Тайбұға жұрты

Үлгі:Әкімшілік бірлік Тайбұға жұрты (Сібір жұрты, Тайбұға елі) — Алтын Орданың, кейінірек Сібір хандығының әкімшілік бірлігі, XIII ғасырдың басында Батыс Сібірде құрылған Алтын Орданың ішкі ұлысы, астаналары Шыңғы-Тұрада, кейініректе Ескер. 1420 жылдан бастап Сібір хандығының ұлысына айналды, Ермак жорығынан кейін жұрттың бір бөлігі Ноғай Ордасына көшті.

Жұрт оның негізін қалаушы Тайбұганың есімімен аталды.

Жұрт туралы алғашқы деректер

• Ертіс және Есіл алабында орналасқан Тайбұғы жұрты туралы Өтеміс қажының 1558 жылға дейін жазған « Шыңғыс-наме » еңбегінде айтылады.<ref>Kafali M. Altin Orda hanliğinin kuruluš ve yűşeliş deverleri. — Istanbul, 1976. — S. 44.</ref>
• Ноғай Тайбұғасы Ормаметтің 1586 жылы Мәскеуге жазған хатында «Тайбұға елі» деген тіркес бар. <ref>Пекарский П. П. Когда и для чего основаны города Уфа и Самара // Сборник отделения русского языка и словесности Императорской Академии наук. — 1872. — Т. X. — № 5. — С. 16.</ref>
• Ұлыстардан құралған Тайбұға жұрты туралы 1597 жылы Мәскеуден Көшім ханға жолданған хатында айтылады. <ref>Исхаков Д. М. Введение в историю Сибирского ханства. — М., 2006. — С. 188.</ref>

Тайбұға Мырзалары

Зерттеуші Дамир Исхаков Тайбұға (Сібір) княздарының атағын Ұлыс билеушісі Алтын Орданың Беклярбектің институтымен сәйкестендіреді.

• Тайбұға - Сібірдегі алғашқы Тайбұға ұлысының Мырзасы (1220-1290)
• Мар (Омар, Омар) - Ибак ханның (1468-1480) қарындасының күйеуі
• Қожа (Кебек Қожа Бұркүт)
• Адер (Одер, Обдер) - Мардың ұлы, хан Ибақтың ықтимал жиені
• Абалақ (Ябалак, Ебалақ) – Мардың баласы, Ыбақ ханның жиені болуы мүмкін
• Ғази би (маңғыт)- Сібір Тайбұға Мырзасы (? -1428)
• Мұса би (маңғыт) – Сібір Тайбұға Мырзасы (1460-1495)
• Мұхаммед - Сібірдегі Тайбұға Мырзасы (1495-1502)
• Аңыш (Ағыш) – Абалақтың баласы, Мұхаммед Тайбұғаның немере ағасы
• Есенбақты – (1502) Мұхаммед Тайбұғаның ұлы
• Қасым – Сібірдегі Тайбұға Мырзасы, Мұхаммед Тайбұғаның ұлы (1502-1530)
• Бек-Булат - Сібір Тайбұға Мырзасы (1555-1558)
• Едігер - Сібір Тайбұға Мырзасы (1530-1563)
• Сейд Ахмед (1583-1588)

Әдебиет

• Үлгі:Cite web
• Исхаков Д. М. Институт сибирских князей: генезис, клановые основы и место в социально-политической структуре Сибирского юрта // Гасырлар авазы – Эхо веков : журнал. — Казань: Главное архивное управление при Кабинете Министров РТ, 2008. — № 2. — ISSN 2073-7483. Архивировано 22 марта 2016 года. 
•   Үлгі:Wayback
• Тычинских З. А. К вопросу об административно-политическом и территориальном устройстве Сибирских татар в XVI-XVIII веках // Средневековые тюрко-татарские государства : Сборник статей. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — Вып. 1. — С. 172-182. — ISBN 978-5-98245-048-7. 
• Шашков А. Т. Начало присоединения Сибири // Проблемы истории России. — Екатеринбург: Волот, 2001. — Вып. 4: Евразийское пограничье. — С. 8-51.