Қазақстанның халық әртісі

Қазақстанның халық әртісі — Қазақстан Республикасындағы өнер қайраткерлеріне берілетін жоғары құрметті атақ (мемлекеттік награда). Бұл атақ музыка, хореография, театр, кино, эстрада және цирк өнерін дамытуға айрықша үлес қосқан адамдарға тағайындалады.

Тарихы

«Қазақстанның халық әртісі» атағының тамыры 1920 жылдарға барып тіреледі. «Қазақ АКСР халық әртісі» деген атақ алғаш рет 1923–1924 жылдары А.В. Затаевич пен Н.П. Анненкова-Бернарға берілді. 1931 жылы Елубай Өмірзақов пен режиссер, драматург Жұмат Шанинге берілген.

1940 жылы «Қазақ КСР халық әртісі» атағы ресми бекітілді. 1991 жылдан бастап «Қазақстанның халық әртісі» деп аталды.

Егемендік алғаннан кейін бұл атақ 1991 жылдан «Қазақстанның халық әртісі» деп өзгертілді. 1999 жылы шілде айынан бастап бұл атақты беру тоқтатылды.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

2014 жылы Тұңғышбай Жаманқұлов бұл атақты қайтару жөнінде ұсыныс білдірген<ref name=":0">Үлгі:Cite web</ref>. 2022 жылы Президент «Қазақстанның халық әртісі» құрметті атағын қайтару туралы министрлікке тапсырма берген<ref name=":0" />.

Қасым-Жомарт Тоқаев VIII сайланған Парламенттің бірінші сессиясында сөйлеген сөзінде «Қазақстанның халық әртісі» атағын қалпына келтіру туралы шешім қабылдағанын айтты. 2023 жылдан бастап Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың бастамасымен атақ қайта қалпына келтірілді. Сол жылы алғашқылардың бірі болып әнші Димаш Құдайберген марапатталды<ref name=":0" />.

Құқықтық негізі

Атақ «Қазақстан Республикасының мемлекеттік наградалары туралы» Заңға сәйкес беріледі. Оны Қазақстан Президентінің Жарлығымен тағайындайды. Иегерлері мемлекеттік марапаттарға қатысты жалпы құқықтар мен жеңілдіктерге ие болады (материалдық қолдау, мәртебе).

Берілу тәртібі

Атақ әдетте Республика күні (25 қазан) қарсаңында немесе мәдениет қайраткерлерін құттықтау күндері Президент Жарлығымен беріледі. Үміткерлердің өнердегі ұзақ жылғы еңбегі, халыққа танымалдығы, шығармашылық жетістіктері және өнер саласына қосқан үлесі ескеріледі.

Белгілі иегерлер

Бүгінде елімізде 49 өнер қайраткері «Халық әртісі» атағына ие. Оның 37-сі мемлекеттік мәдениет мекемелерінде жұмыс істейді<ref name=":0" />.

Тәуелсіздік жылдарында мәдениет саласына елеулі үлес қосқан азаматтар «Қазақстанның халық әртісі» атағымен марапатталған. Олардың қатарында қазақ балет әртісі Болат Аюханов, театр және кино әртісі Бикен Римова, әнші Роза Рымбаева, Ескендір Хасанғалиев, актер әрі продюсер Тұңғышбай Жаманқұлов, театр актрисасы Зәмзәгүл Шәріпова, Роза Әшірбекова, Хабиба Елебекова, Қазақтың тұңғыш кәсіби иллюзионисі, көрнекті эстрада-цирк әртісі Сара Қабиғожина<ref name=":0" />.

2023 жыл (қайта қалпына келтірілгеннен кейінгі алғашқылар):

• Димаш Құдайберген (әнші)
• Басқа өнер қайраткерлері (Болат Әбділманов, Меруерт Өтекешова, Айтқали Жайымов, Шынар Жанысбекова т.б.)

2024–2025 жылдардағы иегерлер (мысалдар):

• Күйші Секен Тұрысбеков
• Әнші Майра Ілиясова
• Опера әншілері Майра Мұхамедқызы, Жәмила Баспақова
• Дирижер Абзал Мұхитдин
• Актерлер: Кеңес Жұмабеков, Лидия Кәденова, Ольга Коржова, Ирина Лесбак, Рехангүл Махрипова және басқалар
• Әлішер Кәрімов, Айгүл Қосанова т.б.

Маңызы

Бұл атақ Қазақстанда өнер саласын беделді етуге, мәдениет қайраткерлерінің әлеуметтік мәртебесін көтеруге бағытталған мемлекеттік саясаттың бір бөлігі. Ол «Қазақстанның халық жазушысы», «Қазақстанның еңбек сіңірген ұстазы», «Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері» сияқты салалық құрметті атақтар қатарына кіреді және «Қазақстанның Еңбек Ері» сияқты жоғары наградалармен қатар тұрады.