Нұсқалар арасындағы айырмашылық: "Шу аңғары"
ш (Ахметқали Айзере (т) өңдемелерінен Салиха соңғы нұсқасына қайтарды) |
ш (1 түзету) |
||
| Жол нөмірі 1: | Жол нөмірі 1: | ||
| − | + | '''Шу аңғары''' - [[Қырғызстан]]ның солтүстігінде орналасқан [[аңғар]]. | |
| − | + | ||
| − | + | ||
| − | + | ||
| − | + | ||
| − | + | ||
| − | + | ||
| − | + | ||
| − | + | ||
| − | + | ||
| − | + | ||
| − | + | ||
| − | + | ||
| − | + | ||
| − | + | ||
| − | + | ||
| − | + | ||
| − | + | ||
| − | + | ||
| − | '''Шу аңғары''' | + | |
| − | + | Бұл аймақтың құрамына аңғардың оңтүстігін көмкеріп жатқан [[Сусамыр аңғары]] келіп тірелетін [[Қырғыз қыраты]], сондай-ақ [[Шу (өзен)|Шу өзенінің]] оң саласы — [[Шоң Кемін өзені]]нің аңғары кіреді. Шу өзені Шу аңғары аймағының солтүстіктегі табиғи шекарасын құрайды. Сонымен бірге бұл [[Қырғызстан]] мен [[Қазақстан]]ның арасындағы шекара болып есептеледі. Шу аңғарының [[ландшаф]]тары бай әрі сан алуан. Республиканың халық неғұрлым тығыз қоныстанған бөлігі — тау етегіндегі кең [[аңғар]]. Аңғардың батыс және шығыс бөлігін байланыстыратын кең [[автомагистраль]]дің бойына жасыл [[желек]] пен [[бақ]]қа малынған толып жатқан елді мекендер жарыса орналасқан. Олардың айналасында [[қант қызылшасы]]ның плантациялары, [[бидай]], [[жүгері]], [[жоңышқа]] және басқа да [[дақыл]]дардың егістіктері, жеміс бақтары мен [[жүзімдік алқаптар]]ы бар. Егін шаруашылығы мұнда суландырудың арқасында дамуда. | |
| − | + | ||
| − | + | [[Автомобиль]] және [[темір жол]] бойын бойлап [[Үлкен Шу каналы]]ның батыс тармағы шығыстан батысқа қарай 175 км-ге созылып жатыр. Қосымша [[канал]]дар жүйесімен бірге ол бір замандарда құлазып жатқан жерлердің бейнесін мүлдем өзгертуге мүмкіндік берді. | |
| − | + | ||
| − | + | [[Шатқал]]дармен тілімденген, тау өзендері ағып өтетін [[Қырғыз қыраты]]ның тауалды мен аласа жоталарын далалық жайылымдар алып жатыр. Шатқалдарда [[ауыл]]дар, демалыс үйлері мен [[Бішкек]] қаласы түрғындарының саяжайлары орналасқан. | |
| − | + | Оңтүстікке қарай [[қырат]]тың тік беткейлі және терең шатқалды, орташа биіктіктегі сілемдері созылып жатыр. Олардың [[беткей]]леріндегі далалар биік шөпті [[шалғын]]дық және шалғындық далалық жайылымдармен алмасып отырады, [[шырша]], [[арша]] тоғайлары, қалың бұталар кездеседі. Жоғары жақта [[жазғы уақыт]]та жарқын гүлденетін субальпілік және альпілік шалғындар қамтыған. Одан да жоғарырақта жалаң [[жартас]]тар 4000—5000 м-ге дейінгі биіктікке көтерілетін тік шыңдары бар мәңгі қар мен мұздақтар аймағы жатыр. | |
| − | + | ==Кен байлықтары== | |
| + | Аймақ [[кен байлықтары]]на бай емес. Полиметалл кендері құрылыс материалдарының кен орындарымен ерекшеленеді Негізінде, [[Шолпан-ата шипажайы]] пайдаланатын ыстық [[қайнар]]лар және [[минералды бұлақтар]] бар. | ||
| − | + | Шу аңғары республикадағы неғұрлым қолайлы көліктік-географиялық орынға ие, оның аумағы арқылы маңызды көліктік магистральдар: [[Құлан]]нан ([[Қазақстан]]) [[Бішкек]]ке одан әрі [[Балықшы]]ға дейін темір жол және [[Тянь-Шань]] мен оңтүстік-батыс [[Қырғызстан]]ның ішкі аудандарына дойн тармақталатын Ташкент — Бішкек — Алматы автожолының телімі өтеді. | |
| − | + | ||
| − | + | ||
| − | + | ||
| − | + | ||
| − | Шу аңғары республикадағы неғұрлым қолайлы көліктік-географиялық орынға ие, оның аумағы арқылы маңызды көліктік магистральдар: | + | |
==Өнеркәсібі== | ==Өнеркәсібі== | ||
| − | Шу аңғары аймағы — республиканың аса маңызды өнеркәсіпті және ауыл шаруашылықты ауданы. Қырғызстанның бүкіл аумағының 10%-дан аз жерін алып отырған ол республиканың қалған аумағын қосып алғанда шығарылған өнеркәсіп өнімінен екі есе көп өнім шығарады. Өнеркәсіптің негізгі саласы — машина жасау (аспаптар, злектротехникалық бұйымдар шығарады). Жеңіл, тамақ өнеркәсібі, құрылыс өнеркәсібі дамыған. | + | Шу аңғары аймағы — республиканың аса маңызды өнеркәсіпті және ауыл шаруашылықты ауданы. Қырғызстанның бүкіл аумағының 10%-дан аз жерін алып отырған ол республиканың қалған аумағын қосып алғанда шығарылған өнеркәсіп өнімінен екі есе көп өнім шығарады. Өнеркәсіптің негізгі саласы — [[машина жасау]] (аспаптар, злектротехникалық бұйымдар шығарады). [[Жеңіл өнеркәсіп|Жеңіл]], [[тамақ өнеркәсібі]], [[құрылыс өнеркәсібі]] дамыған. |
| − | == Шу аңғарыдағы суармалы егіншілік == | + | ==Шу аңғарыдағы суармалы егіншілік== |
| − | Шу аңғары | + | '''Шу аңғары''' — [[суармалы егіншілік]]тің ірі ауданы. Суарылатын жердің жалпы ауданы 315 мың га (республикадағы жалпы ауданның 1/3 бөлігіне жуығы). Бұл, негізінен, [[қант қызылшасы]], [[эфир майлы дәні]], бақшалық және азықтық дақылдар, көкөністер өсірілетін егістіктер. Дәнді дақылдардың елеулі бөлігі суарылмайтын жерлерге себіледі. Бірақ мұндағы өнім түрақты емес, ол жауын-шашын мөлшеріне тәуелді болады. |
==Өсімдіктері== | ==Өсімдіктері== | ||
| − | Негізгі дәнді дақыл — күздік бидай. Оның үлесіне Шу аңғарында өсірілетін барлық дәнді дақылдардың жартысына жуығы тиеді. Азықтық арпа мен жүгері себуге де маңызды орын беріледі. [[Бішкек]], [[Тоқмақ]], [[Қарабалта]] сияқты өперкәсіптік орталықтардың айналасында көкөніс өсіру калыптасқан. | + | Негізгі дәнді дақыл — [[күздік бидай]]. Оның үлесіне Шу аңғарында өсірілетін барлық дәнді дақылдардың жартысына жуығы тиеді. Азықтық [[арпа]] мен [[жүгері]] себуге де маңызды орын беріледі. [[Бішкек]], [[Тоқмақ]], [[Қарабалта]] сияқты өперкәсіптік орталықтардың айналасында көкөніс өсіру калыптасқан. |
| − | Шу аңғары республикада өндірілген барлық көкөністердің 60%-дан астамын береді. Бау-бақша өсіру мен жүзім өсіру де суармалы егіншілік аумағында орналасқан. Бақтар мен жүзімдіктер, әсіресе Бішкектің айналасында ерекше көп. Жеміс беретін ағаштардан алма, алмұрт, шие, алша, қара өрік, өрік, шабдалы көп отырғызылады. Жүзімнің шарап жасайтын сорттары басым өсіріледі. Шу аңғарында республикадағы жемістік дақылдар мен жүзімдіктердің жартысына жуығы өсіріледі. | + | Шу аңғары республикада өндірілген барлық көкөністердің 60%-дан астамын береді. Бау-бақша өсіру мен жүзім өсіру де суармалы егіншілік аумағында орналасқан. [[Бақтар]] мен жүзімдіктер, әсіресе Бішкектің айналасында ерекше көп. Жеміс беретін ағаштардан [[алма]], [[алмұрт]], [[шие]], [[алша]], [[қара өрік]], [[өрік]], [[шабдалы]] көп отырғызылады. Жүзімнің [[шарап]] жасайтын сорттары басым өсіріледі. Шу аңғарында республикадағы жемістік дақылдар мен жүзімдіктердің жартысына жуығы өсіріледі. |
==Мал шаруашылығы== | ==Мал шаруашылығы== | ||
| − | Мал шаруашылығында басты рөлді сүтті-етті бағыттағы мал шаруашылығы атқарады. Шу аңғарының көпшілік жерінің жыртылатынына қарамастан, ауыл шаруашылығына жарамды жердің 70%-на жуығын жайылымдар құрайды. | + | Мал шаруашылығында басты рөлді сүтті-етті бағыттағы [[мал шаруашылығы]] атқарады. Шу аңғарының көпшілік жерінің жыртылатынына қарамастан, ауыл шаруашылығына жарамды жердің 70%-на жуығын жайылымдар құрайды. |
Ресспубликаның басқа аудандарының ішінен Шу аңғары қала халқының ең жоғары үлесімен ерекшеленеді 55%-дан жоғары). Оның аумағында Қырғызстан халқының 1/3 бөлігі тұрады. | Ресспубликаның басқа аудандарының ішінен Шу аңғары қала халқының ең жоғары үлесімен ерекшеленеді 55%-дан жоғары). Оның аумағында Қырғызстан халқының 1/3 бөлігі тұрады. | ||
| − | Шу аңғарының орталық бөлігінде республика астанасы қаласы орналасқан.<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. - Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref><ref>«Қазақстан»: Ұлттық | + | Шу аңғарының орталық бөлігінде республика астанасы қаласы орналасқан.<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. |
| + | Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. - Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref><ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том</ref> | ||
| + | |||
| + | ==Дереккөздер== | ||
| + | <references/> | ||
| − | + | {{Суретсіз мақала}} | |
| − | {{ | + | |
| − | [[Санат:Қазақстан | + | [[Санат:Аңғарлар]] |
| + | [[Санат:Қазақстан географиясы]] | ||
[[Санат:Қырғызстан географиясы]] | [[Санат:Қырғызстан географиясы]] | ||
| + | [[Санат:Шу облысы]] | ||
[[Санат:Жамбыл облысы географиясы]] | [[Санат:Жамбыл облысы географиясы]] | ||
22:54, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
Шу аңғары - Қырғызстанның солтүстігінде орналасқан аңғар.
Бұл аймақтың құрамына аңғардың оңтүстігін көмкеріп жатқан Сусамыр аңғары келіп тірелетін Қырғыз қыраты, сондай-ақ Шу өзенінің оң саласы — Шоң Кемін өзенінің аңғары кіреді. Шу өзені Шу аңғары аймағының солтүстіктегі табиғи шекарасын құрайды. Сонымен бірге бұл Қырғызстан мен Қазақстанның арасындағы шекара болып есептеледі. Шу аңғарының ландшафтары бай әрі сан алуан. Республиканың халық неғұрлым тығыз қоныстанған бөлігі — тау етегіндегі кең аңғар. Аңғардың батыс және шығыс бөлігін байланыстыратын кең автомагистральдің бойына жасыл желек пен баққа малынған толып жатқан елді мекендер жарыса орналасқан. Олардың айналасында қант қызылшасының плантациялары, бидай, жүгері, жоңышқа және басқа да дақылдардың егістіктері, жеміс бақтары мен жүзімдік алқаптары бар. Егін шаруашылығы мұнда суландырудың арқасында дамуда.
Автомобиль және темір жол бойын бойлап Үлкен Шу каналының батыс тармағы шығыстан батысқа қарай 175 км-ге созылып жатыр. Қосымша каналдар жүйесімен бірге ол бір замандарда құлазып жатқан жерлердің бейнесін мүлдем өзгертуге мүмкіндік берді.
Шатқалдармен тілімденген, тау өзендері ағып өтетін Қырғыз қыратының тауалды мен аласа жоталарын далалық жайылымдар алып жатыр. Шатқалдарда ауылдар, демалыс үйлері мен Бішкек қаласы түрғындарының саяжайлары орналасқан.
Оңтүстікке қарай қыраттың тік беткейлі және терең шатқалды, орташа биіктіктегі сілемдері созылып жатыр. Олардың беткейлеріндегі далалар биік шөпті шалғындық және шалғындық далалық жайылымдармен алмасып отырады, шырша, арша тоғайлары, қалың бұталар кездеседі. Жоғары жақта жазғы уақытта жарқын гүлденетін субальпілік және альпілік шалғындар қамтыған. Одан да жоғарырақта жалаң жартастар 4000—5000 м-ге дейінгі биіктікке көтерілетін тік шыңдары бар мәңгі қар мен мұздақтар аймағы жатыр.
Мазмұны
Кен байлықтары
Аймақ кен байлықтарына бай емес. Полиметалл кендері құрылыс материалдарының кен орындарымен ерекшеленеді Негізінде, Шолпан-ата шипажайы пайдаланатын ыстық қайнарлар және минералды бұлақтар бар.
Шу аңғары республикадағы неғұрлым қолайлы көліктік-географиялық орынға ие, оның аумағы арқылы маңызды көліктік магистральдар: Құланнан (Қазақстан) Бішкекке одан әрі Балықшыға дейін темір жол және Тянь-Шань мен оңтүстік-батыс Қырғызстанның ішкі аудандарына дойн тармақталатын Ташкент — Бішкек — Алматы автожолының телімі өтеді.
Өнеркәсібі
Шу аңғары аймағы — республиканың аса маңызды өнеркәсіпті және ауыл шаруашылықты ауданы. Қырғызстанның бүкіл аумағының 10%-дан аз жерін алып отырған ол республиканың қалған аумағын қосып алғанда шығарылған өнеркәсіп өнімінен екі есе көп өнім шығарады. Өнеркәсіптің негізгі саласы — машина жасау (аспаптар, злектротехникалық бұйымдар шығарады). Жеңіл, тамақ өнеркәсібі, құрылыс өнеркәсібі дамыған.
Шу аңғарыдағы суармалы егіншілік
Шу аңғары — суармалы егіншіліктің ірі ауданы. Суарылатын жердің жалпы ауданы 315 мың га (республикадағы жалпы ауданның 1/3 бөлігіне жуығы). Бұл, негізінен, қант қызылшасы, эфир майлы дәні, бақшалық және азықтық дақылдар, көкөністер өсірілетін егістіктер. Дәнді дақылдардың елеулі бөлігі суарылмайтын жерлерге себіледі. Бірақ мұндағы өнім түрақты емес, ол жауын-шашын мөлшеріне тәуелді болады.
Өсімдіктері
Негізгі дәнді дақыл — күздік бидай. Оның үлесіне Шу аңғарында өсірілетін барлық дәнді дақылдардың жартысына жуығы тиеді. Азықтық арпа мен жүгері себуге де маңызды орын беріледі. Бішкек, Тоқмақ, Қарабалта сияқты өперкәсіптік орталықтардың айналасында көкөніс өсіру калыптасқан.
Шу аңғары республикада өндірілген барлық көкөністердің 60%-дан астамын береді. Бау-бақша өсіру мен жүзім өсіру де суармалы егіншілік аумағында орналасқан. Бақтар мен жүзімдіктер, әсіресе Бішкектің айналасында ерекше көп. Жеміс беретін ағаштардан алма, алмұрт, шие, алша, қара өрік, өрік, шабдалы көп отырғызылады. Жүзімнің шарап жасайтын сорттары басым өсіріледі. Шу аңғарында республикадағы жемістік дақылдар мен жүзімдіктердің жартысына жуығы өсіріледі.
Мал шаруашылығы
Мал шаруашылығында басты рөлді сүтті-етті бағыттағы мал шаруашылығы атқарады. Шу аңғарының көпшілік жерінің жыртылатынына қарамастан, ауыл шаруашылығына жарамды жердің 70%-на жуығын жайылымдар құрайды.
Ресспубликаның басқа аудандарының ішінен Шу аңғары қала халқының ең жоғары үлесімен ерекшеленеді 55%-дан жоғары). Оның аумағында Қырғызстан халқының 1/3 бөлігі тұрады.
Шу аңғарының орталық бөлігінде республика астанасы қаласы орналасқан.<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. - Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref><ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том</ref>
Дереккөздер
<references/>
