптерінің бірі болды. Қой шаруашылығы мен жартылай жылқы шаруашылығының кәсіптік бағыты болды. Ешкі, ірі қара, кей жерлерде түйе негізінен өз қажеттіліктері үшін өсірілді. Түйелер сауда керуендеріне де пайдаланылды.

Қалалар мен ірі сауда-қолөнер ауылдарында әр түрлі қолөнер түрлері (ұсталық, тоқымашылық, керамика, зергерлік, тері илеу, сабын жасау, кондитерлік, нан пісіру және т.б.), ал шағын ауылдарда тек кейбір түрлері ғана ұсынылды. Әйелдердің қолөнері де (иіру, киім тігу, кесте тігу, кілем тоқу, т.б.) кең тараған.<ref>Үлгі:Cite web</ref>

Тұрмыс салты

Жартылай көшпелі өзбектер туыстық жағдайды қатаң сақтаған. Қазіргі отбасылары шағын, бірақ та ұлдары үйленген соң әке үйі қасына таяу орнығады (бір-біріне көмектесіп тұру үшін), қарашаңырақта кіші баласы қалады. Әйелдер қоғамдық өмірге көп араласпайды.

Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары

Сурет:Uzbek house in Fergana province (ayvan).jpg
Айваны бар өзбектер үйі

Елдің әртүрлі аймақтарындағы өзбек үйлері орналасуы мен құрылыс материалдары бойынша ерекшеленеді. Ауласы кең, ауланың ортасында шағын тоған бар балшық үйлер әлі күнге дейін ауылдық жерлерде танымал. Өзбекстанда үйлер қабырғаларында жарқын әшекейлермен, ойылған есіктермен және сырланған төбелермен безендірілген. Заманауи құрылыс әдістері бірте-бірте ежелгі дәстүрлерді алмастырса да, Өзбекстанның шалғай таулы ауылдары әлі де ежелгі Шығыстың өрнектері сақталған.

Өзбекстандағы қоғамдық өмірдің ерекшелігі - махалла. Бұл бір кварталда, ауданда немесе шағын ауылда тұратын туыстар мен көршілердің бірігуі. Махала бірнеше ғасырлар бойы өмір сүріп келеді және әлі күнге дейін әсіресе өзбек ауылдарында мәнін жойған жоқ. Махалланың орталығы – қауымның барлық мүшелеріне қатысты ортақ шешім қабылдау үшін ер адамдар жиналатын шайхана немесе мешіт. Дау-дамайды шешетін, мұқтаж жандарға көмек көрсететін, той немесе жаназа өткізетін айтылмаған заң бар.<ref>Үлгі:Cite web</ref>

Дәстүрлі киімдері

Сурет:Uzbek man from central Uzbekistan.jpg
Ұлттық киімдегі өзбек қарты

Өзбектердің дәстүрлі ерлер киімі орамалмен байланған жылы тоқыма шапан, бас киім, жұқа былғарыдан тігілген етіктен тұрады. Ерлер тіке тігілген жейде, төменгі және сырт киім киген. Халат жеңіл немесе жылы мақтадан жасалған жүннен тігілген. Жүргенде және отырғанда ыңғайлы болу үшін халаттың бүйірлерінде саңылаулар болды. Шапан – әдетте орамалмен байланған. Мерекелік ұлттық киім күнделікті киімнен матаның әдемілігімен, көркемдігімен және т.б. қолданылған ерлер киімі дәстүрлі көйлек – күйлак болды. Ташкент және Ферғана облыстарының тұрғындары арасында ерлердің ашық көйлегі - яхтак кең таралған.

Әйелдердің ұлттық киімі халаттан, хан-атластан тігілген қарапайым көйлектен және шаровардан (төменгі жағы тарылтылған кең жұқа шалбард) тұрады. Әйелдің бас киімі үш негізгі элементтен тұратын: қалпақ, орамал және тақия. Мерекелік әйелдер костюмі күнделікті киімнен тігілген матаның сапасы мен әдемілігімен ерекшеленеді. Жалпы белгілермен қатар әр аймақтың, рудың киімінің өзіндік ерекшелігі болды.

Қазіргі өзбек киімдері өте әркелкі. Қалалық, ішінара ауыл жастары, әсіресе зиялы қауым өкілдері көбінесе ұлттық киімнің жеке элементтерін қамтитын еуропалық киімдерді киеді. Қарт адамдар, әсіресе ауылдық жерлерден келген әйелдер дәстүрлі киімдерді сақтауға бейім.<ref>Үлгі:Cite web</ref>

Дәстүрлі тағамдары

Палау - өзбек асханасының символы. Ол өзбек, орыс, татар, корей отбасы болсын, Өзбекстанның барлық үйінде дайындалады. Өзбек палауы – ел тұрғындарының менталитетінің бір бөлігі.

Сурет:Плов в процессе готовки.jpg
Пісіру кезеңіндегі палау

Өзбекстанда ет тағамдары, ең алдымен, кәуап. Кесек және ұнтақталған (люла), қой еті, сиыр еті, тауық еті, бауыр және көкөніс. Қазан-кабоб (козон-кабоб) - ең танымал қуырылған тағам. Бұл қазанда пияз, картоп, көкөністермен бірге қуырылған сүйекті қой еті. Домляма (димлама) – қазанға қабаттап салатын ет пен көкөніс қосылған қуырдақ.
Шурпа - ең танымал сорпа. Ол сүйегі бар қой етінен және көкөністерден жасалған. Ковурма шурпа сорпасы (каурма шурпа) үшін ет пісірер алдында алдын ала қуырылады. Куза-шурва — пеште сазды қазанда пісірілетін көже.

Өзбекстанда тамақтану кезінде шай қоса ішіледі, ал шай қайнату тек ер адамдарға жүктелген. Шайдың ең көп таралған түрі - көк шай, сондай-ақ, қара шай, мейіз шай, түрлі жеміс-жидек, емдік шөптерден қайнатылған шай түрлері де жетерлік. Өзбекстанада алдымен дастарханға тәттілер, кептірілген жемістер, жаңғақ түрлері, жемістер мен көкөністер, содан кейін салқын тіскебасарлар, соңында дәстүрлі палау және басқа да негізгі тағамдар ұсынылады. Өзбек дастарханында міндетті түрде ыстық күлше нандар қойылады. Оларды қыш пештерде пісіріп, үстіне түрлі дәмдеуіштер себеді. Әйгілі өзбек тәттілері, халва, "зангза" ірімшіктері, сұйық халва "халвайтар", майлы печенье "куш-тили", қатпарлы тоқаштар "катлама", "новат" балқытылған қант, "чак-чак" қантындағы жаңғақтар, "пашмак" карамельінен мақта кәмпиті. Үстелде әрдайым кептірілген жемістер мен жаңғақтар болады. Жемістер, жүзім, қауын, қарбыз да тіскебасар беріледі.<ref>Үлгі:Cite web</ref>

Қазақстандағы өзбектер

Өзбектер қазақ жеріне ежелден-ақ қоныстанған. Олар тұтас тұрып жатқан дәстүрлі аймақ — Түркістан облысы. Сонымен қатар, Алматы, Жамбыл, Қызылорда облыстарында да біршама өзбек ұлты тұрады. Дәстүрлі айналысатын кәсібі – диқаншылық, малшылық, құрылыс және сауда. Бүгінде Қазақстан аумағында 500 мыңға жуық өзбек тұрып жатыр. 2006 жылы Өзбек мәдени орталығы құрылды. Оның қызметі мәдени-ағартушылық жұмыстарға, өзбек жастарын өз халқының салт-дәстүріне тартуға, ана тілін үйретуге бағытталған.

Қазақстанда 30 өзбек балабақшасы бар, оларда 2000-нан астам бала тәрбиеленуде. Өзбек тілінде оқытатын 150 мектеп жұмыс істейді. Мектептерге оқулықтар, негізінен, Ташкенттен келетін, 1999 жылы Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі өзбек тіліндегі жаңа оқулықтар шығару туралы шешім қабылдады. Қазақстанның өзбек диаспорасы ана тілін оқуға және өздерінің этникалық ерекшеліктері мен мәдениетін сақтауға белсенді түрде ұмтылыс танытып келеді. Мұны Шымкентте өзбек театрының ашылуы, мерзімді басылымдары таралымының өсуі, түрлі мәдени-бұқаралық шараларға өзбек мәдени орталығының белсенді қатысуы растайды.

Қазақстандағы өзбектер саны: 1999 жылғы мәлімет бойынша 370 765 адам, 2020 жылдың басындағы мәлімет бойынша 605 137 адам. Негізінен оңтүстік шекаралық аймақтарда тұратын өзбек этностық тобы ежелден қалыптасқан. Олардың саны тұрақты түрде өсу үстінде. Қазіргі уақытта өзбек тобы туудың ең жоғарғы көрсеткішіне ие, экономикалық себептерге байланысты өзбектердің (тіркелетін және тіркелмейтін) Қазақстанға көшуі жалғасуда. Бұл демографтарға алдағы уақытта Қазақстанда өзбектер саны көбейе түсетінін болжауға мүмкіндік беріп отыр.<ref>Үлгі:Кітап</ref>

Сілтеме

Дереккөздер

Үлгі:Дереккөздер Үлгі:Азия халықтары

«https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=Өзбектер&oldid=128493» бетінен алынған