Нұсқалар арасындағы айырмашылық: "Ұрыс хан"

Қазақ Энциклопедиясы жобасынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
ш (1 түзету)
(→‎Ұлдары)
Жол нөмірі 2: Жол нөмірі 2:
 
  | түс                    =  монарх
 
  | түс                    =  монарх
 
  | Қазақша есімі        = Ұрыс хан
 
  | Қазақша есімі        = Ұрыс хан
−
  | Шынайы есімі        =  
+
  | Шынайы есімі        = اوروس خان
 
  | Суреті              =  
 
  | Суреті              =  
 
  | Атауы                =  
 
  | Атауы                =  
Жол нөмірі 26: Жол нөмірі 26:
 
  | Ізашары_2            = [[Мұхаммед Бұлақ хан]]
 
  | Ізашары_2            = [[Мұхаммед Бұлақ хан]]
 
  | Ізбасары_2          = [[Мұхаммед Бұлақ хан]]
 
  | Ізбасары_2          = [[Мұхаммед Бұлақ хан]]
−
  | Титулы_3            = [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]]ның 9-шы ханы
+
  | Титулы_3            = [[Ақ Орда (мемлекет)|Алтын Орданың сол қанаты]]ның 9-шы ханы
 
  | Ту_3                =  
 
  | Ту_3                =  
 
  | Ту2_3                =  
 
  | Ту2_3                =  
Жол нөмірі 44: Жол нөмірі 44:
 
  | Түсініктемелер      =  
 
  | Түсініктемелер      =  
 
  | Діні                = [[Ислам]]
 
  | Діні                = [[Ислам]]
−
  | Азаматтығы              =  
+
  | Азаматтығы              = Алтын Орда
 
  | Туған күні        = белгісіз
 
  | Туған күні        = белгісіз
−
  | Туған жері        = [[Қыпшақ даласы|Қазақ сахарасы]]
+
  | Туған жері        = Сығанақ
 
  | Қайтыс болған күні  = 1376  
 
  | Қайтыс болған күні  = 1376  
 
  | Қайтыс болған жері  = [[Қазақстан]]
 
  | Қайтыс болған жері  = [[Қазақстан]]
 
  | Жерленді            =  
 
  | Жерленді            =  
−
  | Династия            = [[Орда Ежен хан|Ордаежендіктер]]
+
  | Династия            = [[Тоқа Темір әулеті]] немесе [[Орда Ежен әулеті]]
−
  | Балалары            = [[Тоқтақия хан]]<br />[[Темірмәлік хан]]<br />[[Құйыршық хан]]
+
  | Балалары            = [[Құтлұғ Бұға]]<br>[[Тоқтақия хан]]<br />[[Темір Мәлік хан]]<br />[[Қойыршақ хан]]
−
}}
+
|Әкесі=Бабақұл Оғлан немесе [[Шымтай хан]]}}
−
'''Ұрыс хан''' - 1361-1376 жылдары билік еткен [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]]ның ханы. [[Шымтай хан]]ның ([[1344]]-[[1361]] жылдары) ұлы '''Ұрыс ханның'''<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”,  2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref>  билігі кезінде ([[1361]]-[[1376]] жылдары) [[Ақ Орда]] [[Алтын Орда]]дан бөлініп, тәуелсіз хандық болып жарияланды. [[Ақ Орда]] Орыс хан тұсында едәуір нығаяды. Әйгілі тарихшы [[Қадырғали Жалайыр]]дың айтуынша Орыс хан өз заманының қуатты да құдіретті, батыл билеушісі болған.
+
'''Ұрыс хан''' (اوروس خان;‎ [[1377 жыл]]ы қайтыс болған, '''Мұхаммед Ұрыс, Орыс, Арыс, Ұрұс, Орыс хан''' деп те аталады) - [[1368 жыл]]дан Алтын Орданың сол қанатының ханы, 1372-1374 және 1375 жылдан [[Алтын Орда]] ханы. Ол шығыс Дешті Қыпшақты өз билігіне біріктіре алды.
  
−
==Хан==
+
Кейбір деректерде, ол Тоқатемір әулетінен шыққан делінеді, яғни – Жошының он үшінші ұлы [[Тоқа Темір]]дің ұрпағы, өзге деректерде Жошының бірінші ұлы [[Орда Ежен хан|Орда Еженнің]] ұрпағы деп аталады. Ұрыс ханның немерелері [[Барақ хан|Барақ]] пен [[Болат сұлтан|Болат]] бытыраңқы ұлыстарды біріктіріп, [[Алтын Орда]]ны қалпына келтіруге тырысты, бірақ жеңіліске ұшырады. Олардың ұлдары [[Керей хан|Керей]] мен [[Жәнібек хан|Жәнібек]] Алтын Орда тайпаларының бір бөлігін біріктіріп, [[Қазақ хандығы]]н құрды. Қазақ хандығын көптеген көршілес елдер «Ұрыс Жұрты» деп атаған. Тарихшы Радик Темірғалиевтің пікірінше қазақ аңыздарында айтылатын Алаша хан дәл осы Ұрыс хан болуы әбден мүмкін. Керей мен Жәнібек өздерін жаңа хандық құрушы деп санамаған. Олар өздерін аталары Ұрыс ханның мемлекетін қалпына келтірушілер деп санаған. Жалпы Қазақ хандығы деген атау тек [[Қасым хан]]ның тұсында қолданыла бастаған. Бұл атауды [[Мұхаммед Шайбани]] Ұрыс тұқымдарын кемсіту үшін қолданған. Өйткені қазақлықпен көбіне елінен, жұртынан айырылып жеңіліс тапқан төрелер айналысатын. Қазақлықты бастапқы кезде [[Шыңғыс хан]] да, Ұрыс хан да, Керей мен Жәнібек, Мұхаммед Шайбани де жасаған.
−
Ол ең алдымен [[Ақ Орда]]ның саяси тәуелсіздігін нығайтуға мейлінше күш жұмсады. Оның сыртқы саясаты негізінен [[Әмір Темір]]дің шапқыншылық жорығына тойтарыс беруге бағытталды. Ал ішкі саясаты [[Ақ Орда]]ның экономикасын өркендетіп, мемлекеттік қуатын арттыруды көздеді, ол ең алдымен Сырдария алқабындағы отырықшы егінші аймақтардың егін шаруашылығын өркендетуге және осы өңірдегі шаруашылық, мәдениет орталығы болған қалаларды көркейтуге баса мән берді. Орыс хан [[Алтын Орда]] тағы жолындағы күреске белсене қатысты. Ол хан болып нығайып алған соң ішкі феодалдық қырқысты жойып, [[Алтын Орда]]ны өзіне бағындыруға әрекет етті. Бұл мақсатын жүзеге асыру үшін 1368 жылы [[Еділ]] бойына жорық жасайды. 1374-1375 жылдары [[Сарай-Берке]]ні, [[Қажы-Тархан|Қажы-Тарханды (Астрахань)]] алып, Кама бұлғарларын бағындырады.
+
  
−
== Әмір Темір шабуылы ==
+
== Шығу тегі ==
−
Ақ Орданың саяси қауіпсіздігінен үрейленген [[Әмір Темір]] Ақ Орда тағына өзіне етене жақын Тоқтамысты отырғызуға ұмтылған. Темір өзіне көршілес мемлекеттердің шаруашылық және әскери-саяси жағынан тәуелсіз болғанын қаламады.Осыған орай, XIV ғасырдың екінші жартысында Шығыс [[Дешті-Қыпшақ]]ты, [[Жетісу]]ды жаулап алу жорықтарын бастады, бұл соғыстар түрғылықты халықты қатты дүрліктірді.
+
Ұрыс ханның шыққан тегіне қатысты бірнеше дерек бар. Олардағы деректерде бір-бірінен өзгешелік бар. Кейбір деректерге қарағанда, ол [[Шыңғыс хан]]ның тұңғышы [[Жошы хан|Жошының]] он үшінші ұлы [[Тоқа Темір]]дің ұрпағы болған. Өзге деректерде, ол Жошының тұңғыш ұлы [[Орда Ежен хан|Орда Еженнің]] (Орда) ұрпағы.
−
*[[1374]]-[[1375]] жылдары Темір Тоқтамысты әскерімен Ақ Ордаға жөнелтті. Қанды шайқас қырғын соғысқа үласты. Соғыста Орыс ханның ұлы Құтлұқ-Бұқа қаза болды. Бұл соғыстың соңында Тоқтамыс әскері толығымен талқандалды. Тоқтамыс бас сауғалап, тірі қалды. Тағы да әскер жинап, қайта шабуыл жасады, бірақ бұл да сәтсіз болды.
+
−
*[[1375]]-[[1376]] жылдары Орыс хан соғысты түпкілікті аяқтауға бел байлады. Өз әскерін жинап, Алтын Ордаға бет алды. Екі әскер Сығанақ қаласының маңында кездесті. Алайда күннің күрт суытып кеткендігіне байланысты, шайқас болған жоқ. Қарама-қарсы екі жақ мұнымен тынбай, бір жылдан соң қайта кездесті. Соғыстың тура нәтижелері белғісіз.[[Низам ад-дин Шами]] мен Шааф ад-дин Эли Иезияның мәліметі бойынша, бұл шайқаста (1376-1377 жылдары) Орыс хан қаза болған. Енді бір деректер бойынша, ол [[1380]]-[[1381|81]] жылдары өлген.
+
−
*[[1377]] жылы [[Тоқтамыс]] Ақ Орданың астанасы [[Сығанақ]] пен [[Сауран]] қалаларын басып алды. Низам ад-дин Шамидің мәліметі бойынша, Сығанақты Тоқтамыс [[1378]]-[[1379]] жылдары жаулап алған екен. Ол мұнымен тынып қоймай, [[Сарай- Берке]] мен [[Еділ]] бойындағы қалаларды бағындырды. Алтын Орда мен Ақ Орданың көптеғен қалалары Тоқтамыстың иеліғінде болды.
+
−
*Орыс хан — Қазақ хандығының іргетасын қалаушы. Өзара қырқысуларды тоқтатуға белсене ат салысқан. Мемлекет біртұтастығын нығайтуға да зор еңбек сіңірғен.<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы.
+
−
«Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref>
+
  
 +
Әр дереккөзде Ұрыс ханның бабаларының шежірелері әртүрлі көрсетілген.
 +
Дереккөздердің бірінші тобына мыналар жатады:
 +
*«Муизз әл-ансаб». 829 (1426) жылы Темірид Шахрухтың тапсырмасы бойынша белгісіз автор құрастырған. Онда мынадай шежіре бар: [[Тоқа Темір]] - Ұрұңташ - Ашық - Бақтук - Темір-Қожа - Бадақ - Ұрыс хан.
 +
 +
*«Тауарих-и Гузида-йи Нусрат Наме» («Нусрат-наме»). 1504 жылы жазылған. Онда мынадай шежіре бар: Тоқа-Темір - Өз-Темір - Қожа - Бәдік - Ұрыс хан.
 +
*«Шаджара-и түрік». Хиуа хандығының ханы Әбу-л-Ғазидің (1603-1664) еңбегі. Онда мынадай шежіре бар: Тұқай-Темір - Өз-Темір - Қожа - Бадақұл - Ұрыс хан.
 +
*«Шыңғыс-нама». 1550 жылы жазылған Өтеміс-қажының трактаты.
 +
*«Бахр әл-асрар». Тарихшы Махмұд ибн Уәлидің 1634-1640 жылдары жазылған еңбегі.
 +
 +
Дереккөздердің екінші тобына мыналар жатады:
 +
*«Мунтпаһаб ат-таварих-и Муини», немесе «Ескендір Анонимі». 1413/1414 жылы Муин ад-Дин Натанзи жазған. Онда мынадай шежіре бар: Орда – Құлы – Тұмақан – Ноғай – Сасы Бұқа – Ерзен – Шымтай – Ұрыс хан.
 +
*«Нусах-и жаханара». 1564 - 1565 жылдары жазылған әл-Ғаффари еңбегі. Онда мынадай шежіре бар: Орда – Құлы – Нұқай – Сасы-Бұқа – Ерзен – Шымтай – Ұрыс хан.
 +
*«Тарих-и Хайдари». 1611-1619 жылдар аралығында Хайдар ибн Али Хусайни Рази жазған еңбек. Онда мынадай шежіре бар: Орда – Құлы – Бұқай – Сасы-Бұқа – Идерең – Жижай – Ұрыс хан.
 +
*«Джами ад-дувал». 17 ғасырдағы Османлы тарихшысы Мунаджим Башидің еңбегі.
 +
Бірқатар заманауи тарихшылар Ұрысты Тоқа Темірдің ұрпағы деп есептейді және Муизз әл-ансаб келтірген шежіре деректері дұрыс деп тұжырымдайды, алайда өзге тарихшылар Ұрысты Шымтайдың ұлы деп санайды.
 +
 +
== Сығанақ ханы ==
 +
1361 жылы Шымтай хан қайтыс болғаннан кейін, Алтын Орданың Шығыс бөлігінде өзара күрес басталып, одан Шымтайдың ұлы Ұрыс жеңіп шығып, 1368 жылы Сығанақта хан болып отырды. Осылайша шығыс Дешті Қыпшақты біріктірді. Бұйрыққа бағынбаған Маңғыстау ұлысының билеушісі Түй Қожаны өлтірді, нәтижесінде Түй Қожаның ұлы Тоқтамыс оның басты қарсыластарының біріне айналды.
 +
 +
Ұрыс хан Сығанақта таққа үміткерлердің пайда болуын болдырмау үшін Тоқа Темір әулетінің қалған бөлігінің барлығын дерлік қырып салды. Ақсүйектердің қолдауымен ол өз билігін нығайта түсті. Өзін егемен билеуші деп жариялап, өз атынан теңгелер соқтыра бастады.
 +
 +
== Алтын Орда ханы ==
 +
Бұл кезеңде Алтын Ордада өзара қақтығыстар белең алды. Осыны пайдалануды ұйғарып, Ұрыс Төменгі Еділ бойын өз иелігіне қосуға тырысты. Кейін Алтын Орда тағын алу үшін Мамай мен оның қолбасшыларына қарсы күреске өзі араласты.
 +
 +
Ақсүйектерге арқа сүйеген Ұрыс хан 1372 жылы Сарай қаласына жорық жасап, оны басып алғаннан кейін Алтын Орданың ханы болды. 1370 жылдардың ортасында Қажы-Тарханды (қазіргі Астрахань) алды.
 +
 +
1374 жылы Ұрыс хан шығыста жүргенде, Сарай-Беркедегі хан атағынан айырылды. Оның орнына Шеркес хан болды. Ұрыс хан Сарай-Беркеге қайтып оралғанда, Мамайдың қолбасы Бұлақ хан сол жерде билеп тұрған еді. 1375 жылы маусымда Ұрыс хан Сарай қаласын басып алып, қайтадан Алтын Орда ханы болды. Алайда, Бұлақ хан көп ұзамай Сарай-Беркені қайтарып алып, Ұрыс ханды Сығанаққа шегіндірді.
 +
 +
Тоқтамыс Әмір Темірдің қалың әскерімен әкесінің кегін алу үшін Ақ Ордаға жорыққа шықты. Тоқтамыстың Сауран қаласына жақындағаны туралы хабарды алған Ұрыс хан оған қарсы екінші ұлы Құтлық Бұқа бастаған Алтын Орда әскерін жібереді. 1376 жылы Сауран маңында қанды шайқас болды. Бұл шайқаста Құтлұқ-Бұғаның өзі қаза тапты, бірақ оның жауынгерлері жау әскерін талқандады. Тоқтамыс Самарқанға шегінуге мәжбүр болды.
 +
 +
Әмір Темір Тоқтамысқа қосымша әскер тапсырып, оны тағы да Сауранға жорыққа аттандырды. Бұл жолы Ұрыс хан үлкен ұлы Тоқтақияны қаланы қорғауға жібереді. Тоқтамыс шайқаста тағы жеңіліп, майдан даласынан қашады.
 +
 +
1377 жылы Темірлан Ұрыс ханға қарсы шайқасқа шықты, бірақ олардың арасындағы қарулы қақтығыс Ұрыс ханның күтпеген жерден қайтыс болуына байланысты болмады. Шыңғыснаманың жазуынша, оны шайқаста Тоқтамыстың ұлы Жалал ад-Дин өлтірген.
 +
 +
== Ұрыс хан мен Алаша хан ==
 +
Кейбір қазақ тарихшылары, атап айтқанда, Радик Темірғалиев Ұрыс хан мен Алаша ханды бір тұлға деп көрсетеді  . Қазақ хандары дәстүр бойынша Ұрыс ханнан шыққанын білдірді. Ұрыс ханның Тоқтақия ұлы Керей ханнан шыққан шөбересі Ұрыс ханның тағы бір ұрпағы Қойрышақ ханның шөбересі және оның немересі Барақ ханның ұлы Жәнібек хан лақап аты Әбу Саидпен бірге Қазақ хандығының негізін қалаушылар болды.
 +
<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы.
 +
«Арыс» баспасы, 2005</ref>
 +
 +
== Ұлдары ==
 +
*[[Құтлұғ Бұға]]
 +
*[[Тоқтақия хан|Тоқтақия]]
 +
*[[Темір Мәлік хан|Темір Мәлік]]
 +
*[[Қойыршақ хан|Қойыршақ]]
 
{{start}}
 
{{start}}
 
{{s-bef|before=[[Шымтай хан]]}}
 
{{s-bef|before=[[Шымтай хан]]}}
 
{{s-ttl|title=[[Ақ Орда хандары|Ақ орда хандарының тізімі]]|years=1361–1376}}
 
{{s-ttl|title=[[Ақ Орда хандары|Ақ орда хандарының тізімі]]|years=1361–1376}}
−
{{s-aft|after=[[Құйыршық хан]]}}
+
{{s-aft|after=[[Қойыршақ хан]]}}
 
{{s-bef|before=[[Мұхаммед Бұлақ хан]] және [[Арабшах хан]]}}
 
{{s-bef|before=[[Мұхаммед Бұлақ хан]] және [[Арабшах хан]]}}
−
{{s-ttl|title=[[Алтын Орда хандары|Алтын Орда хандарының тізімі]]|years=1368–1376}}
+
{{s-ttl|title=[[Алтын Орда хандарының тізімі|Алтын Орда хандарының тізімі]]|years=1368–1376}}
 
{{s-aft|after=[[Мұхаммед Бұлақ хан]], және [[Арабшах хан]]}}
 
{{s-aft|after=[[Мұхаммед Бұлақ хан]], және [[Арабшах хан]]}}
 
{{end}}
 
{{end}}
Жол нөмірі 83: Жол нөмірі 121:
 
[[Санат:Алтын Орда хандары]]
 
[[Санат:Алтын Орда хандары]]
 
[[Санат:Тұлғалар]]
 
[[Санат:Тұлғалар]]
−
[[Санат:Ордаежендіктер]]
+
[[Санат:Орда Ежен әулеті]]
 
[[Санат:Ақ Орда хандары]]
 
[[Санат:Ақ Орда хандары]]
 +
[[Санат:Тоқа Темір әулеті]]

11:54, 2026 ж. маусымның 1 кезіндегі түзету

Үлгі:Мемлекеттік қайраткер Ұрыс хан (اوروس خان;‎ 1377 жылы қайтыс болған, Мұхаммед Ұрыс, Орыс, Арыс, Ұрұс, Орыс хан деп те аталады) - 1368 жылдан Алтын Орданың сол қанатының ханы, 1372-1374 және 1375 жылдан Алтын Орда ханы. Ол шығыс Дешті Қыпшақты өз билігіне біріктіре алды.

Кейбір деректерде, ол Тоқатемір әулетінен шыққан делінеді, яғни – Жошының он үшінші ұлы Тоқа Темірдің ұрпағы, өзге деректерде Жошының бірінші ұлы Орда Еженнің ұрпағы деп аталады. Ұрыс ханның немерелері Барақ пен Болат бытыраңқы ұлыстарды біріктіріп, Алтын Орданы қалпына келтіруге тырысты, бірақ жеңіліске ұшырады. Олардың ұлдары Керей мен Жәнібек Алтын Орда тайпаларының бір бөлігін біріктіріп, Қазақ хандығын құрды. Қазақ хандығын көптеген көршілес елдер «Ұрыс Жұрты» деп атаған. Тарихшы Радик Темірғалиевтің пікірінше қазақ аңыздарында айтылатын Алаша хан дәл осы Ұрыс хан болуы әбден мүмкін. Керей мен Жәнібек өздерін жаңа хандық құрушы деп санамаған. Олар өздерін аталары Ұрыс ханның мемлекетін қалпына келтірушілер деп санаған. Жалпы Қазақ хандығы деген атау тек Қасым ханның тұсында қолданыла бастаған. Бұл атауды Мұхаммед Шайбани Ұрыс тұқымдарын кемсіту үшін қолданған. Өйткені қазақлықпен көбіне елінен, жұртынан айырылып жеңіліс тапқан төрелер айналысатын. Қазақлықты бастапқы кезде Шыңғыс хан да, Ұрыс хан да, Керей мен Жәнібек, Мұхаммед Шайбани де жасаған.

Шығу тегі

Ұрыс ханның шыққан тегіне қатысты бірнеше дерек бар. Олардағы деректерде бір-бірінен өзгешелік бар. Кейбір деректерге қарағанда, ол Шыңғыс ханның тұңғышы Жошының он үшінші ұлы Тоқа Темірдің ұрпағы болған. Өзге деректерде, ол Жошының тұңғыш ұлы Орда Еженнің (Орда) ұрпағы.

Әр дереккөзде Ұрыс ханның бабаларының шежірелері әртүрлі көрсетілген. Дереккөздердің бірінші тобына мыналар жатады:

  • «Муизз әл-ансаб». 829 (1426) жылы Темірид Шахрухтың тапсырмасы бойынша белгісіз автор құрастырған. Онда мынадай шежіре бар: Тоқа Темір - Ұрұңташ - Ашық - Бақтук - Темір-Қожа - Бадақ - Ұрыс хан.
  • «Тауарих-и Гузида-йи Нусрат Наме» («Нусрат-наме»). 1504 жылы жазылған. Онда мынадай шежіре бар: Тоқа-Темір - Өз-Темір - Қожа - Бәдік - Ұрыс хан.
  • «Шаджара-и түрік». Хиуа хандығының ханы Әбу-л-Ғазидің (1603-1664) еңбегі. Онда мынадай шежіре бар: Тұқай-Темір - Өз-Темір - Қожа - Бадақұл - Ұрыс хан.
  • «Шыңғыс-нама». 1550 жылы жазылған Өтеміс-қажының трактаты.
  • «Бахр әл-асрар». Тарихшы Махмұд ибн Уәлидің 1634-1640 жылдары жазылған еңбегі.

Дереккөздердің екінші тобына мыналар жатады:

  • «Мунтпаһаб ат-таварих-и Муини», немесе «Ескендір Анонимі». 1413/1414 жылы Муин ад-Дин Натанзи жазған. Онда мынадай шежіре бар: Орда – Құлы – Тұмақан – Ноғай – Сасы Бұқа – Ерзен – Шымтай – Ұрыс хан.
  • «Нусах-и жаханара». 1564 - 1565 жылдары жазылған әл-Ғаффари еңбегі. Онда мынадай шежіре бар: Орда – Құлы – Нұқай – Сасы-Бұқа – Ерзен – Шымтай – Ұрыс хан.
  • «Тарих-и Хайдари». 1611-1619 жылдар аралығында Хайдар ибн Али Хусайни Рази жазған еңбек. Онда мынадай шежіре бар: Орда – Құлы – Бұқай – Сасы-Бұқа – Идерең – Жижай – Ұрыс хан.
  • «Джами ад-дувал». 17 ғасырдағы Османлы тарихшысы Мунаджим Башидің еңбегі.

Бірқатар заманауи тарихшылар Ұрысты Тоқа Темірдің ұрпағы деп есептейді және Муизз әл-ансаб келтірген шежіре деректері дұрыс деп тұжырымдайды, алайда өзге тарихшылар Ұрысты Шымтайдың ұлы деп санайды.

Сығанақ ханы

1361 жылы Шымтай хан қайтыс болғаннан кейін, Алтын Орданың Шығыс бөлігінде өзара күрес басталып, одан Шымтайдың ұлы Ұрыс жеңіп шығып, 1368 жылы Сығанақта хан болып отырды. Осылайша шығыс Дешті Қыпшақты біріктірді. Бұйрыққа бағынбаған Маңғыстау ұлысының билеушісі Түй Қожаны өлтірді, нәтижесінде Түй Қожаның ұлы Тоқтамыс оның басты қарсыластарының біріне айналды.

Ұрыс хан Сығанақта таққа үміткерлердің пайда болуын болдырмау үшін Тоқа Темір әулетінің қалған бөлігінің барлығын дерлік қырып салды. Ақсүйектердің қолдауымен ол өз билігін нығайта түсті. Өзін егемен билеуші деп жариялап, өз атынан теңгелер соқтыра бастады.

Алтын Орда ханы

Бұл кезеңде Алтын Ордада өзара қақтығыстар белең алды. Осыны пайдалануды ұйғарып, Ұрыс Төменгі Еділ бойын өз иелігіне қосуға тырысты. Кейін Алтын Орда тағын алу үшін Мамай мен оның қолбасшыларына қарсы күреске өзі араласты.

Ақсүйектерге арқа сүйеген Ұрыс хан 1372 жылы Сарай қаласына жорық жасап, оны басып алғаннан кейін Алтын Орданың ханы болды. 1370 жылдардың ортасында Қажы-Тарханды (қазіргі Астрахань) алды.

1374 жылы Ұрыс хан шығыста жүргенде, Сарай-Беркедегі хан атағынан айырылды. Оның орнына Шеркес хан болды. Ұрыс хан Сарай-Беркеге қайтып оралғанда, Мамайдың қолбасы Бұлақ хан сол жерде билеп тұрған еді. 1375 жылы маусымда Ұрыс хан Сарай қаласын басып алып, қайтадан Алтын Орда ханы болды. Алайда, Бұлақ хан көп ұзамай Сарай-Беркені қайтарып алып, Ұрыс ханды Сығанаққа шегіндірді.

Тоқтамыс Әмір Темірдің қалың әскерімен әкесінің кегін алу үшін Ақ Ордаға жорыққа шықты. Тоқтамыстың Сауран қаласына жақындағаны туралы хабарды алған Ұрыс хан оған қарсы екінші ұлы Құтлық Бұқа бастаған Алтын Орда әскерін жібереді. 1376 жылы Сауран маңында қанды шайқас болды. Бұл шайқаста Құтлұқ-Бұғаның өзі қаза тапты, бірақ оның жауынгерлері жау әскерін талқандады. Тоқтамыс Самарқанға шегінуге мәжбүр болды.

Әмір Темір Тоқтамысқа қосымша әскер тапсырып, оны тағы да Сауранға жорыққа аттандырды. Бұл жолы Ұрыс хан үлкен ұлы Тоқтақияны қаланы қорғауға жібереді. Тоқтамыс шайқаста тағы жеңіліп, майдан даласынан қашады.

1377 жылы Темірлан Ұрыс ханға қарсы шайқасқа шықты, бірақ олардың арасындағы қарулы қақтығыс Ұрыс ханның күтпеген жерден қайтыс болуына байланысты болмады. Шыңғыснаманың жазуынша, оны шайқаста Тоқтамыстың ұлы Жалал ад-Дин өлтірген.

Ұрыс хан мен Алаша хан

Кейбір қазақ тарихшылары, атап айтқанда, Радик Темірғалиев Ұрыс хан мен Алаша ханды бір тұлға деп көрсетеді . Қазақ хандары дәстүр бойынша Ұрыс ханнан шыққанын білдірді. Ұрыс ханның Тоқтақия ұлы Керей ханнан шыққан шөбересі Ұрыс ханның тағы бір ұрпағы Қойрышақ ханның шөбересі және оның немересі Барақ ханның ұлы Жәнібек хан лақап аты Әбу Саидпен бірге Қазақ хандығының негізін қалаушылар болды. <ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005</ref>

Ұлдары

Үлгі:Start Үлгі:S-bef Үлгі:S-ttl Үлгі:S-aft Үлгі:S-bef Үлгі:S-ttl Үлгі:S-aft Үлгі:End

Дереккөздер

<references/>

Тағы қараңыз

Үлгі:Алтын Орда хандары Үлгі:Ақ Орда хандары

«https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=Ұрыс_хан&oldid=104595» бетінен алынған