Мәдени мұра (мемлекеттік бағдарлама)

«Мәдени мұра» — Қазақстан Республикасы Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың бастамасымен жүзеге асырылған мемлекеттік бағдарлама, стратегиялық ұлттық жоба. Бағдарлама Қазақстанның мәдени, тарихи және рухани мұрасын зерттеуге, сақтауға, қалпына келтіруге және насихаттауға бағытталды. Ол ұлттық мәдениетті жалпыадамзаттық мәдениеттің құрамдас бөлігі ретінде қарастырып, этнос, қоғам және адамзат парасатының дамуына негіз болған тарихи жадыны зерделеуді мақсат етті<ref>Үлгі:Cite web</ref>.

Бағдарлама аясында халықтың мол мәдени мұрасы, соның ішінде заманауи ұлттық мәдениет, фольклор, салт-дәстүрлер, ұлттық тарих үшін ерекше маңызы бар тарихи-мәдени және сәулет ескерткіштері, ұлттық әдебиет пен жазба мұралар жан-жақты зерттелді. Сонымен қатар мемлекеттік тілде әлемдік ғылыми ой, мәдениет және әдебиет жетістіктерінің үздік үлгілері негізінде іргелі гуманитарлық қор қалыптастыру көзделді<ref>Үлгі:Cite web</ref>.

Тарихы

2003 жылғы қарашаның 28 күні Астанада Нұрсұлтан Назарбаевтің төрағалығымен Ұлттық кеңестің үшінші отырысы өтті<ref>Үлгі:Cite web</ref>. Онда «Мәдени мұра» бағдарламасының жобасы талқыланды<ref>Үлгі:Cite web</ref>. Үш жылға арналған бағдарламаға жалпы көлемі 3 миллиард 948 миллион теңге қаржы көзделді<ref>Үлгі:Cite web</ref><ref name=":0">Үлгі:Cite web</ref>. Бағдарлама жобасы бойынша Мәдениет министрі Дүйсен Қасейінов пен Ақпарат министрі Сауытбек Әбдрахмановтар баяндама жасады<ref name=":0" />.

Мәдениет министрі Дүйсен Қасейіновтің айтуынша, Қазақстан аумағында архитектураның 25 мыңнан астам тұрғылықты ескерткіштері, 100-ден астам мемлекетітк мұражайларда сақталған 2 миллион 56 мыңнан астам мәдени игіліктер бар. 3066 мемелекетітк кітәпханада жинақталған 66 миллион 840 томдық кітәпттар, сирек кездесетін қолжазбалар, басылымдар бар. Министр осындай мәдени мұраларды жүйелеу, зерттеу, саралауда мемлекеттік қамқорлықтың керектігін айтты<ref name=":0" />.

Ақпарат министрі Сауытбек Әбдрахманов бүкіл әлемнің ақыл–ойы жинақталған қазыналардың ең таңдаулыларын қазақ тілінде шығару туралы мәселені көтерді . Әбіш Кекілбаев аталған бағдарламаны ұзақ мерзімдік ету жөнінде ой айтты<ref name=":0" />.

«Мәдени мұра» бағдарламасы тарихи-мәдени дәстүрлерді қайта жаңғырту мен дамытудың сабақтастығын қамтамасыз етуге, елдің мәдени мұрасын сақтау, пайдалану, зерттеу және насихаттаудың негізгі бағыттарын айқындауға бағытталды. Бағдарлама шеңберінде мәдени мұраны зерделеудің тұтас жүйесін жасау, оның ішінде<ref>Үлгі:Cite web</ref>:

• ұлттық мәдениет, фольклор және салт-дәстүрлерді жинақтау;
• жазба және ұлттық әдебиеттің ғасырлар бойғы тәжірибесін жүйелеу;
• ғылыми және көркем сериялар шығару;
• тарихи-мәдени ескерткіштерді реставрациялау, консервациялау және мұражайландыру;
• мәдени мұра саласындағы материалдық-техникалық базаны нығайту;
• ғылыми-зерттеу жұмыстарын дамыту

сияқты міндеттер қарастырылды.

Бағдарламаны әзірлеу мәдени құндылықтарды тиімді сақтау мен пайдалануға арналған жұмыстарды жоспарлы түрде қаржыландыру қажеттілігімен және мәдени мұра саласында қордаланған мәселелерді белсенді түрде шешу талабымен негізделді.

«Мәдени мұра» бағдарламасын басқару және үйлестіру

• «Мәдени мұра» стратегиялық ұлттық жобасын жүзеге асыру жөніндегі Қоғамдық кеңес<ref>Үлгі:Cite web</ref>
• “Мәдени мұра” мемлекеттік бағдарламасының төрағасы Иманғали Тасмағамбетов<ref>Үлгі:Cite web</ref>
• Кеңес төрағасы – Президент Әкімшілігі Басшысының орынбасары Мәулен Әшімбаев.
• Мәдениет және ақпарат министрі Мұхтар Құл-Мұхаммед

Іске асырылу кезеңдері

Бағдарлама 2004 жылы басталып, бастапқыда екі жылға есептелді. Кейін ол бірнеше кезең бойынша жалғастырылды<ref>Үлгі:Cite web</ref>:

• I кезең — 2004–2006 жылдар<ref>Үлгі:Cite web</ref>;
• II кезең — 2007–2009 жылдар<ref>Үлгі:Cite web</ref>;
• III кезең — 2009–2011 жылдар<ref>Үлгі:Cite web</ref>.

Мақсаты

«Мәдени мұра» бағдарламасының негізгі мақсаты — елдің тарихи-мәдени мұрасын зерттеу, қалпына келтіру және сақтау, тарихи-мәдени дәстүрлерді жаңғырту, сондай-ақ Қазақстанның мәдени мұрасын шетелде насихаттау.

Негізгі бағыттары

Бағдарлама төрт негізгі бағыт бойынша жұмыс істеді:

• ұлттық мәдениет үшін ерекше маңызы бар тарихи-мәдени және сәулет ескерткіштерін қалпына келтіру;
• археологиялық зерттеулер жүргізу;
• қазақ халқының мәдени мұрасы саласындағы ғылыми жұмыстарды дамыту;
• ұлттық әдебиет пен жазба мұраны жүйелеу, кеңейтілген қорлар мен сериялар құру.

Кітапханалардағы насихат жұмысы

Облыстық кітапханаларда «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасын жүзеге асыру мақсатында түрлі мәдени іс-шаралар өткізілді. Олардың қатарында:

• «Мәдени мұра» қорын қалыптастыру;
• мәдени-әдеби мұраны сақтау және насихаттау;
• сирек кездесетін және құнды әдебиеттерді таныстыру;
• заманауи ұлттық мәдениет, фольклор және салт-дәстүрлерді насихаттау;
• тарихи-мәдени және сәулет ескерткіштері туралы әдебиеттерді көпшілікке ұсыну;
• қазақ халқының ежелгі заманнан бүгінге дейінгі философиялық мұрасын оқып-үйрену;
• жастарды мәдени құндылықтарды тануға және дамытуға баулу

сияқты жұмыстар болды.

Зерттеу жұмыстары

2004 жылдан бастап, яғни бағдарламаны жүзеге асыру кезеңінде, тарих пен мәдениеттің 78 ескерткішінде реставрациялық жұмыстар аяқталды. Соның 28-і, яғни 35 пайызы, 2008–2011 жылдары қалпына келтірілді.

Бағдарлама аясында 26 ғылыми-қолданбалы және 40 археологиялық зерттеу жүргізілді. Бұл жұмыстар ғылымды мыңдаған артефактылармен байытты. Әсіресе Шығыс Қазақстан облысы аумағындағы Шілікті мен Берел қорғандарында жүргізілген қазбалар нәтижесінде табылған, скиф-сібір аң стиліне жататын алтын бұйымдар дүниежүзіне танымал болды<ref>Үлгі:Cite web</ref>.

Тәуелсіз Қазақстан тарихында алғаш рет ел аумағындағы тарихи-мәдени ескерткіштердің ауқымды инвентаризациясы жүргізілді. Соның нәтижесінде республикалық маңызы бар 218 нысанның және жергілікті маңызы бар 11 277 нысанның тізімі қабылданды.

Қытай, Түркия, Моңғолия, Ресей, Жапония, Мысыр, Өзбекстан, Армения, сондай-ақ АҚШ пен Батыс Еуропа елдеріне жасалған ғылыми-зерттеу экспедицияларының нәтижесінде Қазақстан тарихына, этнографиясына және өнеріне қатысты 5000-нан астам құнды архивтік құжаттар, қолжазбалар мен баспа басылымдары алынды<ref>Үлгі:Cite web</ref>.

Баспа және ғылыми жобалар

Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін алғаш рет «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында қазақ тіліндегі толыққанды гуманитарлық білім қорын қалыптастыру басталды. Бағдарлама шеңберінде 537 кітап бір жарым миллионнан астам таралыммен жарық көрді. Бұл басылымдардың қатарында тарих, археология, этнография және энциклопедиялық сөздіктерге арналған бірегей сериялар болды<ref>Үлгі:Cite web</ref>.

Бағдарлама аясында жарық көрген белгілі сериялар қатарына мыналар жатады<ref>Үлгі:Cite web</ref>:

• «Бабалар сөзі»;
• «Әлемдік әдебиет кітапханасы»;
• «Қазақ әдебиетінің тарихы»;
• «Қазақ халқының ежелгі заманнан қазіргі кезге дейінгі философиялық мұрасы»;
• «Әлемдік мәдениеттанушылық ойлар»;
• «Экономикалық классика»;
• «Әлемдік философиялық мұра».

«Қазақ халқының ежелгі заманнан қазіргі кезге дейінгі философиялық мұрасы» сериясы қазақ халқының философиялық ойлау дәстүрін жүйелеудегі алғашқы ірі қадамдардың бірі болды. Бұл топтамаға Қорқыт атадан бастап Абай мен Шәкәрімге дейінгі ойшылдардың көзқарастары енгізілді.

Бұл басылымдардың әрқайсысы ғалымдар, жазушылар, аудармашылар, архивистер және кітапханашылардың бірлескен еңбегінің нәтижесі болды.

Архивтік жұмыстар

Бағдарлама шеңберінде қазақтың байырғы мәдениетіне қатысты сирек деректерді талдауға арналған және архив материалдарын ғылыми айналымға енгізуге бағытталған бірқатар еңбектер дайындалды. Солардың қатарында:

• «Қазақтың байырғы мәдениетіне қатысты сирек кездесетін деректерге талдау»;
• «Ғ. Мүсірепов және архив»

Профессор Ж. М. Төлеубаева Өзбекстан Республикасы Ғылым академиясы Шығыстану институтының қолжазба қорында жұмыс істеп, Қазақстан мен Орталық Азияның саяси тарихы мен мәдениетіне қатысты түркі, араб, парсы және қытай тілдеріндегі қолжазбаларды анықтап, олардың аудармаларына жан-жақты талдау жасады. Нәтижесінде «Материалы по истории Казахстана и Центральной Азии» атты зерттеу монографиясының бірінші шығарылымы дайындалды.

Сонымен бірге «Академик Б. А. Ахмедов. Избранные труды» жинағын әзірлеу жұмыстары жүргізілді. «Хрестоматия по истории межгосударственных отношений и дипломатии в Центральной Азии в XIII–XV века» атты жинақ жарық көрді.

Ұлттық орталықта «Қазақстанның тарихи мұрағаты» — «Исторический архив Казахстана» атты альманах сериясын шығару қолға алынды. Альманахқа Қазақстан Республикасының Орталық мемлекеттік мұрағаты, Өзбекстан Республикасының Орталық мемлекеттік мұрағаты, Омбы және Орынбор облыстық мемлекеттік мұрағаттары, сондай-ақ Ресей мұрағаттарынан алынған Қазақстан тарихына қатысты құжаттар енгізілді. Кейінірек альманахқа Н. Г. Малицкийдің бұрын жарияланбаған «Казахи» атты этнографиялық очеркі де қосылды. Сонымен қатар төңкеріске дейінгі Жетісу облысының археологиясына қатысты материалдармен толықтыру туралы шешім қабылданды.

Музыкалық мұраны зерттеу

Бағдарлама аясында орта ғасырлардағы музыкалық мұраға, соның ішінде күйлер мен тарихи жырларға терең зерттеулер жүргізілді. Соның нәтижесінде қазақтың дәстүрлі ән-күй мұрасының «Мәңгілік сарын: қазақтың 1000 күйі, 1000 әні» атты антологиясы жарық көрді<ref>Үлгі:Cite web</ref>. Жинаққа 260-қа жуық күйдің ең таңдаулылары енгізіліп отыр. Алғашқы мега-альбомда қазақтың дәулескер күйшілері – Құрманғазы, Қазанғап, Дәулеткерей, Байжігіт, Қожеке, Сүгірдің домбырашылық мектебі орындаушыларына кеңінен орын берілді. Тоғыз күйтабақтың алғашқы үшеуі Батыс Қазақстан аймағының күйшілік дәстүріне арналса, төртінші табақ осы өңірдің Маңғыстау аймағын қамтиды. Онда Қартбай, Абыл секілді күйшілердің шығармалары бар. Алтыншы күйтабаққа Арқа өңірінің, яғни Тәттімбет, Айдос, Дайрабай, Әшімтай сынды күйшілердің күйлері енді. Жетінші табақ Шығыс Қазақстан өңірінің Байжігіт, Мәсғұт, Бейсенбі күйшілерге арналса, сегізінші күйтабаққа Жетісу өңірінде өмір сүрген Байсерке, Шортанбай, Тілендінің күйлері жазылды. Соңғы, тоғызыншы күйтабақ халыққа кеңінен тараған Қаратау мектебіне арналды. Одан Сүгір салған соқпақтың жалғастырушылары Бапыш пен Төлеген Момбековтың күйлерін тыңдауға болады.

Бұл жоба ұлттық мәдениет тарихындағы ауқымы жағынан теңдессіз еңбек болды. Антология аясында халық әндері мен күйлерінің түпнұсқалық орындаулары жиналып, дайындалып, өңделіп, реставрацияланып, цифрландырылып, CD-дискілер түрінде шығарылды. Қазақ дәстүрлі музыкасының бұл антологиясы — цифрлық тасығыштағы ең толық жинақтардың бірі.

Қазақ халқының музыкалық дарындылығы туралы өткен ғасырлардағы көптеген ғалымдар жоғары баға берген. Шоқан Уәлиханов келтірген мәлімет бойынша, А. И. Левшин: «Қазақтар адамның сазгер немесе ақын болып туылатынының бір дәлелі болып табылады» деп жазған. Ал А. Эйхгорн қазақ әндері туралы: «Қазақтың әндері көкке көтеріліп бара жатқан бүркіттей өктем де, ерікті» деп бағалаған. Белгілі зерттеуші Г. Потанин болса: «Мен үшін бүкіл қазақ даласы әндетіп тұрғандай» деп жазған.

Қазақ халқы өзінің тарихында бай музыкалық мәдениет қалыптастырды. Ұлы даладағы жыраулар, ақындар, өлеңшілер, күйшілер мен әншілер халықтың рухани дүниесін байытып, музыка өнерін қоғамдық өмірдің ажырамас бөлігіне айналдырды.

Шетелдегі жобалар

Бағдарлама шеңберінде шетелде де бірқатар маңызды тарихи-мәдени жобалар жүзеге асырылды. Олардың қатарында:

• Дамаск қаласындағы Сұлтан Аз-Захир Бейбарс кесенесін реставрациялау;
• Каир қаласындағы Сұлтан Бейбарс мешітін қалпына келтіру;
• Дамаскідегі Әл-Фараби тарихи-мәдени орталығы мен кесенесін салу

Кино және өнер саласы

«Қазақфильм» акционерлік қоғамының киностудиясы ұлттық мәдениеттің маңызды тарихи орындары мен мұралары туралы 20 деректі фильм түсірді. Олардың қатарында:

• «Қорқыт. Күй тарихы»;
• «Номадтардың музыкалық мұрасы»;
• «Ежелгі Түркістан сәулет ескерткіштері»;
• «Жүсіп Ата кесенесі»;
• «Тамғалы петроглифтері»

Туризм және насихат

Бағдарламада туризм саласын дамытуға бағытталған іс-шаралар да қарастырылды. Туристік маршруттарды әзірлеу барысында археологтардың ғылыми кеңестері пайдаланылды.

Жыл сайын Қазақстанда және шетелдерде тарихи-мәдени мұраны насихаттауға арналған шамамен 200 іс-шара ұйымдастырылып отырды.

Бағдарламаның маңызы

«Мәдени мұра» бағдарламасының ауқымдылығы оған қазіргі Қазақстанның зияткерлік әлеуетінің кеңінен қатысуымен ерекшеленді. Жобаға әдебиет пен өнер, философия, тарих, этнография, тіл білімі салаларындағы академиялық институттар, Ұлттық кітапхана, жоғары оқу орындары және көптеген ғылыми-зерттеу мекемелері атсалысты.

Бағдарлама Қазақстан тарихындағы теңдессіз гуманитарлық акциялардың бірі ретінде бағаланады. Ол қазақ халқының ұлттық рухани байлығын жаңғыртып қана қоймай, оны әлемге танытуға мүмкіндік берді.