Оразақ Смағұлұлы

Үлгі:Ғалым Оразақ Смағұлұлы (1 қазан 1930 жыл, Меңдіқара ауданы, Қостанай облысы) — қазақтан шыққан тұңғыш антрополог, Қазақстандағы антропология ғылыми мектебінің негізін қалаушы, тарих ғылымдарының докторы (1984), профессор, Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының академигі (2003), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым және техника қайраткері (1998).

Өмірбаяны

Оразақ Смағұлұлы 1930 жылдың 1 қазанында Қостанай облысы, Меңдіқара ауданында дүниеге келген. 1950 жылы Меңдіқара педагогикалық училищесін, 1955 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің (қазіргі ҚазҰУ) тарих факультетін бітірген.

Еңбек жолын 1956 жылы орта мектеп мұғалімі болып бастаған. 1957 жылы Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтында (бұрынғы Тарих, археология және этнография институты) жұмыс істей бастады, сол кезде Алматы медициналық институтында стажер болды. 1958 жылы Мәскеу мемлекеттік университетінің антропология ғылыми-зерттеу институты мен мұражайында жұмыс істеді.

1958–1961 жылдары КСРО ҒА Этнология және антропология институтының аспиранты болды (ғылыми жетекшісі — Г. Ф. Дебец). 1961 жылдан бастап Қазақстан ҒА Тарих, археология және этнография институтының ғылыми қызметкері ретінде жұмыс істеді. 1965 жылдан аға ғылыми қызметкер, 1984–1986 жылдары Қазақстанның тарихи ескерткіштер жинағы және Қазақстанның жаңа тарихы бөлімінің меңгерушісі, 1989 жылдан этникалық антропология зертханасының меңгерушісі болды.

Ол ғылыми мансабында 30-дан астам экспедиция ұйымдастырды және басқарды, оның ішінде Үндістан–Кеңес (1974–1975), Қазақ–Моңғол (1991–1992) және Қазақ–Италия (1993–1994, 2002–2004) антропологиялық экспедициялары бар. Қазақстан мен Қырғызстанның биік таулы аймақтарындағы халықтардың бейімделу мәселелерін этномәдени үдерістермен байланыстыра зерттеген халықаралық жобаны басқарды.

Ғалымның жалғыз қызы — Айнагүл Оразаққызы Смағұлова, ол да антрополог. Әкесімен бірге «Происхождение казахского народа» атты еңбекті жазған. Оразақ Смағұлұлы өз мұғалімдері ретінде Виктор Бунакты, Яков Рогинскийді және Георгий Дебетсті атайды<ref>https://egemen.kz/article/164074-orazaq-smaghulov-qazaq-%E2%80%93-dgaratylysy-erekshe-khalyq</ref>.

Ғылыми қызметі

Оразақ Смағұлұлы — Қазақстандағы антропология саласының пионері. Оның зерттеулері қазақ халқының этногенезі мен этникалық тарихын, Орталық Азия халықтарының (скифтер, сарматтар, қаңлылар, аландар т.б.) шығу тегін, ежелгі және қазіргі тұрғындардың антропологиялық сабақтастығын қамтиды. Ол краниологиялық, серологиялық, одонтологиялық, дерматоглификалық зерттеулер жүргізіп, қазақтардың генофондының біртұтастығын және 4 мың жылдық тарихын ғылыми негізде дәлелдеген.

Негізгі еңбектері (200-ден астам ғылыми жұмыстың авторы, оның 20-ға жуығы шетелде жарық көрген<ref>Қазақ Энциклопедиясы, 7 том</ref>):

• «Население Казахстана от эпохи бронзы до современности» (1970);
• «Этническая география Казахстана» (1970);
• «Этническая антропология Казахстана» (1982);
• «Этническая одонтология Казахстана» (1989, бірлескен авторлық);
• «Этническая дерматоглифика казахов» (2005, бірлескен авторлық);
• «Абылай хан» (2003, бірлескен авторлық) және т.б.

Оның зерттеулері бойынша қазақтар — Еуразияда антропологиялық ерекшелігі бойынша жеке-дара этнос, 4 мың жылдық (кейбір еңбектерінде 5 мың жылдық) тарихы бар біртұтас халық.

Марапаттары

• Шоқан Уәлиханов атындағы сыйлық (1990);
• Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым және техника қайраткері (1998);
• ҚР ҰҒА академигі (2003, 1994 жылы корреспондент-мүше);
• «Құрмет» ордені;
• Болонья ғылым академиясының мүше-корреспонденті.

Сыртқы сілтемелер

• Календарь дат и событий Костанайской области на 2010 год, Выпуск 37, Костанайская областная универсальная научная библиотека им. Л. Н. Толстого, Костанай, 2009, стр. 13