Байсын Көлдейұлы

Үлгі:Әскери қайраткер Байсын Көлдейұлы (1835, қазіргі Қызылорда облысы, Шиелі ауданы, Жаңатұрмыс ауылы, Дуана көпір – 1917) — Қыпшақ руының Торы бөлімінен шыққан Сыр өңірінің көрнекті қоғам қайраткері, Шиелі ауданының дамуына елеулі үлес қосқан тұлға.

Өмірбаяны

Байсын Көлдейұлы қарапайым шаруа отбасында дүниеге келген. Жастайынан сөзге шешендігімен, көпшілдігімен және білімге деген ынтасымен ерекшеленген, ол араб, орыс, өзбек тағы басқа шет тілдерін жетік меңгерген. Өз әулетінің әлеуметтік тұрмысына белсене араласып, ел ішінде абыройлы болған. Алайда, мал-мүлік жинауды мақсат етпей, өмір бойы барға қанағат еткен. Қартайғанша орта шаруалы отбасы ретінде күн кешкен. Байсын Көлдейұлының өмірі мен қызметі әділеттілік пен қарапайымдылықтың үлгісі ретінде халық жадында сақталды. Оның халыққа деген жанашырлығы мен адалдығы ел арасында құрметке ие болды.<ref name=":0">Үлгі:Cite web</ref>

Байсынның тікелей басшылығымен 1910 жылдарға дейін аудан төңірегінде «Арғын арық», «Найман арық», «Абыз арық», «Шегір арық», «Орыс арық» (теміржол вокзалына дейін) каналдары қазылған. 1916 жылы Шиеліде «Таштоп» атты мекеме құрылып, бірінші дүниежүзілік соғыс жүріп жатқанда сексеуіл томарларын дайындаған. Байсын қаздырған арна Жансейіт, Оқшы ата ескі өзегіне қосылып, Қанқожа су қоймасын құрады. Қазір Байсын атында ауыл, аудан орталығында көше, канал бар.<ref name=":0" />

Әскери қызметі

Орыс-Қоқан соғысы (1850–1868)

Жасынан зерек, ширақ, әрекетшіл болып өскен Байсын туған ағасы Томанға ілесіп, 1853 жылы Ақмешіт қамалын Қоқандықтардан қорғау соғысына қатысады. Ол кезде Сыр бойы қазақтары Қоқан, Хиуа хандарының отарында болған. 1853 жылы генерал Перовский 3 000 әскерімен Ақмешіт қаласын қоршауға алғанда Қоқан басшыларын қууға қазақ жігіттері белесене ат салысқан. Қыпшақ қолын Нияз батыр басқарған. Ағайынды Томанмен Байсында осы Нияз бастаған атты әскер ішінде болған.<ref name=":0" />

Қыпшақ жігіттері Жөлек, Жаңақорған, Түркістан, Шымқорған, Созақ бекіністерін азат белсене ат салысқан. Осындай ұрыстардың бірінде орыстың командир офицері жараланып, оны Томан атына мінгестіріп, жау ортасынан аман алып шығады. Ұрыстарда ерлігімен, шолғыншылық, жер танымалдық қабілетімен көзге түсіп жүрген Томанның бұл ерлігі орыс әскер басшысы М.Г. Черняевтың өзін тәнті етеді. 1865 жылы Қоқан хандығының басты қамалы Ташкент құлайды. Бір ұрыста Томан Көлдейұлы оққа ұшып, қаза табады. Жалғыз қалған Байсын 1867 жылдан Түркістан генерал-губернаторлығының орталығына айналған Ташкент қаласында қалып қояды. Генерал Черняевтың Байсынға өзі қамқорлық жасап, оқытады. Байсын сол кездері Ташкентте қазы болған деседі. Елдегі ағайын-жұрттың шақыруымен Байсын 1887–1878 жылдар шамасында туған жеріне қайтып оралады.<ref name=":0" />

Екінші жалпы қазақ-қырғыз съезі

Екінші жалпы қазақ-қырғыз съезі бүкіл Алаш баласын біріктіріп, өз алдына автономия құру туралы қаулы қабылдады. Осыған байланысты Түркістан қазағымен келісу мақсатында Алаш Орда 5-інші қаңтарда Түркістан шаһарында Сырдария облысының сиезін шақырды. Бұл съезге Байсын ақсақал Көлдейұлы қатысты.<ref>«Қазақ» газеті, №255, желтоқсан, 1917 жыл. Орынбор.</ref><ref>Шығармаларының 9 томдық толық жинағы.7 том.– Астана, 2013.</ref><ref>Үлгі:Cite web</ref>

Ұрпақтары

Ұрпақтары 1921 жылы Сыр бойындағы «Қотыр қыстау» деген бабалар қыстағында үлкен асы берілген. Ол кезде жүзге жуық киіз үй тігіліп 40–50 бас жылқы, 100-ден астам қой сойылып, саба-саба қымыз дайындалған. Алыстан келген қонақтар мен әр руға арнайы үй тігіліп, мол сый-сияпаттар жасалған.<ref name=":0" />