Нұсқалар арасындағы айырмашылық: "Таласбек Әсемқұлов"

Қазақ Энциклопедиясы жобасынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
ш (1 түзету)
(→‎Жүлделер мен марапаттар)
Жол нөмірі 1: Жол нөмірі 1:
−
'''Таласбек Әсемқұлов''' (01.08.1955, [[Ақтоғай (Шығыс Қазақстан облысы)|Ақтоғай]] теміржол станциясы, [[Аягөз ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]]-23.09.2014, [[Алматы]]) - жазушы, кинодраматург, күйші.
+
{{Тұлға
 +
|Есімі                = Таласбек Әсемқұлов
 +
|Шынайы есімі          =
 +
|Сурет                =  Talasbek2005.jpg
 +
|Сурет ені            =
 +
|Сурет атауы          =
 +
|Туған кездегі есімі =
 +
|Туған күні          = 1.8.1955
 +
|Туған жері          = [[Таңсық (станция)|Таңсық]] теміржол станциясы, {{туғанжері|Аягөз ауданы|Аягөз ауданында}}, [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Қазақ КСР]]
 +
|Мансабы              = жазушы, кинодраматург, күйші
 +
|Азаматтығы            = {{KAZ}}
 +
|Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 +
|Қайтыс болған күні    = 23.9.2014
 +
|Қайтыс болған жері    = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]]
 +
|Әкесі                = Баймухамет Әсемқұлов
 +
|Анасы                = Кәмиля Жүнісбайқызы
 +
|Жұбайы                = Зира Наурызбаева, мәдениеттанушы
 +
|Балалары              = Хадиша, Жансүгір
 +
|Марапаттары          =
 +
|Сайты                = [http://otuken.kz/topics/talasbek/ otuken.kz]
 +
|Басқалары            = https://www.facebook.com/groups/394506140697607/
 +
|Commons              =
 +
}}
 +
'''Таласбек Әсемқұлов''' ([[1 тамыз]] [[1955]], [[Таңсық (станция)|Таңсық]] (теміржол станциясы), [[Аягөз ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]]-[[23 қыркүйек]] [[2014]], [[Алматы]]<ref>{{Cite web|title=ТАЛАСБЕК ӘСЕМҚҰЛОВ ӨМІРДЕН ОЗДЫ|url=https://abai.kz/post/40084|date=26 Қыркүйек 2014 жыл}}</ref><ref>{{Cite web|title=Таласбек Әсемқұлов дүниеден озды|url=https://qazaqstan.tv/news/90605}}</ref>) — қазақ жазушысы, кинодраматург, күйші, әдебиет және музыка сыншысы, мифология, тарих және этнография зерттеушісі, домбыра шебері, қазақ тілінен орыс тіліне, орыс тілінен қазақ тіліне тәржіме жасаған аудармашы<ref>{{Cite web|title=Зерттеуші-жазушы Таласбек Әсемқұлов қайтыс болды|url=https://kaz.tengrinews.kz/books/zertteusi-zazusy-talasbek-asemqulov-qaitys-boldy-257013/}}</ref>.
 +
 
 +
«Талтүс» романы үшін  Сорос-Қазақстан қорының [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%C2%AB%D0%9E%D1%82%D0%BA%D1%80%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B5_%D0%9E%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%C2%BB «Қазіргі заманғы Қазақстан романы» әдеби бәйгесінің лауреаты] атанған (2002 ж.). Бұл – жазушының көзі тірісінде жазып кеткен жалғыз кітабы. 2019-жылы романды Shelley Fairweather Vega (Шэлли Фейруэзер Вега) ағылшын тіліне аударып, ол  [https://slavica.indiana.edu/bookListings/Three_String_Books/A_Life_at_Noon A Life at Noon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190829172740/https://slavica.indiana.edu/bookListings/Three_String_Books/A_Life_at_Noon |date=2019-08-29 }} деген атпен Индиана Университетінің Slavica Pub баспасынан жарық көрд<ref>{{Cite web|title=Таласбек Әсемқұлов атындағы байқаудың ережесі жарияланды|url=https://aikyn.kz/284469/talasbek--semk-u-lov-atyndag-y-bayk-audyn--erezhesi-zhariyalandy}}</ref>і. Сонымен қатар, роман қазақстандық “Рухани Жаңғыру” мемлекеттік бағдарламасы аясында БҰҰ-ның ресми тілдеріне аударылған<ref>{{Cite web|title=Таласбек Әсемқұлов. Кемеңгердің өмірінен бір үзік сыр|url=https://abai.kz/post/12875}}</ref>.
  
 
== Өмірбаяны ==
 
== Өмірбаяны ==
 +
Таласбек Әсемқұлов 1955-жылы тамыздың 1-күні Семей облысының Таңсық теміржол бекетінде тігіншілер отбасында дүниеге келген. Туа сала бауырына басқан нағашы атасы, атақты күйші [[Жүнісбай Стамбаев]] тың (1891-1973) қолында, Семей облысының (қазіргі Шығыс Қазақстан облысы) [[Айғыз]] ауылында өскен<ref>{{Cite web|title=Талас­бек Әсем­құ­лов­тың өмірі туралы мәлімет|url=https://bilim-all.kz/article/22928-Talas%C2%ADbek-Asem%C2%ADqu%C2%ADlov%C2%ADtyn-omiri-turaly-malimet}}</ref>.
  
−
===Балалық шағы===
+
Атасы оны 7 жасынан бастап 11 жыл бойы, өзінің көзі жұмылғанша, дәстүрлі музыкалық өнерге баулиды. Сонымен бір мезгілде ол әнші Кәрім Баймұратовтың, күйші Ғазиз Нұрпейісовтің, есепші Мырзахан Оңғаров, домбыра шебері Төлеутай, ұста Ахметжаннан да тәлімін алады. Кейінірек атақты Атығай, [[Аққыз]], [[Бағаналы Саятүлеков|Бағаналы]] Саятүлеков, [[Мағауия Хамзин]], Әпике Әбенова сынды күйшілерден дәріс алған.
−
1976-80 ж.ж. – [[Алматы қаласы]], [[Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті (ҚазҰПУ)|Абай атындағы педагогикаинституты]] филология факультетінің қазақша бөлімінде оқыған;
+
  
−
1980-83 ж.ж. – Ықылас Дүкенұлы атындағы Ұлт аспаптар музейінің ғылыми қызметкері;
+
Таласбек Әсемқұлов - [[Байжігіт]] (XVIII ғасыр), [[Тәттімбет]] (XIX ғасыр) сияқты күйшілердің жолын қуған шертпе күй мектебінің өкілі. Аталмыш мектеп өкілдерінің ұстаздық-шәкірттік сабақтастығы: Байжігіт – Қызыл Мойын Қуандық – Тәттімбет – Кенжебай – Бодау мен Қызай – Жүнісбай Стамбаев болып келеді. Ж.Стамбаев  - [[Мұхтар Мағауин|М.Мағауин]]нің «Көкбалақ» романындағы, сондай-ақ, Т.Әсемқұловтың өзінің «Талтүс» романындағы бас кейіпкердің түптұлғасы.
  
−
1984-87 ж.ж. – Республикалық [[Жазушы баспасы|«Жазушы» баспасында]] әдеби редактор;
+
Т.Әсемқұлов Байжігіттің, Тәттімбеттің, ұстазы Жүнісбайдың және басқа да шертпе күй шеберлерінің күйлерін орындаған, өзі де күй шығарған. Таласбектің орындаушылығының арқасында бертінге дейін музыкатану ғылымына белгісіз болып келген Байжігіттің көптеген күйлері, Кет-Бұғаның [http://otuken.kz/%d1%81%d0%b0%d0%ba%d0%b1%d0%b8%d0%ba%d0%b5/ «Жансауға»] күйі (13 ғасыр), Қотан тайшының (15 ғасыр) күйі, сол сияқты, Тәттімбет, Қызылмойын Қуандық, [http://otuken.kz/%d1%81%d0%b0%d0%ba%d0%b1%d0%b8%d0%ba%d0%b5/ Сақбике], Қасабай, [https://www.youtube.com/watch?v=uD2_yC8d4Ao Ақай қажы] ның сирек кездесетін бірқатар күйлері мәлім болды.
  
−
1987-98 ж.ж. – [[Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерватория|Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясы]] фольклор кабинетінің меңгерүшісі;
+
Т.Әсемқұловтың көкірегінен туған [http://otuken.kz/talasbek/ 8 авторлық күйі] бар, олар: [https://www.youtube.com/watch?v=MrqQNXDjLP0&t=2s «Аққозым»], [https://www.youtube.com/watch?v=hScUOWmVMug «Азапкер»], «Тәттімбет сері», «Қара өткел», [https://www.youtube.com/watch?v=31WH-MZ_214 «Кемеңгер»], [https://www.youtube.com/watch?v=QcLslzsL7xU «Жеңеше»], [https://www.youtube.com/watch?v=OBNChra0ZGE «Еңлік»], [https://www.youtube.com/watch?v=jmhS8WRxYq4 «Әбікенді жұбату»].<ref>{{Cite web|title=Жазушы және күйші Таласбек Әсемқұлов шығармаларын мысалға ала отырып, дәстүрлі мәдениеттегі эксперимент|url=https://www.tselinny.org/kz/event/experimentation-in-traditional-culture-through-the-work-of-writer-and-kuishi-talasbek-asemkulov}}</ref>
  
−
1998-2006 ж.ж. – Республикалық [[Жұлдыз журналы|«Жұлдыз» әдеби журналы]] сын бөлімінің меңгерушісі.
+
== Білімі ==
 +
1979 жылы Абай атындағы [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|ҚазҰПУ]], «Қазақ тілі мен әдебиеті» мамандығы бойынша бітірген<ref>{{Cite web|title=Таласбек Әсемқұлов|url=https://abaiacademy.kz/kz/avtory/talasbek-semlov}}</ref>.
  
−
=== Шығармашылығы ===
+
== Қызметі ==  
−
Сценарий жазу өнерімен пединститутта оқып жүрген студент кезінен айналысқан.
+
*  Калинин атындағы колхоздағы қой өсіруші комсомол-жастар бригадасы,
 +
*  1977-1982 – [[Алматы халық университеті]] музыкалық лекториясының оқытушысы (жоғары оқу орнындағы оқуымен қатар),
 +
*  1980-1982 – [[Ықылас Дүкенұлы атындағы музыкалық аспаптар мұражайы]]ның ғылыми қызметкері, [[Сазген|«Сазген»]] этнографиялық ансамблінің солисі. Мұражайдың іргесін қалаушылардың бірі (әуелгіде, экспозиция құрылғанға дейін мұражайдың тұңғыш директоры, музыкатанушы [[Жарқын Жақияұлы Шәкәрім|Жарқын]]  оны шаруашылық ісінің меңгерушілігіне (завхоз) жұмысқа қабылдаған),
 +
*  1984-86 – «[[Жазушы баспасы|Жазушы]]» баспасының редакторы,
 +
* 1987-1999 – Құрманғазы атындағы Алматы ұлттық консерваториясының (қазіргі [[Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы]]) қазақ тілі оқытушысы, әдеби редакторы, фольклор кабинетінің меңгерушісі, 
 +
* 1996—1998 — халықаралық «Zaman - Қазақстан» газетінің орысша бөлімінің редакторы,
 +
* 1998—2006 — [[Жұлдыз (журнал)|«Жұлдыз»]] әдеби журналы, сын бөлімінің редакторы,
 +
* 2004—2006 — ҚР Ұлттық кітапханасы жанындағы «Рух-Мирас» мәдениеттанушылық альманағының бас редакторы,
 +
* 2006—2014 — фрилансер, «Алтын Орда», «Алматы Ақшамы» газеттерімен, «[[Қазақфильм]]» киностудиясымен бірлесіп жұмыс істеген.
  
−
Республикалық баспасөзде «Атайы», «Кәрі ат», «Арылу» сияқты әңгімелері, «Шымдан» повесі және музыканттардың өміріне арналған «Талтүс» романы жарық көрген.
+
== Шығармашылығы ==
 +
=== Домбырашы-күйші ===
 +
==== Дискография ====
 +
 +
* «Мелодия» бүкілодақтық фирмасының «Байжігіттің күйлері» атты жеке винилді гранд-дискі (1976),
 +
* «[https://www.azattyq.org/a/1157200.html Мәңгілік сарын]» қазақ күйлерінің антологиясына енген («Мәңгілік сарын», «Қазақстан» ТРК, 2004, № 5-, 6-, 7-дисктер, Т. Әсемқұловтың орындауында жиыны 14 күй назарға ұсынылған).
 +
* [https://egemen.kz/article/1772-kuy-oynaydy-qazaghymnynh-qanynda «Қазақтың 1000 күйі»] қазақ күйлерінің антологиясына енген  (2010, Т.Әсемқұловтың орындауында 30-дан астам күй, соның ішінде, өзінің шығарған күйі де ұсынылған).
 +
* [https://www.ktk.kz/ru/news/video/2010/10/7/10071/ «Dombra du Kazakhstan: L`heritage de Tattimbet»] («Қазақ домбырасы — Тәттімбеттің мұрасы») атты CD-альбомына (2010, [https://en.wikipedia.org/wiki/Buda_Musique Buda Musique]) орындаушы және құрастырушы ретінде үлес қосқан.
 +
* Қайтыс болғаннан кейін жарық көрген [https://www.astana-akshamy.kz/talasbekting-taltusi/ «Талтүс»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210128045501/https://www.astana-akshamy.kz/talasbekting-taltusi/ |date=2021-01-28 }}  аты жеке альбомына оның орындауындағы 73 күй енген (2015).<ref>{{Cite web|title=Таласбек Әсемқұловтың орындауындағы күйлер|url=https://kitap.kz/music/2/talasbek-asemqulovtyng-oryndauyndagy-kuyler}}</ref>
  
−
«Көкбалақтың өлімі», «Біржан Сал», «Жезтырнақ», «Алматы – Астана», «Тұмар падиша» сынды киносценарийлердің авторы. Сондай-ақ республикалық баспасөзде қазақ және орыс тілінде түрлі әдебиет, мәдениеттану тақырыптарына арналған бірқатар мақалалары жарық көрген.
+
=== Таласбек Әсемқұлов орындаған күйлер арқау болған анимациялық бейнебаяндар ===
 +
*  Байжігіттің «Көкбалақ» күйі сарынымен.  
 +
* Байжігіттің «Алмажай» күйі сарынымен.
 +
*  «Қоңыр қаз»] - Ж.Стамбаевтың «Қоңыр қаз» күйі сарынымен.
 +
* «Аққозым»] - Т.Әсемқұловтың «Аққозым» күйі сарынымен.
  
−
=== Домбырашы-сазгер ===  
+
=== Қазақ тіліндегі көркем шығармалары ===  
−
1973 жылы  «Бәйжігіт күйлері» деген жеке гранд-дискі Бүкілодақтық «Мелодия» фирмасынан шықты. «Мәңгілік сары» антологияға 20-дан астам, «Қазақтың мың күйі» (2009) антологияға 40-тан астам күйі енген. 2010 жылы Парижден «Таттімбеттің мұрасы» СД-дискі шыққан.  Югославия және Францияда гастрольмен болды.<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса  - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref>
+
[[File:Talasbek Asemkulov books.jpg|thumb|left]]
 +
* «Атайы», «Болмашы әңгіме» (1980-жылдар),  
 +
* «Кәрі күйші» әңгімелері (2002),
 +
* «Шымдан» хикаяты («Ерте келген күз» ұжымдық жинағына енген, «Жалын» баспасы, 1988),
 +
* «Талтүс» романы,
 +
* «Бекторының қазынасы» хикаяты (2011)<ref>{{Cite web|title=Таласбек Әсемқұлов. Бекторының қазынасы|url=https://adebiportal.kz/kz/news/view/talasbek-asemqulov-bektorynyn-qazynasy__21217}}</ref>,
 +
* «Тәттімбет сері» романының бірінші бөлімі.
  
−
=== Тағы қараңыз ===
+
=== Киносценарий ===
−
[http://otuken.kz/index.php/talaslistofcat Отукен сайты] (проза, сценарийлер, мақалалар, күйлер)
+
==== Қазақ тілінде ====
 +
* «Біржан сал» (2004-жылы жазылған, 2009-жылы «Казақфильм» киностудиясында тұсауы кесілген),
 +
* [https://www.youtube.com/watch?v=YrXpcCOfFZs «Құнанбай»] (2015-жылы «Қазақфильм» киностудиясында тұсауы кесілген), автор қайтыс болғаннан кейін «2016 жылғы ең үздік сценарий» номинациясы бойынша «Тұлпар» ұлттық сыйлығы берілген,
 +
* «Тұмар падиша» (2010).
  
−
== Дереккөздер ==
+
==== Орыс тілінде ====
−
<references/>
+
* «Смерть Кокбалака» («Көкбалақтың өлімі») (1997, басқаша атауы «Смерть ханского коня», 2002-жылы «Простор» журналының № 5 санында басылған. Абылай хан жайлы),
 +
* «Биржан-сал» (2004, қазақ тілінен авторлық аударма),
 +
* «Жезтырнак» (2006-жылы жазылған, 2007-жылы «Книголюб» журналының № 1-2 сандарында басылған, Оңтүстік Кореяның Мәдениет министрлігі ұйымдастырған «Орталық Азия мен Кореяның аңыз, ертегі және батырлық дастандары желісімен жазылған сценарийлердің халықаралық байқауы – 2011» байқауының жүлдегері, 2011),
 +
* «Алматы — Астана» (2008, заманауи тақырыпқа жазылған киносценарийлердің республикалық ашық байқауының 2-ші жүлдесін иеленген, 1-ші жүлде ешкімге берілмеді),
 +
* «Царица Томирис» (2010, «Тұмар падиша» сценарийінің кеңейтілген авторлық нұсқасы),
 +
* «Өгей» (Мұқағали Мақатаев жайлы; автор қайтыс болғаннан кейін оның жазып қалдырған нобай-нұсқалары мен ауызша айтқан әңгімелері негізінде сценарийді 2014 жылы жесірі Зира Наурызбаева аяқтады).
  
−
{{wikify}}
+
=== Негізгі зерттеулері ===
 +
* «Единая тюркская мифологическая система» (1979-жылы жазылған, 1995 жылы «Горизонт» газетінде «Казахский эпос: человеческий дух в поисках изначального смысла» деген атпен шыққан),
 +
* «Көне қазақ романдарының эстетикасы» (1980—1990),
 +
* «Домбыраға тіл бітсе: Қазақтың байырғы музыкалық терминологиясы хақында» (1989, «Жұлдыз» журналында басылған, «Традиционная домбровая терминология», З. Наурызбаеваның қысқаша аудармасы),
 +
* «Тәттімбеттің Шығыс Түркістанға сапары» (1980—1990, «Путешествие Таттимбета в Восточный Туркестан», авторлық аударма),
 +
* «Жылан қайыс ырымының сипаттамасы» (1998) (З.Наурызбаеваның аударуындағы орысша нұсқасы - «Мифологическое описание обряда „Жылан қайыс“),
 +
* „Последний поход Кет-Буги: сакральная миссия кочевой цивилизации“ (2001)» — «Кет—Бұғаның соңғы жорығы. Көшпелі өркениеттің құпия миссиясы» (З. Наурызбаевамен бірлесіп жазған),
 +
* «Күй өнерінің болашағы» (1998, «Будущее искусства кюя», З.Наурызбаеваның аудармасы),
 +
* «Аштық және соғыс» («Голод и война», авторлық аударма),
 +
* «Бастырма»,
 +
* «Қондыгердің бір-ақ беттік тарихы»<ref>{{Cite web|title=Қондыгердің бір-ақ беттік тарихы. Адам рухының дүниенің бастапқы мәнін іздеуі|url=https://qalam.global/kk/articles/qondygerdin-bir-aq-bettik-tarixy-kz}}</ref>,
 +
* «Қамбар есімі» (2012).
 +
* «Аңыз жайындағы аңыз, немесе ауызекі мәдениеттің пайда болуы турасында бір-екі толғам» («Эвакуация традиции» деп аталатын З.Наурызбаеваның қысқаша мазмұндауындағы орыс тіліндегі нұсқасы).
 +
 
 +
=== Cын мақалалары ===
 +
# Аюп hәм Абай (2003)<ref>{{Cite web|title=Таласбек шығармаларының жаңа топтамалары|url=https://qazaqadebieti.kz/40306/talasbek-shy-armalaryny-zha-a-toptamalary}}</ref>,
 +
# Абайдың ұлы жұмбағы,
 +
# Кеменгердің өмірінен бір үзік сыр (2013),
 +
# Талғам — эстетикалық ар-ұят,
 +
# Қазіргі қазақ жастар прозасының бағыт-бағдары,
 +
# «Оқығам жоқ»,
 +
# Эфиальттың кегі,
 +
# Интертекст,
 +
# Сұлулықта ояну<ref>{{Cite web|title=ТАЛАСБЕК ӘСЕМҚҰЛОВ. СҰЛУЛЫҚТА ОЯНУ|url=https://ult.kz/post/talasbek-asemkulov-sululykta-oyanu}}</ref>,
 +
# Ар мен ожданның өрті,
 +
# Сүгір әулиеті (2014).
 +
 
 +
=== Аудармалары ===
 +
* Кобэ Абэ «Жат әлпет» («Чужое лицо»),
 +
* Иво Андрич «Дринадағы көпір» («Мост на Дрине», Астана: Аударма, 2004),
 +
* А. Есмаханов «Қазақтың кілемдері» («Казахские ковры», Алматы: DIDAR, 1998).
 +
* Мериме П. «Маттео Фальконе»,
 +
* Шаламов В. «Жидек» («Ягоды»)
 +
* Генис А. «Бабыл мұнарасы» («Вавилонская башня»)
 +
* Якубовский А. «Әмір Темір» («Эмир Тимур»)
 +
* Цуладзе А. «Саяси мифология» («Политическая мифология», еркін аударма)
 +
* Қажғалиұлы (Малаев) Ә. «Киіз туырлықтағы көркем шежіре»
 +
* Қажғалиұлы Малаев Ә. «Көне сымбат сыры»
 +
* Наурызбаева З. «Антропологиялық дағдарыс жағдайындағы мәдениет пен білім беру»
 +
* Наурызбаева З. «Батыс дәстүршілдігі және қазақ мәдениеті»
 +
* Сондай-ақ, әңгімелер, ғылыми зерттеулер, «Хабар» телеарнасындағы көркем және ғылыми-көпшілік фильмдердің дубляжы (1997—2003),
 +
* «Zaman-Қазақстан» газетінде басылған «Житие пророка нашего Мухаммеда» баянының түрікшеден орыс тіліне аудармасы (1998).
 +
 
 +
== Жүлделер мен марапаттары ==
 +
* Сорос-Қазақстан қоры ұйымдастырған «Қазіргі заманғы Қазақстан романы» байқауының жеңімпазы (2003),
 +
* ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігі ұйымдастырған Толықметражды көркем фильмдер сценарийлері ашық байқауының жеңімпазы (2009),
 +
* «Орталық Азия мен Кореяның аңыз, ертегі және батырлық дастандарының желісімен жазылған сценарийлер халықаралық байқауы - 2011» байқауының «Сценарий жоспары» номинациясы бойынша жеңімпазы,
 +
* abai.kz сайты тағайындаған ҚР 20 жылдығына арналған Әлихан Бөкейханов атындағы тәуелсіз қоғамдық марапатының иегері  (2011),
 +
* Қайтыс болғаннан кейін оған «Құнанбай» фильмінің сценарийі үшін [https://egemen.kz/article/105888-baygeninh-alghashqy-tulpary-tanyldy «Тұлпар»] ұлттық киносыйының «2016 жылдың ең үздік сценарийі» номинациясы бойынша жүлдесі берілді. Фильм ҚР Мемлекеттік сыйлығымен марапатталды.
 +
 
 +
''Ескертпе''
 +
* «Құнанбай» фильмнің авторлық ұжымы 2016 жылғы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығын иеленді, алайда, сыйлық тағайындау шарттары бойынша аталмыш сыйлық қайтыс болған сценарий авторына берілмеді.
 +
 
 +
== Таласбек Әсемқұлов туралы ==
 +
=== Пікірлер ===
 +
* Мұхтар Мағауин. Күй бабасы Байжігіт (үзінді)
 +
* Зейнолла Серікқали.  «Талтүс» романына алғы сөз (үзінді)
 +
* Әлия Бөпежанова. Таласбек  Әсемқұловтың  «Қазіргі қазақ романы» конкурсына түскен «Кәрі күйші» атты қолжазбасына пікір
 +
* Мурат Ауэзов. Большие надежды (фрагмент)
 +
* Мәдина Омарова. «Талтүсті» оқыған сон...
 +
* Әсия Бағдәулетқызы. Қазақты өзіне таныту миссиясы (“Біржан сал” фильмі туралы)
 +
 
 +
=== Жоқтау ===
 +
* Тыныштықбек Әбдікәкімұлы. Таласбек
 +
* Мейірхан Ақдәулетұлы. Сен – жұмақтықсың!
 +
* Әбубәкір Қайран. Күрсініс пен сілкініс
 +
* Лиля Калаус. Он слышал шепот Тенгри...
 +
* Дидар Амантай. Помню первую нашу встречу...
 +
* [[Мұрат Мұхтарұлы Әуезов|Мұрат Әуезов]]. Ұлтын ерекше сүйген азамат еді...
 +
* Сәбит Досанов. Сан қырлы саңылақ
 +
* Талғат Ешенұлы. Ойдың Отыкені кетті...
 +
* Асия Байгожина. Хранитель Традиции
 +
* Ақберен Елгезек.  Қазақ халқы  абыз ұлынан айырылды
 +
* Айнаш Садықова. Алғыс, Ұстаз!
 +
* Рүстем Нүркенов. Ұстазым
 +
* Қанат Тасибеков. Таласбек аға маған домбыра болып көрінді
 +
* Тізімбек Анашұлы. Жоқтау
 +
* Ербол Алшынбай. Сілкініп өмір ағаш ұшты бір құс...
 +
 
 +
=== Сағыныш ===
 +
* Зира НАУРЗБАЕВА. Таласбек соңғы жылдары өмір сүруден шаршағанын айта берген
 +
* Аянат Ахметжан. Таласбек Әсемқұловтың рухына
 +
* Жарқын ШӘКӘРІМ. Таласбекті тану
 +
* Тамара Муканова-Мендошева. Казахский Шырақшы
 +
* Тамара Муканова-Мендошева. Ценности истинные и мнимые
 +
* Асима Ишанова. Памяти Таласбека Асемкулова
 +
* Бақыт Сарбаұлы. Талантын Талтүсі еді…
 +
* Есей Женісұлы «Көкбалақтың»
 +
* Қали Сәрсенбай. Бір күні Таласбек кіріп келді
 +
* Раушан Джуманиязова. Об этом знал только он, или Таттимбет-кюйши vs Таттимбет-золотопромышленник
 +
* Зира Наурзбаева. Соперница (әңгіме)
 +
* Мәдина Омарова. Талтүс (әңгіме)
 +
 
 +
=== Таласбектану ===
 +
* Әсия Бағдәлуетқызы. Тереңдік. Тәмсіл. Таласбек.
 +
* Раушан Джуманиязова. Не преданное наследие
 +
* Сағадат Ордашева. «Құдай Бекторыны кездестіргеннен сақтасын!» (Таласбек Әсемқұловтың «Бекторының қазынасы» хикаятына орай)
 +
* Сағадат Ордашева. «Еш заманның маңдайына сыймаған», немесе Таласбек, Бредбери һәм Абай мұңы
 +
* Сағадат Ордашева «Біртұтас теория» иесі
 +
* Сағадат Ордашева. Күнде жексенбі болса ғой...
 +
* [[Ардаби Мәулет]]. Таласбектің қызық домбырасы
 +
* Кенжехан Матыжанов. “Талтүсте” үзілген талант-тағдыр
 +
* Зира Наурзбаева. Жунусбай Стамбаев: «Кюй – это шепот Тенгри»
 +
* Зира Наурзбаева. Таласбек: «Только то есть музыка, что может стоять вровень со смертью»
 +
* Жүсіпбек Қорғасбек. Таласбек пен «Талтүс»
 +
* Нұрлан Садыр. Бар болғыр, Бекторы...!
 +
* Зира Наурзбаева. Травмы истории и их влияние на современных казахов в романе Таласбека Асемкулова «Полдень» <ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса  - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref>
 +
 
 +
== Дереккөздер ==
 +
{{дереккөздер}}
  
−
[[Санат:Тұлғалар]]
+
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
−
[[Санат:1955 жылы туғандар]]
+
[[Санат:Драматургтер]]
 +
[[Санат:Қазақстан драматургтері]]
 +
[[Санат:Күйшілер]]

11:13, 2026 ж. маусымның 7 кезіндегі түзету

Үлгі:Тұлға Таласбек Әсемқұлов (1 тамыз 1955, Таңсық (теміржол станциясы), Аягөз ауданы, Шығыс Қазақстан облысы-23 қыркүйек 2014, Алматы<ref>Үлгі:Cite web</ref><ref>Үлгі:Cite web</ref>) — қазақ жазушысы, кинодраматург, күйші, әдебиет және музыка сыншысы, мифология, тарих және этнография зерттеушісі, домбыра шебері, қазақ тілінен орыс тіліне, орыс тілінен қазақ тіліне тәржіме жасаған аудармашы<ref>Үлгі:Cite web</ref>.

«Талтүс» романы үшін Сорос-Қазақстан қорының «Қазіргі заманғы Қазақстан романы» әдеби бәйгесінің лауреаты атанған (2002 ж.). Бұл – жазушының көзі тірісінде жазып кеткен жалғыз кітабы. 2019-жылы романды Shelley Fairweather Vega (Шэлли Фейруэзер Вега) ағылшын тіліне аударып, ол A Life at Noon Үлгі:Webarchive деген атпен Индиана Университетінің Slavica Pub баспасынан жарық көрд<ref>Үлгі:Cite web</ref>і. Сонымен қатар, роман қазақстандық “Рухани Жаңғыру” мемлекеттік бағдарламасы аясында БҰҰ-ның ресми тілдеріне аударылған<ref>Үлгі:Cite web</ref>.

Өмірбаяны

Таласбек Әсемқұлов 1955-жылы тамыздың 1-күні Семей облысының Таңсық теміржол бекетінде тігіншілер отбасында дүниеге келген. Туа сала бауырына басқан нағашы атасы, атақты күйші Жүнісбай Стамбаев тың (1891-1973) қолында, Семей облысының (қазіргі Шығыс Қазақстан облысы) Айғыз ауылында өскен<ref>Үлгі:Cite web</ref>.

Атасы оны 7 жасынан бастап 11 жыл бойы, өзінің көзі жұмылғанша, дәстүрлі музыкалық өнерге баулиды. Сонымен бір мезгілде ол әнші Кәрім Баймұратовтың, күйші Ғазиз Нұрпейісовтің, есепші Мырзахан Оңғаров, домбыра шебері Төлеутай, ұста Ахметжаннан да тәлімін алады. Кейінірек атақты Атығай, Аққыз, Бағаналы Саятүлеков, Мағауия Хамзин, Әпике Әбенова сынды күйшілерден дәріс алған.

Таласбек Әсемқұлов - Байжігіт (XVIII ғасыр), Тәттімбет (XIX ғасыр) сияқты күйшілердің жолын қуған шертпе күй мектебінің өкілі. Аталмыш мектеп өкілдерінің ұстаздық-шәкірттік сабақтастығы: Байжігіт – Қызыл Мойын Қуандық – Тәттімбет – Кенжебай – Бодау мен Қызай – Жүнісбай Стамбаев болып келеді. Ж.Стамбаев - М.Мағауиннің «Көкбалақ» романындағы, сондай-ақ, Т.Әсемқұловтың өзінің «Талтүс» романындағы бас кейіпкердің түптұлғасы.

Т.Әсемқұлов Байжігіттің, Тәттімбеттің, ұстазы Жүнісбайдың және басқа да шертпе күй шеберлерінің күйлерін орындаған, өзі де күй шығарған. Таласбектің орындаушылығының арқасында бертінге дейін музыкатану ғылымына белгісіз болып келген Байжігіттің көптеген күйлері, Кет-Бұғаның «Жансауға» күйі (13 ғасыр), Қотан тайшының (15 ғасыр) күйі, сол сияқты, Тәттімбет, Қызылмойын Қуандық, Сақбике, Қасабай, Ақай қажы ның сирек кездесетін бірқатар күйлері мәлім болды.

Т.Әсемқұловтың көкірегінен туған 8 авторлық күйі бар, олар: «Аққозым», «Азапкер», «Тәттімбет сері», «Қара өткел», «Кемеңгер», «Жеңеше», «Еңлік», «Әбікенді жұбату».<ref>Үлгі:Cite web</ref>

Білімі

1979 жылы Абай атындағы ҚазҰПУ, «Қазақ тілі мен әдебиеті» мамандығы бойынша бітірген<ref>Үлгі:Cite web</ref>.

Қызметі

  • Калинин атындағы колхоздағы қой өсіруші комсомол-жастар бригадасы,
  • 1977-1982 – Алматы халық университеті музыкалық лекториясының оқытушысы (жоғары оқу орнындағы оқуымен қатар),
  • 1980-1982 – Ықылас Дүкенұлы атындағы музыкалық аспаптар мұражайының ғылыми қызметкері, «Сазген» этнографиялық ансамблінің солисі. Мұражайдың іргесін қалаушылардың бірі (әуелгіде, экспозиция құрылғанға дейін мұражайдың тұңғыш директоры, музыкатанушы Жарқын оны шаруашылық ісінің меңгерушілігіне (завхоз) жұмысқа қабылдаған),
  • 1984-86 – «Жазушы» баспасының редакторы,
  • 1987-1999 – Құрманғазы атындағы Алматы ұлттық консерваториясының (қазіргі Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы) қазақ тілі оқытушысы, әдеби редакторы, фольклор кабинетінің меңгерушісі,
  • 1996—1998 — халықаралық «Zaman - Қазақстан» газетінің орысша бөлімінің редакторы,
  • 1998—2006 — «Жұлдыз» әдеби журналы, сын бөлімінің редакторы,
  • 2004—2006 — ҚР Ұлттық кітапханасы жанындағы «Рух-Мирас» мәдениеттанушылық альманағының бас редакторы,
  • 2006—2014 — фрилансер, «Алтын Орда», «Алматы Ақшамы» газеттерімен, «Қазақфильм» киностудиясымен бірлесіп жұмыс істеген.

Шығармашылығы

Домбырашы-күйші

Дискография

  • «Мелодия» бүкілодақтық фирмасының «Байжігіттің күйлері» атты жеке винилді гранд-дискі (1976),
  • «Мәңгілік сарын» қазақ күйлерінің антологиясына енген («Мәңгілік сарын», «Қазақстан» ТРК, 2004, № 5-, 6-, 7-дисктер, Т. Әсемқұловтың орындауында жиыны 14 күй назарға ұсынылған).
  • «Қазақтың 1000 күйі» қазақ күйлерінің антологиясына енген (2010, Т.Әсемқұловтың орындауында 30-дан астам күй, соның ішінде, өзінің шығарған күйі де ұсынылған).
  • «Dombra du Kazakhstan: L`heritage de Tattimbet» («Қазақ домбырасы — Тәттімбеттің мұрасы») атты CD-альбомына (2010, Buda Musique) орындаушы және құрастырушы ретінде үлес қосқан.
  • Қайтыс болғаннан кейін жарық көрген «Талтүс» Үлгі:Webarchive аты жеке альбомына оның орындауындағы 73 күй енген (2015).<ref>Үлгі:Cite web</ref>

Таласбек Әсемқұлов орындаған күйлер арқау болған анимациялық бейнебаяндар

  • Байжігіттің «Көкбалақ» күйі сарынымен.
  • Байжігіттің «Алмажай» күйі сарынымен.
  • «Қоңыр қаз»] - Ж.Стамбаевтың «Қоңыр қаз» күйі сарынымен.
  • «Аққозым»] - Т.Әсемқұловтың «Аққозым» күйі сарынымен.

Қазақ тіліндегі көркем шығармалары

Сурет:Talasbek Asemkulov books.jpg
  • «Атайы», «Болмашы әңгіме» (1980-жылдар),
  • «Кәрі күйші» әңгімелері (2002),
  • «Шымдан» хикаяты («Ерте келген күз» ұжымдық жинағына енген, «Жалын» баспасы, 1988),
  • «Талтүс» романы,
  • «Бекторының қазынасы» хикаяты (2011)<ref>Үлгі:Cite web</ref>,
  • «Тәттімбет сері» романының бірінші бөлімі.

Киносценарий

Қазақ тілінде

  • «Біржан сал» (2004-жылы жазылған, 2009-жылы «Казақфильм» киностудиясында тұсауы кесілген),
  • «Құнанбай» (2015-жылы «Қазақфильм» киностудиясында тұсауы кесілген), автор қайтыс болғаннан кейін «2016 жылғы ең үздік сценарий» номинациясы бойынша «Тұлпар» ұлттық сыйлығы берілген,
  • «Тұмар падиша» (2010).

Орыс тілінде

  • «Смерть Кокбалака» («Көкбалақтың өлімі») (1997, басқаша атауы «Смерть ханского коня», 2002-жылы «Простор» журналының № 5 санында басылған. Абылай хан жайлы),
  • «Биржан-сал» (2004, қазақ тілінен авторлық аударма),
  • «Жезтырнак» (2006-жылы жазылған, 2007-жылы «Книголюб» журналының № 1-2 сандарында басылған, Оңтүстік Кореяның Мәдениет министрлігі ұйымдастырған «Орталық Азия мен Кореяның аңыз, ертегі және батырлық дастандары желісімен жазылған сценарийлердің халықаралық байқауы – 2011» байқауының жүлдегері, 2011),
  • «Алматы — Астана» (2008, заманауи тақырыпқа жазылған киносценарийлердің республикалық ашық байқауының 2-ші жүлдесін иеленген, 1-ші жүлде ешкімге берілмеді),
  • «Царица Томирис» (2010, «Тұмар падиша» сценарийінің кеңейтілген авторлық нұсқасы),
  • «Өгей» (Мұқағали Мақатаев жайлы; автор қайтыс болғаннан кейін оның жазып қалдырған нобай-нұсқалары мен ауызша айтқан әңгімелері негізінде сценарийді 2014 жылы жесірі Зира Наурызбаева аяқтады).

Негізгі зерттеулері

  • «Единая тюркская мифологическая система» (1979-жылы жазылған, 1995 жылы «Горизонт» газетінде «Казахский эпос: человеческий дух в поисках изначального смысла» деген атпен шыққан),
  • «Көне қазақ романдарының эстетикасы» (1980—1990),
  • «Домбыраға тіл бітсе: Қазақтың байырғы музыкалық терминологиясы хақында» (1989, «Жұлдыз» журналында басылған, «Традиционная домбровая терминология», З. Наурызбаеваның қысқаша аудармасы),
  • «Тәттімбеттің Шығыс Түркістанға сапары» (1980—1990, «Путешествие Таттимбета в Восточный Туркестан», авторлық аударма),
  • «Жылан қайыс ырымының сипаттамасы» (1998) (З.Наурызбаеваның аударуындағы орысша нұсқасы - «Мифологическое описание обряда „Жылан қайыс“),
  • „Последний поход Кет-Буги: сакральная миссия кочевой цивилизации“ (2001)» — «Кет—Бұғаның соңғы жорығы. Көшпелі өркениеттің құпия миссиясы» (З. Наурызбаевамен бірлесіп жазған),
  • «Күй өнерінің болашағы» (1998, «Будущее искусства кюя», З.Наурызбаеваның аудармасы),
  • «Аштық және соғыс» («Голод и война», авторлық аударма),
  • «Бастырма»,
  • «Қондыгердің бір-ақ беттік тарихы»<ref>Үлгі:Cite web</ref>,
  • «Қамбар есімі» (2012).
  • «Аңыз жайындағы аңыз, немесе ауызекі мәдениеттің пайда болуы турасында бір-екі толғам» («Эвакуация традиции» деп аталатын З.Наурызбаеваның қысқаша мазмұндауындағы орыс тіліндегі нұсқасы).

Cын мақалалары

  1. Аюп hәм Абай (2003)<ref>Үлгі:Cite web</ref>,
  2. Абайдың ұлы жұмбағы,
  3. Кеменгердің өмірінен бір үзік сыр (2013),
  4. Талғам — эстетикалық ар-ұят,
  5. Қазіргі қазақ жастар прозасының бағыт-бағдары,
  6. «Оқығам жоқ»,
  7. Эфиальттың кегі,
  8. Интертекст,
  9. Сұлулықта ояну<ref>Үлгі:Cite web</ref>,
  10. Ар мен ожданның өрті,
  11. Сүгір әулиеті (2014).

Аудармалары

  • Кобэ Абэ «Жат әлпет» («Чужое лицо»),
  • Иво Андрич «Дринадағы көпір» («Мост на Дрине», Астана: Аударма, 2004),
  • А. Есмаханов «Қазақтың кілемдері» («Казахские ковры», Алматы: DIDAR, 1998).
  • Мериме П. «Маттео Фальконе»,
  • Шаламов В. «Жидек» («Ягоды»)
  • Генис А. «Бабыл мұнарасы» («Вавилонская башня»)
  • Якубовский А. «Әмір Темір» («Эмир Тимур»)
  • Цуладзе А. «Саяси мифология» («Политическая мифология», еркін аударма)
  • Қажғалиұлы (Малаев) Ә. «Киіз туырлықтағы көркем шежіре»
  • Қажғалиұлы Малаев Ә. «Көне сымбат сыры»
  • Наурызбаева З. «Антропологиялық дағдарыс жағдайындағы мәдениет пен білім беру»
  • Наурызбаева З. «Батыс дәстүршілдігі және қазақ мәдениеті»
  • Сондай-ақ, әңгімелер, ғылыми зерттеулер, «Хабар» телеарнасындағы көркем және ғылыми-көпшілік фильмдердің дубляжы (1997—2003),
  • «Zaman-Қазақстан» газетінде басылған «Житие пророка нашего Мухаммеда» баянының түрікшеден орыс тіліне аудармасы (1998).

Жүлделер мен марапаттары

  • Сорос-Қазақстан қоры ұйымдастырған «Қазіргі заманғы Қазақстан романы» байқауының жеңімпазы (2003),
  • ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігі ұйымдастырған Толықметражды көркем фильмдер сценарийлері ашық байқауының жеңімпазы (2009),
  • «Орталық Азия мен Кореяның аңыз, ертегі және батырлық дастандарының желісімен жазылған сценарийлер халықаралық байқауы - 2011» байқауының «Сценарий жоспары» номинациясы бойынша жеңімпазы,
  • abai.kz сайты тағайындаған ҚР 20 жылдығына арналған Әлихан Бөкейханов атындағы тәуелсіз қоғамдық марапатының иегері (2011),
  • Қайтыс болғаннан кейін оған «Құнанбай» фильмінің сценарийі үшін «Тұлпар» ұлттық киносыйының «2016 жылдың ең үздік сценарийі» номинациясы бойынша жүлдесі берілді. Фильм ҚР Мемлекеттік сыйлығымен марапатталды.

Ескертпе

  • «Құнанбай» фильмнің авторлық ұжымы 2016 жылғы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығын иеленді, алайда, сыйлық тағайындау шарттары бойынша аталмыш сыйлық қайтыс болған сценарий авторына берілмеді.

Таласбек Әсемқұлов туралы

Пікірлер

  • Мұхтар Мағауин. Күй бабасы Байжігіт (үзінді)
  • Зейнолла Серікқали. «Талтүс» романына алғы сөз (үзінді)
  • Әлия Бөпежанова. Таласбек Әсемқұловтың «Қазіргі қазақ романы» конкурсына түскен «Кәрі күйші» атты қолжазбасына пікір
  • Мурат Ауэзов. Большие надежды (фрагмент)
  • Мәдина Омарова. «Талтүсті» оқыған сон...
  • Әсия Бағдәулетқызы. Қазақты өзіне таныту миссиясы (“Біржан сал” фильмі туралы)

Жоқтау

  • Тыныштықбек Әбдікәкімұлы. Таласбек
  • Мейірхан Ақдәулетұлы. Сен – жұмақтықсың!
  • Әбубәкір Қайран. Күрсініс пен сілкініс
  • Лиля Калаус. Он слышал шепот Тенгри...
  • Дидар Амантай. Помню первую нашу встречу...
  • Мұрат Әуезов. Ұлтын ерекше сүйген азамат еді...
  • Сәбит Досанов. Сан қырлы саңылақ
  • Талғат Ешенұлы. Ойдың Отыкені кетті...
  • Асия Байгожина. Хранитель Традиции
  • Ақберен Елгезек. Қазақ халқы абыз ұлынан айырылды
  • Айнаш Садықова. Алғыс, Ұстаз!
  • Рүстем Нүркенов. Ұстазым
  • Қанат Тасибеков. Таласбек аға маған домбыра болып көрінді
  • Тізімбек Анашұлы. Жоқтау
  • Ербол Алшынбай. Сілкініп өмір ағаш ұшты бір құс...

Сағыныш

  • Зира НАУРЗБАЕВА. Таласбек соңғы жылдары өмір сүруден шаршағанын айта берген
  • Аянат Ахметжан. Таласбек Әсемқұловтың рухына
  • Жарқын ШӘКӘРІМ. Таласбекті тану
  • Тамара Муканова-Мендошева. Казахский Шырақшы
  • Тамара Муканова-Мендошева. Ценности истинные и мнимые
  • Асима Ишанова. Памяти Таласбека Асемкулова
  • Бақыт Сарбаұлы. Талантын Талтүсі еді…
  • Есей Женісұлы «Көкбалақтың»
  • Қали Сәрсенбай. Бір күні Таласбек кіріп келді
  • Раушан Джуманиязова. Об этом знал только он, или Таттимбет-кюйши vs Таттимбет-золотопромышленник
  • Зира Наурзбаева. Соперница (әңгіме)
  • Мәдина Омарова. Талтүс (әңгіме)

Таласбектану

  • Әсия Бағдәлуетқызы. Тереңдік. Тәмсіл. Таласбек.
  • Раушан Джуманиязова. Не преданное наследие
  • Сағадат Ордашева. «Құдай Бекторыны кездестіргеннен сақтасын!» (Таласбек Әсемқұловтың «Бекторының қазынасы» хикаятына орай)
  • Сағадат Ордашева. «Еш заманның маңдайына сыймаған», немесе Таласбек, Бредбери һәм Абай мұңы
  • Сағадат Ордашева «Біртұтас теория» иесі
  • Сағадат Ордашева. Күнде жексенбі болса ғой...
  • Ардаби Мәулет. Таласбектің қызық домбырасы
  • Кенжехан Матыжанов. “Талтүсте” үзілген талант-тағдыр
  • Зира Наурзбаева. Жунусбай Стамбаев: «Кюй – это шепот Тенгри»
  • Зира Наурзбаева. Таласбек: «Только то есть музыка, что может стоять вровень со смертью»
  • Жүсіпбек Қорғасбек. Таласбек пен «Талтүс»
  • Нұрлан Садыр. Бар болғыр, Бекторы...!
  • Зира Наурзбаева. Травмы истории и их влияние на современных казахов в романе Таласбека Асемкулова «Полдень» <ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref>

Дереккөздер

Үлгі:Дереккөздер

«https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=Таласбек_Әсемқұлов&oldid=104151» бетінен алынған