Нұсқалар арасындағы айырмашылық: "М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты"

00:23, 2026 ж. шілденің 13 кезіндегі нұсқасы

Үлгі:Ғылыми ұйым

М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты — Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі Ғылым комитетіне қарасты мемлекеттік ғылыми-зерттеу мекемесі. Бұл институт қазақ фольклортануы, әдебиеттануы және өнертану ғылымдарының өзекті мәселелері бойынша іргелі зерттеулер жүргізетін республикадағы бірден-бір ірі ғылыми орталық.

Негізгі қызмет бағыттары

Институтта ежелгі дәуірден бүгінге дейінгі қазақ әдебиеті мен өнері саласына кешенді талдау жасалады. Зерттеу нысандарына мыналар жатады:

• Қазақ әдебиеті мен фольклорының теориясы мен тарихы;
• Музыкатану, театр және кино өнері;
• Бейнелеу өнері;
• Қолжазба және мәтінтану (текстология) мен библиография теориясы;
• Қазақ әдебиеті классиктері шығармаларының академиялық жинақтарын әзірлеу.

Тарихы

Институттың қалыптасу жолы бірнеше кезеңнен тұрады:

1934 жыл: Қазақтың Ұлттық мәдени ғылыми-зерттеу институты ретінде негізі қаланды.

1936 жыл: КСРО Ғылым Академиясы Қазақ филиалының қазақ тілі мен әдебиеті және халық шығармашылығы секторы болып ашылды.

1941 жыл: Тарих, тіл және әдебиет институтының құрамына енді.

1945 жыл: Тіл және әдебиет институты болып қайта құрылды.

1961 жыл, мамыр: Қазақ ССР Ғылым академиясының дербес Әдебиет және өнер институты болып бөлініп шықты.

1961 жыл, тамыз: Институтқа ұлы жазушы Мұхтар Омарханұлы Әуезовтің есімі берілді.

1963 жыл: Құрамында М.О. Әуезовтің әдеби-мемориалды музейі мен арнайы ғылыми бөлім ашылды.

1996 жыл: Музей «Әуезов үйі» ғылыми-мәдени орталығы мәртебесіне ие болды.

Институт құрылымы

Қазіргі уақытта институт келесі салалық бөлімдерден тұрады:

• Фольклортану бөлімі;
• Ежелгі және орта ғасырлар әдебиеті бөлімі;
• Абайтану және жаңа дәуір әдебиеті бөлімі;
• Тәуелсіздік дәуіріндегі әдебиет және көркем публицистика бөлімі;
• Сыртқы әдеби байланыстар және аналитика бөлімі;
• Қолжазба және инновация бөлімі;
• Музыкатану бөлімі;
• Театртану және кино бөлімі;
• Бейнелеу өнері бөлімі;
• Әуезовтану бөлімі («Әуезов үйі» ғылыми-мәдени орталығы).

Ірі ғылыми жобалары мен басылымдары

Институт ғалымдары мемлекеттік маңызы бар көптеген іргелі еңбектерді жарыққа шығарды:

• «Бабалар сөзі» — 100 томдық фольклорлық жинақ;
• М.О. Әуезовтің 50 томдық академиялық шығармалар жинағы;
• «Қазақ әдебиетінің тарихы» (10 том);
• «Қазақ музыкасының антологиясы» (5 және 8 томдық басылымдар);
• «Қазақ өнерінің тарихы» (3 том);
• «Классикалық зерттеулер» (34 том);
• «Әдеби жәдігерлер» (20 томдық серияның 11 томы);
• «Ұлы дала тұлғалары» сериясы (Жамбыл, Абай, Күләш, Құрманғазы, Әбілхан Қастеев туралы зерттеулер).

М.О. Әуезовтің институттағы рөлі

Мұхтар Әуезов институттың қалыптасуына тікелей атсалысты:

• 1943 жылдан бастап аға ғылыми қызметкер, кейін сектор меңгерушісі болды.
• 1946 жылы Ғылым академиясының тұңғыш толық мүшелігіне сайланды.
• Абайтану ғылымының негізін қалап, Абай мұрасын зерттеу бөлімін басқарды.
• Абай шығармаларының 1933-1949 жылдар аралығындағы толық жинақтарын редакциялады.

Зерттеу бағыттары мен жетістіктері

• Абайтану: 1991 жылы қайта ашылған Абайтану бөлімінің ғалымдары (З. Ахметов, С. Қирабаев т.б.) Абай мұрасын зерттегені үшін 1996 жылы ҚР Мемлекеттік сыйлығын иеленді.
• Ежелгі әдебиет: XIII-XIV ғғ. жәдігерлері «Оғыз-нама», «Мухаббат-нама» (1986) және А. Иассауидің «Диуани хикмет» (1993) еңбектері ғылыми түсініктемелермен аударылды.
• Баспасөз тарихы: «Дала уалаятының газеті», «Айқап», «Қазақ» газеттерінің материалдары жүйеленіп, көптомдық болып басылды.
• Алаш мұрасы: Репрессияға ұшыраған А. Байтұрсынов, М. Жұмабаев, М. Дулатов сияқты тұлғалардың еңбектері ақталып, академиялық басылымдары шығарылды.
• Әлемдік байланыстар: «Жаңа дәуірдегі әлем әдебиеті» монографиясы арқылы 20-дан астам елдің әдеби үдерістері талданды.

Халықаралық байланыстар және Инновация

• Институт Сорбонна, Вена, Берлин кітапханаларымен байланыс орнатып, қазақ әдебиетін Еуропада таныстыруда.
• Корей Республикасымен бірлесіп мифтер мен ертегілерді цифрлық сақтау жобасын жүзеге асыруда.
• 2002 жылдан бастап жыл сайын дәстүрлі «Әуезов оқулары» халықаралық конференциясы өткізіледі.
• 2005 жылдан бері Париждегі ISSN орталығында тіркелген «Керуен» ғылыми-көпшілік журналы жарық көреді.
• Қолжазба және музыкалық мұраларды электрондық және цифрлық форматқа көшіру жұмыстары жүргізілуде.

Тұлғалар

Институтта әр жылдары қазақ ғылымы мен мәдениетінің көрнекті өкілдері жұмыс істеді: А.Қ. Жұбанов, Қ. Жұмалиев, М. Қаратаев, З. Ахметов, Р. Бердібай, Ш. Сәтбаева, Ә. Тәжібаев, М. Ғабдуллин және т.б.

Институт басшылығы

Әр жылдары институт директоры болып М.О. Әуезов, М. Базарбаев, Ә. Шәріпов, 3. Ахметов, Ш. Елеукенов, Ш. Ыбыраев, С. Қасқабасов, С. Қирабаев қызмет атқарды.

• 2012 - 2018 жылдар аралығында ҚР ҰҒА академигі, филология ғылымдарының докторы Уәлихан Қалижанұлы Қалижанов;
• 2018 жылдан бастап филология ғылымдарының докторы Кенжехан Ісләмжанұлы Матыжанов тағайындалды.

Дереккөздер

<references/>

Үлгі:WikifyҮлгі:Stub