Нұсқалар арасындағы айырмашылық: "Мәскеу"
Қазақ Энциклопедиясы жобасынан алынған мәлімет
ш (1 түзету) |
|||
| Жол нөмірі 1: | Жол нөмірі 1: | ||
| − | {{Елді мекен | + | {{Елді мекен-Ресей |
| − | |статусы | + | |статусы = [[Ресей]] астанасы, [[федералдық маңызы бар қала]] |
| − | |қазақша атауы | + | |қазақша атауы = Мәскеу |
| − | |шынайы атауы | + | |шынайы атауы = {{lang-ru|Москва}} |
| − | | | + | |сурет = MSK Collage 2015.png |
| − | + | |сурет атауы = | |
| − | |елтаңба | + | |елтаңба = Coat of Arms of Moscow.svg |
| − | |ту | + | |ту = Flag of Moscow.svg |
| − | |елтаңба сипаттамасы | + | |елтаңба сипаттамасы = Мәскеу елтаңбасы |
| − | |ту сипаттамасы | + | |ту сипаттамасы = Мәскеу туы |
| − | |елтаңба ені | + | |елтаңба ені = 100 |
| − | |ту ені | + | |ту ені = 175 |
| − | |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 45|lat_sec = | + | |lat_dir =N|lat_deg= 55|lat_min= 45|lat_sec=21 |
| − | |lon_dir = |lon_deg = 37|lon_min = 37|lon_sec = | + | |lon_dir =E|lon_deg= 37|lon_min= 37|lon_sec=04 |
| − | + | |CoordAddon = | |
| − | + | |CoordScale = | |
| − | | | + | |ел картасы = |
| − | | | + | |аймақ картасы = |
| − | |ел картасының өлшемi | + | |аудан картасы = |
| − | |аймақ картасының өлшемi = | + | |ел картасының өлшемi = |
| − | |аудан картасының өлшемi | + | |аймақ картасының өлшемi = |
| − | + | |аудан картасының өлшемi = | |
| − | |аймағы | + | |аймағы = Мәскеу |
| − | |кестедегі аймақ | + | |кестедегі аймақ = Мәскеу |
| − | |аудан түрі | + | |аудан түрі = |
| − | |ауданы | + | |ауданы = |
| − | |кестедегі аудан | + | |кестедегі аудан = |
| − | | | + | |мекен түрі = |
| − | | | + | |мекені = |
| − | |кестедегі | + | |кестедегі мекен = |
| − | |ішкі бөлінісі | + | |ішкі бөлінісі = [[Мәскеудің әкімшілік-аумақтық бөлінісі|12 әкімшілік округ (125 аудан, 2 қалалық округ, 19 елді мекен)]] |
| − | |басшының түрi | + | |басшының түрi = [[Мескеу мэрі|Мэрі]] |
| − | |басшысы | + | |басшысы = [[Сергей Семёнович Собянин|Сергей Собянин]] |
| − | | | + | |құрылған уақыты = |
| − | | | + | |алғашқы дерек = 1147 жыл |
| − | + | |статусы 1 = [[Ресей]] астанасы | |
| − | |статус алуы | + | |статус алуы 1 = [[1478 жыл]]ы |
| − | |жер аумағы | + | |статусы 2 = [[Федералдық маңызы бар қала]] |
| − | |биiктiктiң түрi | + | |статус алуы 2 = [[1993 жыл]] |
| − | |орталығының биiктігі | + | |жер аумағы = 2561,5<ref name="Mos2013">[http://moscow.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/moscow/resources/0464cf0048d9d677b368f3f7eaa5adf2/Москва_2013.pdf Москва в 2000-2013 гг.: Краткий статистический справочник/ Мосгорстат- М., 2014. - 74 с.] ISBN 978-5-904548-11-7 с.8 {{ref-ru}}</ref> |
| − | |климаты | + | |биiктiктiң түрi = |
| − | |ресми тілі | + | |орталығының биiктігі = 118—255 |
| − | + | |климаты = [[Континенттік климат|континенттік]] | |
| − | + | |ресми тілі = орыс | |
| − | + | |тұрғыны = {{өсім}} 12 678 079 | |
| − | + | |санақ жылы = 2020 | |
| − | + | |тығыздығы = 4949,47 | |
| − | + | |шоғырлануы = {{nobr|15 512 000}} адам<ref name="World Gazetteer: Russia">{{cite web|url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf Demographia. World Urban Areas & Population Projections. 8th Annual Edition April 2012|title=Demographia. World Urban Areas & Population Projections. 8th Annual Edition April 2012|publisher=Demographia.com|accessdate=2012-07-02|lang=en}}</ref> | |
| − | + | |ұлттық құрамы = [[орыстар]] (91,65 %), [[украиндар]] (1,42 %), [[татарлар]] (1,38 %), [[армяндар]] (0,98 %), [[әзербайжандар]] (0,53 %), [[еврейлер]] (0,49 %)<ref name="demoscope.ru">{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/2007/0271/tema01.php|title=Перепись 2002 года показала изменение национального состава населения Москвы|publisher=«Демоскоп» — Электронная версия бюллетеня «Население и общество». Институт демографии Государственного университета — Высшей школы экономики|accessdate=2009-01-13}} {{ref-ru}}</ref> | |
| − | + | |конфессионалдық құрамы = христиандар, мұсылмандар, иудейлер, буддисттер және басқалары | |
| − | + | |этнохороним = мәскеулік, мәскеуліктер | |
| − | |телефон коды | + | |телефон коды = 495, 499 |
| − | |пошта индексі | + | |пошта индексі = |
| − | |пошта индекстері | + | |пошта индекстері = 101000—135999 |
| − | |автомобиль коды | + | |автомобиль коды = |
| − | + | |сандық идентификаторы = 45 | |
| − | |сандық идентификаторы | + | |ортаққордағы санаты = Moscow |
| − | |ортаққордағы санаты | + | |сайты = https://www.mos.ru |
| − | |сайты | + | |сайт тілі = ru |
| − | |сайт тілі | + | |сайт тілі 2 = en |
| − | |add1n | + | |add1n = Марапаттары |
| − | |add1 | + | |add1 = {{Алтын Жұлдыз медалі|тип=қала}} {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Қазан төңкерісі ордені|түрі=қала}} |
}} | }} | ||
| − | + | {{мағына|Мәскеу (айрық)}} | |
| − | '''Мәскеу''' ({{lang-ru|Москва́}}, ({{audio|ru-Moskva.ogg|айтылуы}})) — [[Ресей Федерациясы]]ның астанасы. Ресейдің еуропа бөлігінің ортасында, [[Мәскеу өзені]]нің жағасында орналасқан. Жер аумағы 1000 км<sup>2</sup>. [[Климат]]ы [[қоңыржай континент]]тік. Орташа температура қаңтарда –10,2 | + | '''Мәскеу''' ({{lang-ru|Москва́}}, ({{audio|ru-Moskva.ogg|айтылуы}})) — [[Ресей|Ресей Федерациясы]]ның астанасы. Ресейдің еуропа бөлігінің ортасында, [[Мәскеу өзені]]нің жағасында орналасқан. Жер аумағы 1000 км<sup>2</sup>. [[Климат]]ы [[қоңыржай континент]]тік. Орташа температура қаңтарда –10,2 [[°C]], шілдеде 18,1 °C; жылдық жауын-шашын мөлшері 600 мм-ге жуық. Мәскеу – дүние жүзіндегі ең ірі қалалардың бірі. Халқы 11,5 млн (2011). Мәскеу – 13 – 14 ғасырларда [[Владимир Суздаль]] ұлы кінәздіктерінің, 15 ғасырдың соңғы ширегінен 1712 жылға дейін бір орталыққа бағынған орыс мемлекетінің, 1918 жылы наурыздан – 1922 жылдың желтоқсанға дейін [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]]-дің, 1922 жылы желтоқсаннан – 1992 жылға дейін [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-ның астанасы болды. Мәскеу аумағындағы алғашқы қоныстар б.з.б. 2-мыңжылдықта пайда болды. 10 – 11 ғасырларда мұнда шығыс [[славяндар|славян]] [[тайпа]]сы – [[вятичтер]] қалашығы орналасты. Шежіре деректерінде 1147-жылдан ұшырасады.<ref>"Ордабасы": Энциклопедия.- Шымкент:"Ордабасы".2008.</ref> |
[[Сурет:Moscow.gif|thumb|left|Ескі Мәскеу қаласының картасы]] | [[Сурет:Moscow.gif|thumb|left|Ескі Мәскеу қаласының картасы]] | ||
[[Сурет:Map of Moscow 1784.jpg|thumb|left|'''Мәскеу қаласының картасы''' 1784 жылы]] | [[Сурет:Map of Moscow 1784.jpg|thumb|left|'''Мәскеу қаласының картасы''' 1784 жылы]] | ||
[[Сурет:Moscow satellite image.jpeg|thumb|left|'''Мәскеу қаласының жер серігінен қарағандағы көрінісі''']] | [[Сурет:Moscow satellite image.jpeg|thumb|left|'''Мәскеу қаласының жер серігінен қарағандағы көрінісі''']] | ||
| − | {|class="wikitable" | + | |
| + | == Халқы == | ||
| + | {| class="wikitable" | ||
! Ұлт өкілдері | ! Ұлт өкілдері | ||
! Саны, адам (барлығы — 11 млн)<ref>[http://moscow.gks.ru/perepis2010/perepis2010Doc/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BB_5_%D0%9C%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B2%D0%B0.xls Приложения к итогам ВПН 2010 ж. в городе Москве]</ref> | ! Саны, адам (барлығы — 11 млн)<ref>[http://moscow.gks.ru/perepis2010/perepis2010Doc/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BB_5_%D0%9C%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B2%D0%B0.xls Приложения к итогам ВПН 2010 ж. в городе Москве]</ref> | ||
| Жол нөмірі 88: | Жол нөмірі 90: | ||
| 0,98% | | 0,98% | ||
|- | |- | ||
| − | ![[ | + | ![[Әзербайжандар]] |
| 57 123 | | 57 123 | ||
| 0,53% | | 0,53% | ||
|- | |- | ||
| − | ![[ | + | ![[Еврейлер]] |
| 53 142 | | 53 142 | ||
| 0,49% | | 0,49% | ||
|- | |- | ||
| − | ![[Белорустар]] | + | ![[Беларустар|Белорустар]] |
| 39 225 | | 39 225 | ||
| 0,36% | | 0,36% | ||
| Жол нөмірі 120: | Жол нөмірі 122: | ||
'''Мәскеу (Ресей империясы) 1908 жылы''' (Бейнекөрініс) | '''Мәскеу (Ресей империясы) 1908 жылы''' (Бейнекөрініс) | ||
[[Сурет:Moscow clad in snow - Moscou sur la neige - Москва в снежном убранстве - Москва в снегу (1908), noaudio.ogv|300px|left]] | [[Сурет:Moscow clad in snow - Moscou sur la neige - Москва в снежном убранстве - Москва в снегу (1908), noaudio.ogv|300px|left]] | ||
| − | Мәскеу жөніндегі ең алғашқы дерек [[Ипатьев]] [[жылнама]]сында кездеседі. 1147 жылғы сәуірдегі жазбада князь [[Юрий Долгорукий]]дің Чернигов-Северск князі Святослав Ольговичті өз мекеніне, “''Московқа''” кеңес өткізу үшін шақырғаны баяндалады. Осы жыл (1147) Мәскеудің (Москваның) іргесі қаланған мерзім болып есептеледі. Мәскеудің өсуіне, жетекші рөл атқаруына оның тұрған жері (орыс халқының қалыптасуына ықпал еткен орталық, сауда жолдарының торабы) себеп болды. 15 – 16 ғасырларда Мәскеу саудамен, қолөнермен айналысатын ірі қалаға айналып, біртіндеп бүкіл орыс жерінің мәдени орталығы бола бастады. Кремль, Покров соборы (Василий Блаженный), т. б. салынды. Мәскеуде орыстың кітап басу өнері дами бастады. 1607-12 жылы поляк-литван [[интервент]]тері Мәскеуді басып алды. Оларға қарсы К.Минин мен Д.Пожарский бастаған азаттық күрес орыс халқының жеңісімен аяқталды. Бірте-бірте Мәскеу бүкіл ресейлік нарықтық орталыққа айналып, [[Еуропа]], [[Азия]] көпестерінің назарын аударды. 1678 жылы славян-грек-латын академиясы ашылды. Мәскеу тұрғындары И.Болотников бастаған шаруалар соғысына, 17 ғасырдағы көтерілістерге (1648 жылы “''Тұз бүлігі''”, 1662 жылы – “''Мыс бүлігі''”, 1682 жылы “''Хованщина''”) белсене қатысты. | + | Мәскеу жөніндегі ең алғашқы дерек [[Ипатьев]] [[жылнама]]сында кездеседі. 1147 жылғы сәуірдегі жазбада князь [[Юрий Долгорукий]]дің Чернигов-Северск князі Святослав Ольговичті өз мекеніне, “''Московқа''” кеңес өткізу үшін шақырғаны баяндалады. Осы жыл (1147) Мәскеудің (Москваның) іргесі қаланған мерзім болып есептеледі. Мәскеудің өсуіне, жетекші рөл атқаруына оның тұрған жері (орыс халқының қалыптасуына ықпал еткен орталық, сауда жолдарының торабы) себеп болды. 15 – 16 ғасырларда Мәскеу саудамен, қолөнермен айналысатын ірі қалаға айналып, біртіндеп бүкіл орыс жерінің мәдени орталығы бола бастады. Кремль, Покров соборы (Василий Блаженный), т. б. салынды. Мәскеуде орыстың кітап басу өнері дами бастады. 1607-12 жылы поляк-литван [[интервент]]тері Мәскеуді басып алды. Оларға қарсы К. Минин мен Д. Пожарский бастаған азаттық күрес орыс халқының жеңісімен аяқталды. Бірте-бірте Мәскеу бүкіл ресейлік нарықтық орталыққа айналып, [[Еуропа]], [[Азия]] көпестерінің назарын аударды. 1678 жылы славян-грек-латын академиясы ашылды. Мәскеу тұрғындары И. Болотников бастаған шаруалар соғысына, 17 ғасырдағы көтерілістерге (1648 жылы “''Тұз бүлігі''”, 1662 жылы – “''Мыс бүлігі''”, 1682 жылы “''Хованщина''”) белсене қатысты. |
* Мәскеу 19 ғасыр мен 20 ғасырдың бас кезінде [[Ресейдегі революция]] күрестің басты орталықтарының бірі болды. | * Мәскеу 19 ғасыр мен 20 ғасырдың бас кезінде [[Ресейдегі революция]] күрестің басты орталықтарының бірі болды. | ||
| Жол нөмірі 129: | Жол нөмірі 131: | ||
== Экономикасы == | == Экономикасы == | ||
| − | 1712 жылы [[Петр І]] астананы [[Санкт-Петербург]]ке көшіргеннен кейін де Мәскеу ірі экономикалық мәдени орталық болып қала берді, [[Ресей]]дің екінші астанасының рөлін атқарды. Мәскеуде 1702 жылы Ресейлік тұңғыш театр, 1703 жылы газет (“''Ведомости''”), 1755 жылы университет ашылды. 1918 жылы 12 наурызда [[Кеңес үкіметі]]нің астанасы [[ | + | 1712 жылы [[І Петр|Петр І]] астананы [[Санкт-Петербург]]ке көшіргеннен кейін де Мәскеу ірі экономикалық мәдени орталық болып қала берді, [[Ресей]]дің екінші астанасының рөлін атқарды. Мәскеуде 1702 жылы Ресейлік тұңғыш театр, 1703 жылы газет (“''Ведомости''”), 1755 жылы университет ашылды. 1918 жылы 12 наурызда [[Кеңес үкіметі]]нің астанасы [[Санкт-Петербург|Петроградтан]] Мәскеуге көшірілді. Мәскеу кеңес экономикасының орталықна айналып, қала халқы жедел өсті. Мәскеудегі [[Кремль]]дің іргетасы 11 ғасырдан қалана бастап, дүниежүзілік сәулет өнерінің қайталанбас ескерткішіне айналды. Кремльде 20 мұнара бар, олар негізінен 1485 – 1495 жылы салынды. [[Спасск]] мұнарасына 1625 жылы Кремль куранттары, 1937 жылы Спасск, [[Троицк (Челябинск облысы)|Троицк]], [[Никольск]], [[Боровицк]] мұнараларына асыл минералдардан бесжұлдыздар орнатылды. Мәскеудегі негізгі алаң – Қызыл алаң. Жылнамалардағы жазу бойынша Қызыл алаң 15 ғасырдың соңына қарай сауда алаңы ретінде пайда болған (16 ғасырда Троицк алаңы, ал 17 ғасырдан Қызыл алаң). Қызыл алаңда [[Владимир Ильич Ленин|В.И. Лениннің]] мазары, Белгісіз жауынгердің зираты, Мәңгі алау орналасқан. Мәскеуде әр түрлі тарихи кезеңдерде тек Ресей мәдениеті ғана емес, дүниежүзілік мәдениетке елеулі үлес қосқан әйгілі ақындар мен жазушылар, ғалымдар, суретшілер, сазгерлер, әртістер, т.б. өнер адамдары өмір сүріп, шығармашылық қызметпен айналысты. 1980 жылы жазда Мәскеуде [[1980 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|22-Олимпиадалық ойындар]] өтті. Мәскеу – көлік торабы әрі [[Еуропа]]дағы аса ірі әуе жолдары тораптарының бірі. Мәскеуден 11 бағытқа темір жол тарайды, мұнда үлкен өзен порты орналасқан. [[Внуково]], [[Домодедова]], [[Быково]], [[Шереметьево]] әуежайлары жұмыс істейді. 80-нен аса жоғарғы оқу орындары мен 70-ке жуық түрлі мұражайлар бар. |
| − | [[Сурет:Moscow pano.jpg|1100px | + | [[Сурет:Moscow pano.jpg|1100px|thumb|center|<center>[[Мәскеу өзені]]нен көрініс. Сол жағында — [[Богдан Хмельницкий]] көпірі, Ортасында — Еуропа Алаңы және Киевский вокзалы, артқы көрісте — салынып жатқан «Москва-Сити» Мәскеу халықаралық іскерлік орталығы, оң жағында — [[Бородинский көпірі]] және Смоленский метрокөпір, артқы көріністе — [[Ресей Федерациясының Үкіметінің Үйі]] (2006 жыл)</center>]] |
| − | <center>[[Мәскеу өзені]]нен көрініс. Сол жағында — [[Богдан Хмельницкий]] көпірі, Ортасында — Еуропа Алаңы және Киевский вокзалы, артқы көрісте — салынып жатқан «Москва-Сити» Мәскеу халықаралық іскерлік орталығы, оң жағында — [[Бородинский көпірі]] және Смоленский метрокөпір, артқы көріністе — [[Ресей Федерациясының Үкіметінің Үйі]] (2006 жыл)</center> | + | {{wide image|Panorama of Moscow Kremlin.jpg|800px|<center><small>Мәскеу Кремльдің панорамасы: Кремль жағалауларының көрінісі.<br>Фотосуретте мұнаралар (солдан оңға қарай): Боровицкая, Водовзводная, Благовещенская, Тайницкая, Бірінші атаусыз, Екінші атаусыз, Петровская, Беклемишевская бейнеленген.<br>Қабырғалардың үстінде Үлкен Кремль сарайы, Архангел соборының күмбездері және Ұлы Иванның қоңырау мұнарасы көтеріледі.</small></center>}} |
| + | {{wide image|Moscow July 2011-49.jpg|860px|align-cap=center}} | ||
== Қазақстан мен Мәскеу қарым қатынастары == | == Қазақстан мен Мәскеу қарым қатынастары == | ||
| − | + | 19 – 20 ғасырларда Мәскеу мен [[Қазақтар|қазақ]] елі арасында кең көлемді мәдени, ғылыми, экономикалық қарым-қатынастар орнады. Әр жылдары [[Ғани Мұратбаев]], [[Тұрар Рысқұлов]], [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]], т.б. қазақ халқының айтулы азаматтары Мәскеуде тұрып, жұмыс істеді. Қазақ өнері мен ғылымының көрнекті өкілдері Мәскеуде оқып, білім алды. 1936 жылы Мәскеуде қазақ әдебиеті мен өнерінің алғашқы онкүндігі өткізілді. 2-дүниежүзілік соғыс жылдарында [[Қазақстан]]да Мәскеуден көшіріліп әкелінген көптеген кәсіпорындар жұмыс істеді. Мәскеу ғалымдары мен өнер қайраткерлері (“''Мосфильм''” киностудиясының қызметкерлері) соғыс жылдары [[Алматы]]да тұрып, еңбектенді. 1942 жылы [[эвакуация]]мен келген “''Мосфильм''” мен “''Ленфильм''” киностудиялары Алматы көркемфильмдер киностудиясымен қосылып, 1944 жылға дейін біріккен Орталық киностудия (ЦОКС) деген атпен жұмыс істеді. С.Эйзенштейн, Ю.Я. Райзман, Г.Л. Рошаль, В.И. Пудовкин, Д.Вертов сынды кеңес кино өнерінің майталмандары қазақ шеберлерімен шығармашылық бірлікте болды. Мәскеуден көшіріліп келген ғылыми мекемелер мен академиялфп [[Вернадский|И. П. Вернадский]], А.Обручев, А.И. Понкратова, А.Скочинский, т.б. ғалымдар соғыс жылдарында Қазақстанда жұмыс істеді. Қазіргі таңда қалада 8,5 мыңнан аса (1989) қазақтар тұрады. Мәскеуде Қазақстан елшілігі, Мәскеу қазақтарының ұлттық орталығы жұмыс істейді. Мәскеу [[Астана]] және [[Алматы]] қалаларымен экономикалық, мәдени тығыз байланыстар орнатқан. Қаладағы жоғарғы оқу орындарында көптеген қазақ жастары білім алуда. | |
| − | 19 – 20 ғасырларда Мәскеу мен [[қазақ]] елі арасында кең көлемді мәдени, ғылыми, экономикалық қарым-қатынастар орнады. Әр жылдары [[Ғани Мұратбаев]], [[Тұрар Рысқұлов]], [[Мұхтар Әуезов]], т.б. қазақ халқының айтулы азаматтары Мәскеуде тұрып, жұмыс істеді. Қазақ өнері мен ғылымының көрнекті өкілдері Мәскеуде оқып, білім алды. 1936 жылы Мәскеуде қазақ әдебиеті мен өнерінің алғашқы онкүндігі өткізілді. 2-дүниежүзілік соғыс жылдарында [[Қазақстан]]да Мәскеуден көшіріліп әкелінген көптеген кәсіпорындар жұмыс істеді. Мәскеу ғалымдары мен өнер қайраткерлері (“''Мосфильм''” киностудиясының қызметкерлері) соғыс жылдары [[Алматы]]да тұрып, еңбектенді. 1942 жылы [[эвакуация]]мен келген “''Мосфильм''” мен “''Ленфильм''” киностудиялары Алматы көркемфильмдер киностудиясымен қосылып, 1944 жылға дейін біріккен Орталық киностудия (ЦОКС) деген атпен жұмыс істеді. С.Эйзенштейн, Ю.Я. Райзман, Г.Л. Рошаль, В.И. Пудовкин, Д.Вертов сынды кеңес кино өнерінің майталмандары қазақ шеберлерімен шығармашылық бірлікте болды. Мәскеуден көшіріліп келген ғылыми мекемелер мен академиялфп [[Вернадский|И.П. Вернадский]], А.Обручев, А.И. Понкратова, А.Скочинский, т.б. ғалымдар соғыс жылдарында Қазақстанда жұмыс істеді. Қазіргі таңда қалада 8,5 мыңнан аса (1989) қазақтар тұрады. Мәскеуде Қазақстан елшілігі, Мәскеу қазақтарының ұлттық орталығы жұмыс істейді. Мәскеу [[Астана]] және [[Алматы]] қалаларымен экономикалық, мәдени тығыз байланыстар орнатқан. Қаладағы жоғарғы оқу орындарында көптеген қазақ жастары білім алуда. | + | |
== Дереккөздер == | == Дереккөздер == | ||
| − | + | {{дереккөздер}} | |
| − | + | ||
| − | + | ||
| − | + | ||
{{wikify}} | {{wikify}} | ||
| + | {{сыртқы сілтемелер}} | ||
{{Еуропа елордалары}} | {{Еуропа елордалары}} | ||
| + | {{Азия елордалары}} | ||
{{Жазғы ОО астаналары}} | {{Жазғы ОО астаналары}} | ||
| + | {{Ресейдегі миллионер қалалар}} | ||
| − | [[Санат: | + | [[Санат:Мәскеу]] |
[[Санат:Еуропа елордалары]] | [[Санат:Еуропа елордалары]] | ||
| − | [[Санат: | + | [[Санат:Азия елордалары]] |
| − | [[Санат: | + | [[Санат:Ресейдің федералдық маңызы бар қалалары]] |
12:13, 2026 ж. сәуірдің 7 кезіндегі түзету
Үлгі:Елді мекен-Ресей Үлгі:Мағына Мәскеу (Үлгі:Lang-ru, (Үлгі:Audio)) — Ресей Федерациясының астанасы. Ресейдің еуропа бөлігінің ортасында, Мәскеу өзенінің жағасында орналасқан. Жер аумағы 1000 км2. Климаты қоңыржай континенттік. Орташа температура қаңтарда –10,2 °C, шілдеде 18,1 °C; жылдық жауын-шашын мөлшері 600 мм-ге жуық. Мәскеу – дүние жүзіндегі ең ірі қалалардың бірі. Халқы 11,5 млн (2011). Мәскеу – 13 – 14 ғасырларда Владимир Суздаль ұлы кінәздіктерінің, 15 ғасырдың соңғы ширегінен 1712 жылға дейін бір орталыққа бағынған орыс мемлекетінің, 1918 жылы наурыздан – 1922 жылдың желтоқсанға дейін РКФСР-дің, 1922 жылы желтоқсаннан – 1992 жылға дейін КСРО-ның астанасы болды. Мәскеу аумағындағы алғашқы қоныстар б.з.б. 2-мыңжылдықта пайда болды. 10 – 11 ғасырларда мұнда шығыс славян тайпасы – вятичтер қалашығы орналасты. Шежіре деректерінде 1147-жылдан ұшырасады.<ref>"Ордабасы": Энциклопедия.- Шымкент:"Ордабасы".2008.</ref>
Сурет:Moscow.gif
Ескі Мәскеу қаласының картасы
Сурет:Map of Moscow 1784.jpg
Мәскеу қаласының картасы 1784 жылы
Сурет:Moscow satellite image.jpeg
Мәскеу қаласының жер серігінен қарағандағы көрінісі
Халқы
| Ұлт өкілдері | Саны, адам (барлығы — 11 млн)<ref>Приложения к итогам ВПН 2010 ж. в городе Москве</ref> | Пайызбен |
|---|---|---|
| Орыстар | 9 930 410 | 91,65% |
| Украиндар | 154 104 | 1,42% |
| Татарлар | 149 043 | 1,38% |
| Армяндар | 106 466 | 0,98% |
| Әзербайжандар | 57 123 | 0,53% |
| Еврейлер | 53 142 | 0,49% |
| Белорустар | 39 225 | 0,36% |
| Грузиндер | 38 934 | 0,36% |
| Қазақтар | 9 393 | 0,09% |
| Басқа ұлттар | 668 409 | 5,81% |
Тарихы
Мәскеу (Ресей империясы) 1908 жылы (Бейнекөрініс)
Мәскеу жөніндегі ең алғашқы дерек Ипатьев жылнамасында кездеседі. 1147 жылғы сәуірдегі жазбада князь Юрий Долгорукийдің Чернигов-Северск князі Святослав Ольговичті өз мекеніне, “Московқа” кеңес өткізу үшін шақырғаны баяндалады. Осы жыл (1147) Мәскеудің (Москваның) іргесі қаланған мерзім болып есептеледі. Мәскеудің өсуіне, жетекші рөл атқаруына оның тұрған жері (орыс халқының қалыптасуына ықпал еткен орталық, сауда жолдарының торабы) себеп болды. 15 – 16 ғасырларда Мәскеу саудамен, қолөнермен айналысатын ірі қалаға айналып, біртіндеп бүкіл орыс жерінің мәдени орталығы бола бастады. Кремль, Покров соборы (Василий Блаженный), т. б. салынды. Мәскеуде орыстың кітап басу өнері дами бастады. 1607-12 жылы поляк-литван интервенттері Мәскеуді басып алды. Оларға қарсы К. Минин мен Д. Пожарский бастаған азаттық күрес орыс халқының жеңісімен аяқталды. Бірте-бірте Мәскеу бүкіл ресейлік нарықтық орталыққа айналып, Еуропа, Азия көпестерінің назарын аударды. 1678 жылы славян-грек-латын академиясы ашылды. Мәскеу тұрғындары И. Болотников бастаған шаруалар соғысына, 17 ғасырдағы көтерілістерге (1648 жылы “Тұз бүлігі”, 1662 жылы – “Мыс бүлігі”, 1682 жылы “Хованщина”) белсене қатысты.
- Мәскеу 19 ғасыр мен 20 ғасырдың бас кезінде Ресейдегі революция күрестің басты орталықтарының бірі болды.
- 1935 жылы 10-шілдеде Кеңес үкіметі Мәскеуді көркейтудің бас жоспарын қабылдау жөнінде арнайы қаулы шығарды, сол жылы метро пайдалануға берілді.
- 1941 жылы Мәскеу түбінде неміс-фашист әскерлеріне алғаш күйрете соққы берілді. (қала Мәскеу шайқасы).
- 1945 жылы 24 маусымда Мәскеудегі Қызыл алаңда жеңіс шеруі болып өтті.
- 1947 жылы Мәскеудің 800 жылдық, 1997 жылы 850 жылдық мерейтойлары атап өтілді.
Экономикасы
1712 жылы Петр І астананы Санкт-Петербургке көшіргеннен кейін де Мәскеу ірі экономикалық мәдени орталық болып қала берді, Ресейдің екінші астанасының рөлін атқарды. Мәскеуде 1702 жылы Ресейлік тұңғыш театр, 1703 жылы газет (“Ведомости”), 1755 жылы университет ашылды. 1918 жылы 12 наурызда Кеңес үкіметінің астанасы Петроградтан Мәскеуге көшірілді. Мәскеу кеңес экономикасының орталықна айналып, қала халқы жедел өсті. Мәскеудегі Кремльдің іргетасы 11 ғасырдан қалана бастап, дүниежүзілік сәулет өнерінің қайталанбас ескерткішіне айналды. Кремльде 20 мұнара бар, олар негізінен 1485 – 1495 жылы салынды. Спасск мұнарасына 1625 жылы Кремль куранттары, 1937 жылы Спасск, Троицк, Никольск, Боровицк мұнараларына асыл минералдардан бесжұлдыздар орнатылды. Мәскеудегі негізгі алаң – Қызыл алаң. Жылнамалардағы жазу бойынша Қызыл алаң 15 ғасырдың соңына қарай сауда алаңы ретінде пайда болған (16 ғасырда Троицк алаңы, ал 17 ғасырдан Қызыл алаң). Қызыл алаңда В.И. Лениннің мазары, Белгісіз жауынгердің зираты, Мәңгі алау орналасқан. Мәскеуде әр түрлі тарихи кезеңдерде тек Ресей мәдениеті ғана емес, дүниежүзілік мәдениетке елеулі үлес қосқан әйгілі ақындар мен жазушылар, ғалымдар, суретшілер, сазгерлер, әртістер, т.б. өнер адамдары өмір сүріп, шығармашылық қызметпен айналысты. 1980 жылы жазда Мәскеуде 22-Олимпиадалық ойындар өтті. Мәскеу – көлік торабы әрі Еуропадағы аса ірі әуе жолдары тораптарының бірі. Мәскеуден 11 бағытқа темір жол тарайды, мұнда үлкен өзен порты орналасқан. Внуково, Домодедова, Быково, Шереметьево әуежайлары жұмыс істейді. 80-нен аса жоғарғы оқу орындары мен 70-ке жуық түрлі мұражайлар бар.
Сурет:Moscow pano.jpg Мәскеу өзенінен көрініс. Сол жағында — Богдан Хмельницкий көпірі, Ортасында — Еуропа Алаңы және Киевский вокзалы, артқы көрісте — салынып жатқан «Москва-Сити» Мәскеу халықаралық іскерлік орталығы, оң жағында — Бородинский көпірі және Смоленский метрокөпір, артқы көріністе — Ресей Федерациясының Үкіметінің Үйі (2006 жыл)
Үлгі:Wide image Үлгі:Wide image
Қазақстан мен Мәскеу қарым қатынастары
19 – 20 ғасырларда Мәскеу мен қазақ елі арасында кең көлемді мәдени, ғылыми, экономикалық қарым-қатынастар орнады. Әр жылдары Ғани Мұратбаев, Тұрар Рысқұлов, Мұхтар Әуезов, т.б. қазақ халқының айтулы азаматтары Мәскеуде тұрып, жұмыс істеді. Қазақ өнері мен ғылымының көрнекті өкілдері Мәскеуде оқып, білім алды. 1936 жылы Мәскеуде қазақ әдебиеті мен өнерінің алғашқы онкүндігі өткізілді. 2-дүниежүзілік соғыс жылдарында Қазақстанда Мәскеуден көшіріліп әкелінген көптеген кәсіпорындар жұмыс істеді. Мәскеу ғалымдары мен өнер қайраткерлері (“Мосфильм” киностудиясының қызметкерлері) соғыс жылдары Алматыда тұрып, еңбектенді. 1942 жылы эвакуациямен келген “Мосфильм” мен “Ленфильм” киностудиялары Алматы көркемфильмдер киностудиясымен қосылып, 1944 жылға дейін біріккен Орталық киностудия (ЦОКС) деген атпен жұмыс істеді. С.Эйзенштейн, Ю.Я. Райзман, Г.Л. Рошаль, В.И. Пудовкин, Д.Вертов сынды кеңес кино өнерінің майталмандары қазақ шеберлерімен шығармашылық бірлікте болды. Мәскеуден көшіріліп келген ғылыми мекемелер мен академиялфп И. П. Вернадский, А.Обручев, А.И. Понкратова, А.Скочинский, т.б. ғалымдар соғыс жылдарында Қазақстанда жұмыс істеді. Қазіргі таңда қалада 8,5 мыңнан аса (1989) қазақтар тұрады. Мәскеуде Қазақстан елшілігі, Мәскеу қазақтарының ұлттық орталығы жұмыс істейді. Мәскеу Астана және Алматы қалаларымен экономикалық, мәдени тығыз байланыстар орнатқан. Қаладағы жоғарғы оқу орындарында көптеген қазақ жастары білім алуда.
Дереккөздер
Үлгі:Wikify Үлгі:Сыртқы сілтемелер Үлгі:Еуропа елордалары Үлгі:Азия елордалары Үлгі:Жазғы ОО астаналары Үлгі:Ресейдегі миллионер қалалар
