Нұсқалар арасындағы айырмашылық: "Арынғазы хан"
ш (1 түзету) |
|||
| Жол нөмірі 1: | Жол нөмірі 1: | ||
| − | [[ | + | {{Мемлекеттік қайраткер|Есімі=Арынғазы хан|Титулы=[[Кіші жүз]]дің ханы|Ту=Flag of the Kazakh Khanate.svg|Басқара бастады=1816|Басқаруын аяқтады=1821|Ізашары=[[Қаратай Нұралыұлы|Қаратай хан]]|Ізбасары=[[Шерғазы хан]]|Туған жері=[[Қазақ хандығы]]|Қайтыс болған күні=1833|Қайтыс болған жері=[[Ресей империясы]]|Династия=[[Төре]]|Діні=[[Ислам]]|Әкесі=[[Әбілғазы Қайыпұлы|Әбілғазы хан]]|Туған күні=1783|Суреті=Арынгазы.jpg}} |
| − | '''Арынғазы Абылғазыұлы''' ([[1783 жыл|1783]] — [[1833 жыл|1833]]) - [[Кіші жүз]] ханы, [[Қайып хан]]ның немересі. 1815 ж. әкесі [[ | + | '''Арынғазы Абылғазыұлы''' ([[1783 жыл|1783]] — [[1833 жыл|1833]]) - [[Кіші жүз]] ханы, [[Қайып хан]]ның немересі. 1815 ж. әкесі [[Әбілғазы Қайыпұлы|Абілғазы]] қайтыс болғаннан кейін [[шекті]], [[жаппас]], [[арғын]], [[Алтын руы|алтын]], т.б. рулардың би, старшындары тарапынан құрылтайда [[хан]] сайланған. |
| − | + | ||
| − | + | ||
| − | + | ||
| + | Ақылдылығымен, парасаттылығымен көзге түскен. [[Шерғазы хан|Шерғазы]]мен тайталасып, оны хандықтан ығыстыруға ұмтылған. [[Хиуа]] ханы [[Мұхаммед Рахым]]мен тартысқа түсіп, бірнеше рет соғысқан. [[Арынғазы сұлтанның қозғалысы|Арынғазы қозғалысы]] деген атпен белгілі саяси ағымның мақсаты — хандық билікті нығайту, [[Орта жүз]] бен Кіші жүзде ортақ мемлекет құру, оған [[ислам діні]]н, мұсылмандық құқықты, [[шариғат]]ты тірек ету. Сөйтіп, ол [[би]]лер мен [[старшын]]дарды ел билеуден шеттетіп, ер руға жасауыл тағайындады. Арынғазы Ресей протекторатын біріккен қазақ хандығын құру мақсатына пайдалануға ұмтылды. 1819 ж. Шерғазы хан патшаның атына Арынғазының үстінен шағым түсірді. Губернатор П.К.[[Петр Кириллович Эссен|Эссен]] оған қолдау көрсетті. Тіпті Шерғазыны хандықтан аластатып, Арынғазыны хан ретінде бекітуге патшаға ұсыныс жасаған. Кіші жүздің бір ғана бөлігін басқарса да, патша үкіметінің осы өңірді отарлауына мейлінше қарсылық көрсеткен. | ||
Шерғазының соңынан [[Санкт-Петербург]]қа барған. Шерғазыны ғана хан ретінде мойындаған [[I Николай]] оны тұтқындау жөнінде нұсқау берді. 1823 ж. Арынғазы ұсталып, [[Калуга]]ға жер аударылды. 1826 ж. желтоқсан айының 21-де бірнеше сұлтан және белді старшындар Эссеннен Арынғазыны Калугадан өз ауылына қайтаруға өтінген. Эссеннің қолдауына қарамастан, Азиялық комитет бұл ұсынысты қабылдамай тастады. Осыған қарсылық ретінде Арынғазының «партиясы» халық арасында үгіт жүргізіп, [[Ресей]]ге қарсылық жасауға тырысты. 1833 ж. Арынғазы Калугада дүние салды. Арынғазы күйші де болған. Оның «Арынғазы» атты жеті буынды жыр өлшеміне сай келетін күйі марш сияқты сергек сипатымен, айқын көңілді сазымен ерекшеленеді. Үш бөлімді пішінде дамитын бұл шығарма [[Құрманғазы Сағырбайұлы|Құрманғазы]], [[Дәулеткерей Шығайұлы|Дәулеткерей]], т.б. күй шығармашылығына («Сарыарқа», «Түрмеден қашқан», «Қосалқа») әсер етті.<ref>Батыс Қазақстан облысы. Эндиклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 ISBN 9965-607-02-8</ref><ref>Тереньтев М.А., История Средней Азии. т. 1. СПб, 1906</ref><ref>Крафт И., Сборник узаконий о киргизах степных областей, Оренбург, 1898</ref> | Шерғазының соңынан [[Санкт-Петербург]]қа барған. Шерғазыны ғана хан ретінде мойындаған [[I Николай]] оны тұтқындау жөнінде нұсқау берді. 1823 ж. Арынғазы ұсталып, [[Калуга]]ға жер аударылды. 1826 ж. желтоқсан айының 21-де бірнеше сұлтан және белді старшындар Эссеннен Арынғазыны Калугадан өз ауылына қайтаруға өтінген. Эссеннің қолдауына қарамастан, Азиялық комитет бұл ұсынысты қабылдамай тастады. Осыған қарсылық ретінде Арынғазының «партиясы» халық арасында үгіт жүргізіп, [[Ресей]]ге қарсылық жасауға тырысты. 1833 ж. Арынғазы Калугада дүние салды. Арынғазы күйші де болған. Оның «Арынғазы» атты жеті буынды жыр өлшеміне сай келетін күйі марш сияқты сергек сипатымен, айқын көңілді сазымен ерекшеленеді. Үш бөлімді пішінде дамитын бұл шығарма [[Құрманғазы Сағырбайұлы|Құрманғазы]], [[Дәулеткерей Шығайұлы|Дәулеткерей]], т.б. күй шығармашылығына («Сарыарқа», «Түрмеден қашқан», «Қосалқа») әсер етті.<ref>Батыс Қазақстан облысы. Эндиклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 ISBN 9965-607-02-8</ref><ref>Тереньтев М.А., История Средней Азии. т. 1. СПб, 1906</ref><ref>Крафт И., Сборник узаконий о киргизах степных областей, Оренбург, 1898</ref> | ||
| Жол нөмірі 11: | Жол нөмірі 9: | ||
{{дереккөздер}} | {{дереккөздер}} | ||
| − | {{ | + | {{Қазақ хандары}} |
| − | |||
| − | |||
[[Санат:Кіші жүз хандары]] | [[Санат:Кіші жүз хандары]] | ||
[[Санат:Шыңғыс әулеті]] | [[Санат:Шыңғыс әулеті]] | ||
| + | [[Санат:Төрелер]] | ||
02:15, 2025 ж. қарашаның 7 кезіндегі түзету
Үлгі:Мемлекеттік қайраткер Арынғазы Абылғазыұлы (1783 — 1833) - Кіші жүз ханы, Қайып ханның немересі. 1815 ж. әкесі Абілғазы қайтыс болғаннан кейін шекті, жаппас, арғын, алтын, т.б. рулардың би, старшындары тарапынан құрылтайда хан сайланған.
Ақылдылығымен, парасаттылығымен көзге түскен. Шерғазымен тайталасып, оны хандықтан ығыстыруға ұмтылған. Хиуа ханы Мұхаммед Рахыммен тартысқа түсіп, бірнеше рет соғысқан. Арынғазы қозғалысы деген атпен белгілі саяси ағымның мақсаты — хандық билікті нығайту, Орта жүз бен Кіші жүзде ортақ мемлекет құру, оған ислам дінін, мұсылмандық құқықты, шариғатты тірек ету. Сөйтіп, ол билер мен старшындарды ел билеуден шеттетіп, ер руға жасауыл тағайындады. Арынғазы Ресей протекторатын біріккен қазақ хандығын құру мақсатына пайдалануға ұмтылды. 1819 ж. Шерғазы хан патшаның атына Арынғазының үстінен шағым түсірді. Губернатор П.К.Эссен оған қолдау көрсетті. Тіпті Шерғазыны хандықтан аластатып, Арынғазыны хан ретінде бекітуге патшаға ұсыныс жасаған. Кіші жүздің бір ғана бөлігін басқарса да, патша үкіметінің осы өңірді отарлауына мейлінше қарсылық көрсеткен.
Шерғазының соңынан Санкт-Петербургқа барған. Шерғазыны ғана хан ретінде мойындаған I Николай оны тұтқындау жөнінде нұсқау берді. 1823 ж. Арынғазы ұсталып, Калугаға жер аударылды. 1826 ж. желтоқсан айының 21-де бірнеше сұлтан және белді старшындар Эссеннен Арынғазыны Калугадан өз ауылына қайтаруға өтінген. Эссеннің қолдауына қарамастан, Азиялық комитет бұл ұсынысты қабылдамай тастады. Осыған қарсылық ретінде Арынғазының «партиясы» халық арасында үгіт жүргізіп, Ресейге қарсылық жасауға тырысты. 1833 ж. Арынғазы Калугада дүние салды. Арынғазы күйші де болған. Оның «Арынғазы» атты жеті буынды жыр өлшеміне сай келетін күйі марш сияқты сергек сипатымен, айқын көңілді сазымен ерекшеленеді. Үш бөлімді пішінде дамитын бұл шығарма Құрманғазы, Дәулеткерей, т.б. күй шығармашылығына («Сарыарқа», «Түрмеден қашқан», «Қосалқа») әсер етті.<ref>Батыс Қазақстан облысы. Эндиклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 ISBN 9965-607-02-8</ref><ref>Тереньтев М.А., История Средней Азии. т. 1. СПб, 1906</ref><ref>Крафт И., Сборник узаконий о киргизах степных областей, Оренбург, 1898</ref>
