Нұсқалар арасындағы айырмашылық: "Ер Қосай Құдайкеұлы"
ш (1 түзету) |
(Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5) |
||
| Жол нөмірі 2: | Жол нөмірі 2: | ||
|түс = Қазақ хандығы | |түс = Қазақ хандығы | ||
|Титулы = Бас қолбасшы | |Титулы = Бас қолбасшы | ||
| + | |Суреті = Ер Қосай.jpg | ||
|Басқара бастады = 1538 | |Басқара бастады = 1538 | ||
|Басқаруын аяқтады =1580 | |Басқаруын аяқтады =1580 | ||
| Жол нөмірі 7: | Жол нөмірі 8: | ||
|Ізашары = ??? | |Ізашары = ??? | ||
|Ізбасары = әз Ғараб батыр | |Ізбасары = әз Ғараб батыр | ||
| − | |Шын есімі =Қосай | + | |Шын есімі = Қосай |
|Лақап аты = Ер Қосай | |Лақап аты = Ер Қосай | ||
|Азаматтығы = [[Қазақ хандығы]] | |Азаматтығы = [[Қазақ хандығы]] | ||
|Туған күні = 1507 | |Туған күні = 1507 | ||
| − | |Қайтыс болған күні =1594 | + | |Қайтыс болған күні = 1594 |
| − | |Жұбайы = | + | |Жұбайы = Сақыпжамал ханым, Оғылмеңлі |
| − | + | }} | |
| + | '''Ер Қосай Құдайкеұлы''' ([[1507 жыл|1507]]–[[1594 жыл|1594]]) — [[Байұлы]] тайпасы [[Адай]] руынан шыққан халық батыры, Маңғыстау қазақтарының орта ғасырлардағы көсемі. | ||
| − | + | Ер Қосай [[Қазақ хандығы]] дами түскен кезеңде өмір сүріп, [[қазақ]] ұлты мен мемлекеттігін нығайтуға үлес қосқан ірі тарихи тұлғалардың бірі. Хақназар ханның оң қолы мен кеңесшісі болған. Әділдігімен, шешендігімен мәлім, [[Орта Азия]] халықтарының ынтымақты, бейбіт өмір сүруіне ықпал етті. Жер, су дауларын қантөгіске жеткізбей шешті. | |
| − | + | Бүгінгі [[Жаңаөзен]] қаласының қасындағы Ер Қосайдың бастауымен қойылған «[[Ер Сары қайрағы]]» қада тас белгісі тұрған жерде көрші халықтар өкілдерінің бас қосуы өтіп тұрған. Жорықтардың бірінде отбасы опат болған Ер Қосай екінші рет түрікменнің Ер Сары көсемінің қызы Оғылмеңліге үйленген. Одан тараған алты ұл - Байбол, Тіней, Әйтей, Бөгей, Бәли, Сүйіндік (Жаманадай) кейіннен [[Қосай]] руы болып тарқаған. Одан қазақ ертегілеріндегі [[жезтырнақ]]пен, [[таутайлақ]]пен айқасып жеңген әйгілі [[Есекмерген]], жорық жыршылары, ақындар, жыраулар, өнер шеберлері [[Қалнияз Шопықұлы|Қалнияз]], Абыл, Нұрым, Қашаған сынды дүлдүлдер тараған. | |
| − | + | ||
| − | + | ||
| − | + | ||
| − | + | ||
| − | + | Қосайды батырлығы себепті Ер Қосай деп атайды. [[Бекет Мырзағұлұлы|Бекет]] туылып, «Мединеде Мұхаммед, Түркістанда Қожа Ахмет, Маңғыстауда пір Бекет, тілегімізді қабыл ет!» деп қашан пір Бекет атанғанға дейін Адай батырларының жауға шапқандағы, жалпы қалың Адайдың ұраны болатын Қосай – осы Ер Қосай. [[Адай]]лар жиын-тойда батаны Қосайдың ұрпақтарына жасатады, тіпті қол жинап, жауға аттанарда да қолдың басшылары: «Араларыңда Қосайдан кім бар?» деп сұрайтын болған. Егер Қосай ұрпағынан ешкім болмаса, онда жол оңғарылмайды деп, жорықты кейінге қалдырып отырған. Немесе сол маңдағы жақын ауылдарда бар болса, Қосай атаның ұрпағының үйіне түсіп, оның рухына бағыштап мал сойып, дәм беріп, құран оқытқаннан кейін ғана жолға шығады екен. | |
| − | + | ||
| − | + | Адай елі Сырдың бойын мекен етіп жүрсе керек. Көктем шығып, мұз түсіп кетпей тұрып, арғы бетке өтіп алайық дегенде, көштің алдында кеткен Қосайдың өзі аман қалады-дағы, қалған үш ұлы, алты немересінің ауылы түгелімен дарияның ойылып кеткен мұзының астында қарап болады. Қолынан келер қайран жоқ, «Ей, Алла-Тағала, соңымды бер, соңымды берсең оңымды бер!» деп тілек айтуға ғана шамасы келеді. …Бірақ, қаншама қайратты ер дегенмен, қарт батыр жылай-жылай екі көзінен айрылып, суқараңғы соқыр болып қалады. | |
| − | + | Кейіннен Түрікменнің Оғылмеңлі есімді қызына үйленеді. Оғылмеңлі ақылды, парасатты адам болған. Емшілік қасиет те дарыған жан болған көрінеді. Кей аңызда Қосайдың зағип көзін Оғылмеңлінің өзі емдеп жазып алған делінеді. <ref>https://qazaquni.kz/2016/03/04/47967.html Адай деген қандай ел?..</ref> | |
| − | [[ | + | 2007-ші жылы қазан айында Ер Қосайдың 500 жылдығы аталып өтті, ерлік өмірі зерттеліп, дәріптелген ғылыми-теориялық конференция болды. Жаңаөзен қаласында Ер Қосай атындағы мешіт, теңізде кеме бар. Еліміздің батыс қақпасы саналатын [[Атырау облысы]]ндағы Ресеймен арадағы шекарада орналасқан бөлімшесіне Ер Қосай батырдың атағы берілді. <ref>https://kznews.kz/kznews/shekara-bolimshelerine-er-qosaj-men-isataj-batyr-esimderi-berildi/{{Deadlink|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Шекара бөлімшелеріне Ер Қосай мен Исатай батыр есімдері берілді</ref> |
| + | Ер Қосай мен Оғылмеңлі ана кәзіргі [[Қарақалпақстан]] Республикасының астанасы [[Нүкіс]] қаласына жақын Бестөбе деген жерде жерленген, бастарына мазар орнатылған.<ref>«Маңғыстау» энциклопедиясына, Компьютерлік-баспа орталығы, 2007</ref><ref>«Қазақ Совет энциклопедиясы» (12 томдық), Алматы, 1972 – 1978</ref><ref>[[Маңғыстау энциклопедиясы]], Алматы, 1997</ref> | ||
| + | |||
| + | == Дереккөздер == | ||
| + | {{дереккөздер}} | ||
{{Stub}} | {{Stub}} | ||
| + | |||
| + | [[Санат:Қазақ хандығы қайраткерлері]] | ||
| + | [[Санат:Қазақ батырлары]] | ||
| + | [[Санат:Қазақ хандығы бас қолбасшылары]] | ||
| + | [[Санат:Қарақалпақстанда жерленгендер]] | ||
| + | [[Санат:Қолбасшылар]] | ||
21:34, 2026 ж. наурыздың 3 кезіндегі түзету
Үлгі:Мемлекеттік қайраткер Ер Қосай Құдайкеұлы (1507–1594) — Байұлы тайпасы Адай руынан шыққан халық батыры, Маңғыстау қазақтарының орта ғасырлардағы көсемі.
Ер Қосай Қазақ хандығы дами түскен кезеңде өмір сүріп, қазақ ұлты мен мемлекеттігін нығайтуға үлес қосқан ірі тарихи тұлғалардың бірі. Хақназар ханның оң қолы мен кеңесшісі болған. Әділдігімен, шешендігімен мәлім, Орта Азия халықтарының ынтымақты, бейбіт өмір сүруіне ықпал етті. Жер, су дауларын қантөгіске жеткізбей шешті. Бүгінгі Жаңаөзен қаласының қасындағы Ер Қосайдың бастауымен қойылған «Ер Сары қайрағы» қада тас белгісі тұрған жерде көрші халықтар өкілдерінің бас қосуы өтіп тұрған. Жорықтардың бірінде отбасы опат болған Ер Қосай екінші рет түрікменнің Ер Сары көсемінің қызы Оғылмеңліге үйленген. Одан тараған алты ұл - Байбол, Тіней, Әйтей, Бөгей, Бәли, Сүйіндік (Жаманадай) кейіннен Қосай руы болып тарқаған. Одан қазақ ертегілеріндегі жезтырнақпен, таутайлақпен айқасып жеңген әйгілі Есекмерген, жорық жыршылары, ақындар, жыраулар, өнер шеберлері Қалнияз, Абыл, Нұрым, Қашаған сынды дүлдүлдер тараған.
Қосайды батырлығы себепті Ер Қосай деп атайды. Бекет туылып, «Мединеде Мұхаммед, Түркістанда Қожа Ахмет, Маңғыстауда пір Бекет, тілегімізді қабыл ет!» деп қашан пір Бекет атанғанға дейін Адай батырларының жауға шапқандағы, жалпы қалың Адайдың ұраны болатын Қосай – осы Ер Қосай. Адайлар жиын-тойда батаны Қосайдың ұрпақтарына жасатады, тіпті қол жинап, жауға аттанарда да қолдың басшылары: «Араларыңда Қосайдан кім бар?» деп сұрайтын болған. Егер Қосай ұрпағынан ешкім болмаса, онда жол оңғарылмайды деп, жорықты кейінге қалдырып отырған. Немесе сол маңдағы жақын ауылдарда бар болса, Қосай атаның ұрпағының үйіне түсіп, оның рухына бағыштап мал сойып, дәм беріп, құран оқытқаннан кейін ғана жолға шығады екен.
Адай елі Сырдың бойын мекен етіп жүрсе керек. Көктем шығып, мұз түсіп кетпей тұрып, арғы бетке өтіп алайық дегенде, көштің алдында кеткен Қосайдың өзі аман қалады-дағы, қалған үш ұлы, алты немересінің ауылы түгелімен дарияның ойылып кеткен мұзының астында қарап болады. Қолынан келер қайран жоқ, «Ей, Алла-Тағала, соңымды бер, соңымды берсең оңымды бер!» деп тілек айтуға ғана шамасы келеді. …Бірақ, қаншама қайратты ер дегенмен, қарт батыр жылай-жылай екі көзінен айрылып, суқараңғы соқыр болып қалады.
Кейіннен Түрікменнің Оғылмеңлі есімді қызына үйленеді. Оғылмеңлі ақылды, парасатты адам болған. Емшілік қасиет те дарыған жан болған көрінеді. Кей аңызда Қосайдың зағип көзін Оғылмеңлінің өзі емдеп жазып алған делінеді. <ref>https://qazaquni.kz/2016/03/04/47967.html Адай деген қандай ел?..</ref>
2007-ші жылы қазан айында Ер Қосайдың 500 жылдығы аталып өтті, ерлік өмірі зерттеліп, дәріптелген ғылыми-теориялық конференция болды. Жаңаөзен қаласында Ер Қосай атындағы мешіт, теңізде кеме бар. Еліміздің батыс қақпасы саналатын Атырау облысындағы Ресеймен арадағы шекарада орналасқан бөлімшесіне Ер Қосай батырдың атағы берілді. <ref>https://kznews.kz/kznews/shekara-bolimshelerine-er-qosaj-men-isataj-batyr-esimderi-berildi/Үлгі:Deadlink Шекара бөлімшелеріне Ер Қосай мен Исатай батыр есімдері берілді</ref>
Ер Қосай мен Оғылмеңлі ана кәзіргі Қарақалпақстан Республикасының астанасы Нүкіс қаласына жақын Бестөбе деген жерде жерленген, бастарына мазар орнатылған.<ref>«Маңғыстау» энциклопедиясына, Компьютерлік-баспа орталығы, 2007</ref><ref>«Қазақ Совет энциклопедиясы» (12 томдық), Алматы, 1972 – 1978</ref><ref>Маңғыстау энциклопедиясы, Алматы, 1997</ref>
