Нұсқалар арасындағы айырмашылық: "Нахшыван"

Қазақ Энциклопедиясы жобасынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
ш (1 түзету)
(«NAJ_front1.jpg» дегенді аластады, бұны Ортаққордың қатысушысы Abzeronow жойған, себебі: per [[:c:Commons:Deletio)
Жол нөмірі 1: Жол нөмірі 1:
−
{{Мемлекет
+
{{Елді мекен
−
  |Қазақша атауы       = Нахшыван Автономиялық Республикасы
+
  |статусы                = Қала
−
  |Шынайы атауы   = {{lang-az|Naxçivan Muxtar Respublikası}}
+
|қазақша атауы           = Нахшыван
−
  |Атау септігі      = Нахшыван
+
  |шынайы атауы           = {{lang-az|Naxçıvan}}
−
  |Елтаңба                    =Coat of arms of Azerbaijan.svg
+
  |сурет                  = Montage of Naxçıvan 2019.jpg
−
  |Байрақ                    = Flag of Azerbaijan.svg
+
  |сурет атауы            =  
−
  |Ұраны                  =  
+
  |жағдайы                =  
−
  |Әнұранның аты          = Azərbaycan Marşı
+
  |ел                      = Әзірбайжан
−
  |Аудио                  =  
+
  |елтаңба                =  
−
  |Картада                = Azerbaijan-Nakhichevan.png
+
  |ту                      =  
−
  |карта тақырыбы        =
+
  |елтаңба сипаттамасы    =  
−
  |Картада2              =  
+
|ту сипаттамасы          =  
−
  |lat_dir = N|lat_deg = 40|lat_min = 6|lat_sec = 0
+
  |елтаңба ені            =  
−
   |lon_dir = E|lon_deg = 47|lon_min = 19|lon_sec = 0
+
  |ту ені                  =
−
   |region                = AZ
+
  |lat_dir = N|lat_deg = 39|lat_min = 12|lat_sec = 32
−
   |CoordScale            =
+
   |lon_dir = E|lon_deg = 45|lon_min = 24|lon_sec = 44
−
  |Тілі            = [[Әзірбайжан тілі|әзірбайжанша]]
+
   |CoordAddon            =  
−
<!-- |Тілдері            = -->
+
   |CoordScale            =  
−
  |Мемлекеттік діні = Зайырлы мемлекет
+
  |аймақ түрі              = Автономиялы республика
−
  |Үкімет түрі         = [[Автономия]]лық [[республика]]
+
  |аймағы                  = Нахшыван Автономиялық Республикасы
−
|Құрылды      = [[9 ақпан]] [[1924 жыл]] [[Нахшыван АКСР]]і ретінде
+
  |кестедегі аймақ         = Нахшыван Автономиялық Республикасы
−
  |Тәуелсіздік күні      = [[17 қараша]] [[1990 жыл]]
+
  |аудан түрі              = Республикалық бағыныстағы қала
−
  |Тәуелсіздігін алды        = [[КСРО]]дан
+
  |ауданы                  = Нахшыван
−
  |Астанасы                = [[Нахшыван]]
+
  |кестедегі аудан        = Нахшыван
−
  |Ірі қалалары       = [[Нахшыван]]
+
  |қауым округі түрі       =  
−
<!-- |Ірі қаласы            = -->
+
|қауым округі            =  
−
  |Басшы қызметі = [[Председатель|Әли Мәжіліс Председателі]]
+
  |кестедегі қауым округі  =  
−
  |Басшылары            = [[Васиф Талыбов]]
+
  |қауым түрі              =  
−
  |Жер аумағы              = 5 500
+
  |қауым                  =  
−
  |Жер аумағы бойынша орны    =  
+
  |кестедегі қауым        =  
−
  |Судың үлесі            = 0%
+
  |ішкі бөлінісі          =  
−
  |Этнохороним            = Нахшывандықтар
+
  |басшының түрi          =  
−
  |Жұрты              = {{өсім}} 411 900
+
|басшысы                =  
−
  |Халық саны бойынша орны    =  
+
|құрылған уақыты        = б. з. б. 1500 жылы
−
  |Сарап жылы             = 2011
+
  |алғашқы дерек           = [[II ғасыр]]ы
−
  |Санақ бойынша халық саны =
+
|бұрынғы атаулары        =  
−
  |Санақ жылы           =  
+
|статус алуы            =  
−
  |Халық тығыздығы    = 77
+
  |жер аумағы              = 191,57
−
  |Тығыздық бойынша орны    =  
+
  |биiктiктiң түрi        =  
−
  |ЖІӨ            =  
+
  |орталығының биiктігі    = 873
−
  |ЖІӨ  сараптаған жылы  =  
+
  |климаты                =  
−
  |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны      =  
+
  |ресми тілі              = Әзербайжан тілі
−
  |Жан басына шаққандағы ЖІӨ  =  
+
  |тұрғыны                = 94,5 мың
−
  |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны =  
+
  |санақ жылы             = 2020
−
|ЖІӨ (номинал)            =  
+
  |тығыздығы              =  
−
|ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы =  
+
  |шоғырлануы            =  
−
|ЖІӨ (номинал)бойынша орны    =  
+
  |ұлттық құрамы          = [[әзербайжандар]]
−
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) =  
+
  |конфессионалдық құрамы = [[мұсылман]]-[[шииттер]]
−
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны =  
+
  |этнохороним            =  
−
|АДИ                    = {{Өзгеріссіз}} 0,772 <ref>[http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/AZE.html UNDP, Azerbaijan]</ref>
+
  |уақыт белдеуі           = +4
−
|АДИ жылдық есебі      =  
+
  |DST                    =  
−
  |АДИ бойынша орны           =  
+
  |телефон коды           = +994 36
−
  |АДИ деңгейі            = <span style="color:#090;">жоғары</span>
+
  |пошта индексі          = AZ 7000
−
  |Әуе компаниясы           =  
+
|пошта индекстері        =
−
  |Валютасы                  = [[Әзірбайжан манаты]]<br />([[ISO 4217|AZN, код 944]])
+
  |автомобиль коды        = 70, 85, 75
−
  |Интернет үйшігі            =  
+
|идентификатор түрі      =  
−
<!-- |Интернет үйшіктері = -->
+
  |сандық идентификаторы  =  
−
  |ISO                    =  
+
  |ортаққордағы санаты    = Nakhchivan
−
  |Телефон коды          =  
+
  |сайты                  = http://www.nakhchivan.az/
−
  |Уақыт белдеуі            = +4
+
  |сайт тілі              = az
−
  |Түсініктемелер              =  
+
 
}}
 
}}
−
'''Нахшыван Автоно́миялық Респу́бликасы''' ({{lang-az|Naxçıvan Muxtar Respublikası}}) —  [[Әзірбайжан]] [[эксклав]]ы, [[Әзірбайжан конституциясы]] бойынша Әзірбайжан құрамындағы [[автономия]]лық [[мемлекет]].  
+
'''Нахшыван''' ({{lang-az|Naxçıvan}}) — [[Әзірбайжан]]дағы қала, дәл осы аттас тарихи аймақтың орталығы, қазіргі кезде [[Нахшыван Автономиялық Республикасы]]ның астанасы. [[Нахшываншай]] өзенінің оң жағалауында, [[Арас]]тың саласында орналасқан.
  
−
{{TÜRKSOY}}
+
== Атауы ==
 +
Алғаш рет қала [[Клавдий Птолемей|Птолемейдің]] «[[География (Птолемей)|Географиясында]]» «Наксуана» ({{lang-grc|Ναξουὰνα}}, {{lang-la|Naxuana}}) деген атпен кездеседі. Армян тарихшысы [[Мовсес Хоренатси]] оны «Иджеван» деп атады<ref>{{кітап |авторы =Flavius Josephus, William Whiston, Paul L. Maier. |бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы =The new complete works of Josephus|шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = Revised and expanded edition|орны = |баспасы = Kregel Academic|жыл = 1999 |томы = |беттері =56 |барлық беті = 1143|сериясы = |isbn = 0825429242|тиражы = }}</ref>.
  
−
[[Санат:Әзірбайжан әкімшілік-аумақтық құрылысы]]
+
Яһуди тарихшысы [[Иосиф Флавий]]дің (I ғасыр) түсіндірмесі бойынша армян топонимі '''Нахжаван (Нахижеван)''' «алғашқы қонған жер» ([[Нұх кемесі]]) дегенді білдіреді. Ол Нахижеван қаласы таудың етегінде салынғанын, оның библиондық топан су кезінде Нұхтың кемесі тоқтағанын жазды<ref name="Josephus">[http://library.untraveledroad.com/Ch/Josephus/Antiquities-Jews/Book1/3.htm  Josephus, Antiquities of the Jews, Chapter 3,] прим. 6:"''This Αποβατηριον , or Place of Descent, is the proper rendering of the Armenian name of this very city. It is called in Ptolemy Naxuana, and by Moses Chorenensis, the Armenian historian, Idsheuan; but at the place itself Nachidsheuan, which signifies The first place of descent, and is a lasting monument of the preservation of Noah in the ark, upon the top of that mountain, at whose foot it was built, as the first city or town after the flood.''«</ref><ref>[http://www.vehi.net/istoriya/israil/flavii/drevnosti/01.html Иосиф Флавий, „Иудейские древности“, кн. I , гл. I]</ref>.
 +
 
 +
[[Макс Фасмер|М.Фасмердің]] айтуынша, Нахжаван (Нахишеван) топонимі арм. жалқы есімі «Νaχič» және  „avan“ сөзі - мекен, [[Көне парсы тілі|көне парсы]] „avahana“ - „мекен, ауыл“ (кейінірек ж → ш түркі трансформациясы Нахичеван немесе Нахичеван нұсқаларының пайда болуына әкелді) дегеннен шыққан. Бұл түсініктемен неміс филологы [[Генрих Хюбшманн|Г. Хюбшманн]] келіседі. «Әлемнің географиялық атаулары» топонимикалық сөздігінде автор Е.М. Поспелов Нахтчаван топонимінің алғашқы жазбаша түрінде «нахтча» [[Грабар|көне -арм.]] тайпалық атау болып табылады, ал «ван» элементі («вани», «вана» нұсқалары) Күнгей Кавказ бен Кіші Азияның ежелгі топонимикасында «орын», «үй», «жер», «ел» мағыналарында өте өнімді, сонымен қатар, тиемелді жұрнақ рөлінде қолданылған екенін көрсетеді.
 +
 
 +
== Тарихы ==
 +
Аңыз бойынша, Нахшыван қаласының негізін інжілдік Нұқ қалаған. Парсы және армян деректері бойынша қала б.з.б. 1539 жылы қаланған. «[[Британника энциклопедиясы|Британника]]» аймақ пен қаланың тарихын б.з.б. 1500 жылдарға жатқызады<ref>Britannica. Nakhichevan. «''The republic, especially the capital city of Nakhichevan, has a long history dating back to about 1500 bc.''»</ref>. [[Кеңестік тарих энциклопедиясы]]на сәйкес, Нахшыван қаласы — жасы 3 мың жылдан асатын Күнгей Кавказдағы ежелгі қалалардың бірі<ref>{{мақала | авторы = | тақырыбы = Нахшыван|шынайы атауы = | сілтеме = | тілі = | жауапты =| баспа авторы = | басылым = Кеңестік тарих энциклопедиясы| түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 1967| томы = X| нөмірі = | беттері = 16| isbn = | issn =}}</ref>.
 +
 
 +
[[Сурет:The grave monument of the prophet Noah-2.JPG|170px|thumb|left|Нахшывандағы [[Нұқ Пайғамбардың кесенесі|Нұқ кесенесі]], 2006 жыл]]
 +
[[Мовсес Хоренатси]]де бейнеленген армян ұлттық аңызы бойынша б.з.б. 550 ж. армяндық патша [[I Тигран Ервандуни]] [[Кир II|Кирмен]] одақтасып, [[Мидия|Мидия патшалығын]] талқандап, қалада және оған жақын жерлердегі барлық мидиялық тұтқындарды (марларды) өзі өлтірген соңғы мидия патшасы Астиагтың отбасымен бірге қоныстандырды<ref>{{кітап |авторы =Шопен И.|бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Ресей империясына қосылу дәуіріндегі Армян облысы мемлекетінің тарихи ескерткіші|шынайы атауы = |сілтеме = https://books.google.ru/books?id=uzIpAAAAYAAJ&hl=ru&pg=RA1-PA640#v=onepage&q&f=false|уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = СПб.|баспасы = |жыл = 1852|томы = |беттері = 321—322|барлық беті = |сериясы = |isbn = |тиражы = }}</ref>. «Ислам энциклопедиясы» авторларының айтуынша, бұл мидиялық халықты осы аймақтың [[күрдтер]]інің ата-бабалары деп санауға болады<ref>{{кітап |авторы =Шопен И.|бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = The Encyclopaedia of Islam|шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Leiden — New York|баспасы = |жыл = 1993|томы = VII|беттері = |барлық беті = 922|сериясы = |isbn = |тиражы = }}</ref>.
 +
 
 +
Б.з. II ғасырында қала [[Клавдий Птолемей|Птоломейге]] Ναξουὰνα (Наксуана) атымен белгілі болды<!-- XIV ғасырдың Иран тарихшысы әрі географы Хамдалла Казвини өзінің «Нұзхат әл-құлұб» («Жүректердің рақаты») атты кітабында Нахшыван (Накш и-жахан) қаласының негізін қалаушы б.з.б. VI ғасырдың аяғында өмір сүрген Иранның кейінгі шаһиншаһы, сасанидтік қолбасшы Баһрам Шобинді атады.<ref>''Хамдаллах Казвини.'' [http://www.vostlit.info/Texts/rus/Kazvini_Chamdallach/frametext1.htm Нұзхаб әл-құлұб]</ref>.-->.
 +
 
 +
Б.з.б. II ғасырдың басында [[Васпуракан]] облысының құрамындағы Нахшыван патша [[І Арташес]]тің үлесімен [[Ұлы Армения]]ға қосылды<ref>Страбон. География, XI, XIV, 5</ref>. Бұл жерде Васпуракан [[ашхар]]дың (аймақ)<ref name="Ширакаци">''Анания Ширакаци.'' [http://vehi.net/istoriya/armenia/geographiya/04.html Армяндық география]</ref> құрамына кіретін [[Нахжаван|аттас гавардың (өңір)]] орталығы болды және б.з. V ғасырының басында бұл патшалық құлағанға дейін Армения құрамында қалды.
 +
 
 +
Нахжаван, шамасы, Арменияның ұлыстық үйлерінің бірі — Марпетаканның иелігінің орталығы болған<ref>{{кітап |авторы = Robert H.Hewsen|бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Armenian Van/Vaspurakan|шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = Richard G. Hovannisian|басылым = |орны = |баспасы = Mazda Publishers|жыл = 2000|томы = |беттері = 19|барлық беті = |сериясы = |isbn = |тиражы = }}<blockquote>The large land of the Mardpetakan lay in the midst of these other principalities and probably comprised the districts of Mardastan, Bun (Main or Original) Mardastan, Chuash-rot, Tornavan, Arjishakovit, Khunghanovit, Aghand-rot, Krchunik, and, across Araxes River, the district of Nakhchavan. A royal land by the fourth century, the Mardpetakan may have been originally a part of Artaz. Its center was apparently the city of Nakhchavan (Greek: Naxouana or Apobaterion, the latter a translation of the Armenian folk etymology Nakhichevan «place of the descent [Noah from the Ark]»)</blockquote></ref>. Бұл титулды рулық иелігі [[Мардастан]] болған каспио-мидиялық немесе матиено-маннейлік мардтардың руынан шыққан әулетті ұлықтар алды<ref>{{кітап |авторы = Cyril Toumanoff|бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = States and Dynasties of Caucasia in the Formative Centuries |шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = |баспасы = |жыл = 1963|томы = |беттері = |барлық беті = 169|сериясы = |isbn = |тиражы =}}<blockquote>The office of Grand Chamberlain was, moreover, conjoined with the dignity of mardpet, so that the terms hayrut’iwn (Grand Chamberlainship) and mardpetut’iwn (Mardpet-dom) became synonymous. The dignity in question was originally a gentilitial title which denoted the dynastic princes of the tribe of the Mardians. These represented a Caspio-Median or Ma(n)tianian-Mannaean enclave in Armenia, south of the Araxes and east of lake Van, with Mardastan, on the eastern shore of that lake, as their territory and as the nucleus of Mardpetakan, or the generality of the Mardpet’s dominions that stretched from Van to Atropatene.</blockquote></ref>.
 +
 
 +
V ғасырдағы армян тарихшысы [[Фаустос Бузанд]] б.з.б. I ғасырда армян патшасы [[II Тигран|Ұлы Тигран]] Нахжаван аймағына Палестинадан шығарылған яһудилерді қоныстандырды, ал 369 жылы Парсы патшасы [[II Шапур]] Арменияға басқыншылығы кезінде Нахжаваннан Персияға «екі мың армян отбасы мен 16 мың яһуди отбасын» әкелді<ref name="Фауст">''Фавстос Бузанд.'' [http://www.vehi.net/istoriya/armenia/buzand/04.html Тарих, IV, 40]</ref>, бұл Нахжаванның бұрынғы мағынасын жоғалтуына алып келгенін айтады.
 +
 
 +
623 жылы Нахжаван Византия императоры [[II Ираклий (Византия императоры)|Ираклий]] Персияға қарсы жорық жасаған Армения қалаларының бірі болды.
 +
 
 +
VII ғасырдың ортасында бүкіл Күнгей Кавказ [[Халифат|Араб халифатының]] қол астына өтті. Сол кездегі араб деректерінде Нахжаван Нашава деп аталады<ref>{{кітап |авторы = V. Minorsky|бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Studies in Caucasian History|шынайы атауы = |сілтеме = https://books.google.com/books?id=Pzg8AAAAIAAJ&pg=PA59&dq=Ani+1065+Bagrat+IV&as_brr=3&hl=ru&cd=2#v=snippet&q=Nashawa&f=false|уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = |баспасы = CUP Archive|жыл = 1953|томы = |беттері = |барлық беті = 34|сериясы = |isbn = |тиражы =}}</ref>. 705 жылы арабтар Нахжаван мен көршілес Харм ауылында шіркеулерде келісімге келуге шақырылған армян ақсүйектерінің бірнеше жүз өкілдері тірідей өртелді<ref>Дүниежүзі тарихы. Т. 3. — М., 1956. — Б. 137.</ref><ref>[http://www.kulichki.com/~gumilev/HE2/he2103.htm Шығыстың тарихы. 6 т. Т. 2. Орта ғасырлардағы Шығыс.] — М.: Восточная литература, 2002. — ISBN 5-02-017711-3</ref>.
 +
 
 +
885 жылы Нахжаванды арабтардан [[Пагратуни Армян патшалығы|Армян патшалығының]] екінші патшасы — I Смбат [[Пагратуни әулеті|Пагратуни]] жаулап алып, 891/92 жылы Сүнік ұлығына шартты иелікке берді. 902 жылы Смбат аймақты Васпуракананың иесі Ашот Артсруниге берді, ал 904 жылы соңғысы қайтыс болғаннан кейін оны [[Сүнік]] иесі Смбатқа қайтты. Осыдан кейін Нахжаван немесе Нахижеван, қалай аталса да, Сүніктің құрамында қалды. Мұнда Орбелиандар мен Прошиандардың рулары билік жүргізді, бұл [[Степанос Орбелиан]]ның жылнамасынан (XIII ғ.) көрініп тұрғандай, түркі жаулап жорықтарынан кейін де маңыздылығын сақтап қалды.
 +
 
 +
[[Сурет:Momine Hatoon Mausoleum.jpg|thumb|left|300px|Нахшыван сәулет мектебінің ескерткіштерінің бірі — [[Мүмін Қатын кесенесі]]]]
 +
XI ғасырда Нахшыван [[Селжүк әулеті|селжүк сұлтанының]] резиденциясы болды, XII ғасырда [[Елдеңіздер|Елдеңіздер мемлекетінің]] астаналарының бірі болды. Сол дәуірдің ескерткіштері — [[Мүмін Қатын кесенесі]] (1186-1187) (сәулетші [[Нахшыван-Мараға сәулет мектебі]]нің негізін қалаушы, сәулетші [[Әжәми Нахшывани]] тұрғызған, Әзірбайжан сәулет өнерінің жауһары болып саналады)<ref>''Ronald G. Suny, James Nichol, Darrell L. Slider.'' Armenia, Azerbaijan, and Georgia: Country Studies. p 88. ISBN 0-7881-2813-2.</ref> және [[Жүсіп ибн Құсейір кесенесі]] (1162) қаланың басты көрікті жерлері болып табылады.
 +
 
 +
[[Виллем Рубрук|Виллем де Рубрук]] 1253-1255 жылдары Нахшыван армяндарымен кездесуі туралы хабарлады<ref>{{кітап |авторы = Robert W. Thomson|бөлімі = The Crusaders through Armenian Eyes|бөлім сілтемесі = https://books.google.am/books?id=YTAhPw3SjxIC&printsec=frontcover&hl=hy&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|тақырыбы = The Crusades from the Perspective of Byzantium and the Muslim World|шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = Edited by Angeliki E. Laiou and Roy Parviz Mottahedeh|басылым = |орны = |баспасы = Dumbarton Oaks|жыл = 2001|томы = |беттері = 77|барлық беті = 34|сериясы = |isbn = |тиражы =}}</ref>. Моңғолдар қиратқаннан кейін көп ұзамай қалаға келген папа елшісі Рубрук бір кездері «аса зор әрі ең әдемі қала» орнынан «шөлге айналып қалған жерді» тапты: «Бұрын сегіз жүз армян шіркеуі болған, ал қазір екі кішкентай ғана қалды, қалғандарын саракендіктер қиратты»<ref>Peter Jackson, David Morgan //The mission of Friar William of Rubruck: his journey to the court of the Great Khan Möngke, 1253—1255 //2 том, 4 бөлім, 173 шығарылым, 265(312) б. Hakluyt Society, 1990 ISBN 0-904180-29-8, 9780904180299<blockquote>It contained at one time eight hundred Armenian churches, but now there are no more than two tiny ones, as they have been demolished by the Saracens: in one of them I celebrated the Christmas feast.</blockquote></ref><ref name="Рубрук">{{Cite web |url=http://kitap.net.ru/archive/13.php |title=Виллем де Рубрук. Шығыс елдеріне саяхат, 51 тар.|access-date=2008-05-29 |archive-date=2012-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120402214355/http://kitap.net.ru/archive/13.php |deadlink=yes }}</ref><ref>[https://books.google.ru/books?ei=hzoUTYq-HcPO4AaS-siGAg&ct=result&id=YVRQXyN350UC&dq=%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5+%D0%B2+%D0%BD%D1%91%D0%BC+%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%BE+%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D1%81%D0%BE%D1%82+%D0%B0%D1%80%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85+%D1%86%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B5%D0%B9%2C&q=%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D1%81%D0%BE%D1%82+%D0%B0%D1%80%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85+%D1%86%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B5%D0%B9%2C#search_anchor XII-XV ғғ. Әзірбайжан сәулеті және оның Таяу Шығыс сәулетіндегі орны]</ref>.
 +
 
 +
1386 жылы [[Әмір Темір|Темірлан]] Арменияға басып кіріп, соның ішінде Нахшыванды да жаулап алды<ref>{{кітап |авторы = |бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = КСРО тарихы очерктері. IX-XV ғасырлардағы феодализм кезеңі. Екі бөлімде|шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = Б.Д. Греков, Л.В. Черепнин, В.Т. Пашуто|басылым = |орны = М.|баспасы = Изд. АН СССР|жыл = 1953|томы = II|беттері = 717|барлық беті = |сериясы = |isbn = |тиражы =}}</ref>.
 +
 
 +
1603 жылдың күзінде [[І Аббас (Парсы шаһы)|I Аббас]] шаһ Осман империясымен соғыс кезінде Нахшыван аймағын басып алды, бірақ 1604 жылдың жазында Османлы әскерлері қарсы шабуылға шығып, аңдаусызда Аббас шаһтың үстінен шықты. Аббас шаһ басып алынған жерлерді сақтап қалуға үміттенбестен, «[[Күйдірілген жер тактикасы|күйдірілген жер]]» тактикасын жүргізуге шешім қабылдап, Нахшыван мен Ериванның барлық тұрғындарын (армянды да, мұсылманды да) Персияның ішіне қарай шығарды. Нахшыван мен Ериваннан Персияға барлығы 250-300 мың армян айдап әкетілді<ref>James Stuart Olson, Lee Brigance Pappas, Nicholas Charles Pappas. An Ethnohistorical dictionary of the Russian and Soviet empires, p.44:<blockquote>Armenians were uprooted during these wars, and, in 1604, some 250,000 Armenians were forcibly transferred by Shah 'Abbas to Iran. By the seventeenth century, the Armenian had become a minority in parts of their historic lands</blockquote></ref><ref>Massoume Price. Iran’s diverse peoples: a reference sourcebook, p. 71:<blockquote>Primary sources estimate that between 1604 and 1605 some 250 to 300,000 Armenians were removed from Armenia for settlement in Iran.</blockquote></ref>.
 +
 
 +
Соған қарамастан, 1648 жылы Нахшыван аймағына барған түрік саяхатшысы [[Евлия Челеби]] Нахшыван туралы «қала сазбен қапталған 10 000 үлкен үйлермен безендірілген; мұнда 70 собор мешіті мен тәжім ету орындары, 40 аудандық мешіт, келушілерге арналған 20 үй, 7 әдемі монша, 1000-ға жуық дүкен бар»<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Celebi4/frametext6.htm Евлия Челеби->Саяхат кітабы->Басылым 1983 ж.->Күнгей Кавказ, Кіші Азия мен Иран жерлері->6 тарау]</ref>. Челеби Нахшыванның негізін қалауды (Нахшеван немесе Накшижиһан деген атпен) Иран мифологиясынан аңызға айналған [[Тұран]] патшасы [[Афрасиаб]]қа жатқызды<ref>''Евлия Челеби.'' [http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Celebi4/frametext6.htm Саяхат кітабы. Күнгей Кавказ және Кіші Азия мен Иранның іргелес аймақтары.]</ref>.
 +
 
 +
[[Сурет:Nakhchivan khan palace7.JPG|thumb|left|250px|[[Нахшыван хан сарайы]]]]
 +
XVIII ғасырдың аяғы — XIX ғасырдың басында Нахшыван жартылай тәуелсіз [[Нахшыван хандығы]]ның астанасы болды.
 +
 
 +
1813 жылы [[Гүлістан бейбіт келісімшарты]]на сәйкес Ресей бұл хандықты Персияның «мінсіз билігінде» мойындады<ref name="Гүлістан">[http://www.hrono.ru/dokum/ruper1813.html Гүлістан бейбіт келісімшарты]</ref>, бірақ жаңа [[Парсы-орыс соғысы (1826—1828)|парсы-орыс соғысының]] басталуымен хандықты 1827 жылы 26 маусымда үш мың парсы атты әскер жасағын талқандап, Нахшыванға кірген генерал [[Иван Федорович Паскевич|Паскевич]] әскерлері басып алды<ref>[https://web.archive.org/web/20020502010751/http://www.tuad.nsk.ru/~history/Author/Russ/B/Bantysh-Kamensky/feld/g-45.html Граф Паскевич-Ериван]</ref>. 1828 жылы 10 ақпанда қол қойылған [[Түрікменшай бейбіт келісімшарты]]на сәйкес, Ериван мен Нахшыван хандықтарының аумағын шаһ [[Ресей империясы]]ның «толық меншігіне» берді<ref name="Келісімшарт">[http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/FOREIGN/turkman.htm Түрікменшай бейбіт келісімшарты]</ref>. Сонымен бірге Нахшыван қаласы жаңадан құрылған [[Армян облысы]]ның құрамына кірді. 1849 жылдан бастап — [[Ериван губерниясы]] Нахшыван уезінің орталығы болды.
 +
 
 +
[[Сурет:Nakhchivan on postcard.jpg|thumb|300px|Нахшыван Ресей империясының пошталық ашықхатында]]
 +
1918 жылдың маусымында қаланы алдымен түрік әскерлері басып алды, олардың қолдауымен [[Араз Түрік Республикасы|Араз Республикасы]] жарияланды, содан кейін 1918 жылдың қарашасында олардың орнына британдықтар келді. 1919 жылы наурызда [[Мұса Қасым Қарабекір|Қарабекір]] әскерлері [[Әзірбайжан Халық Республикасы|Әзірбайжан]] мен [[Бірінші Армения Республикасы|Армения]] арасындағы даулы аумақ ретінде Нахшыванды басып алды<ref>{{кітап |авторы = Charlotte Mathilde Louise Hille|бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = State Building and Conflict Resolution in the Caucasus|шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = М.|баспасы = BRILL|жыл = 2010|томы = 1|беттері = 173|барлық беті = 359|сериясы = |isbn = 9789004179011|тиражы =}}</ref>. 1920 жылы 28 шілдеде Нахшыванды [[11-ші армия (ЖШҚӘ)|11-ші Қызыл Әскердің]] бөлімшелері басып алды, сол уақытта түрік әскерінің тұрақсыздандырғыш әсері сақталды. 1921 жылдың қаңтарында Сталин Армения өкілімен сөйлескенде Нахшыван туралы ешқандай әңгіме болуы мүмкін емес — бұл Арменияның бір бөлігі болуы керек деп мәлімдеді<ref name=":0">{{Cite web|url=http://lraber.asj-oa.am/3619/1/1990-9(74).pdf|title=Нахшыван аймағын армяндау тарихынан (1920-1921).Мұрағаттық құжаттар.|author=|website=|date=|publisher=}}</ref>.
 +
 
 +
1921 жылдың басында референдум өткізілді, осыған сәйкес референдумға қатысушылардың 90% автономиялық республика ретінде Әзірбайжанның құрамында болғысы келетінін көрсетті. Көптеген армян ауылдары Нахшыванның Әзірбайжанның бақылауына өтуі туралы білмеді. 1921 жылы ақпанда көптеген армян босқындары Садаракқа жиналды.
 +
 
 +
1924 жылдың 9 ақпанынан бастап [[Нахшыван Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Нахшыван АКСР]] астанасы болды<ref>[http://novostink.ru/armenia/6731-vopros-naxichevana-v-aktualnom-pole-diskussii.html Нахшыван мәселесі өзекті талқылау алаңында // Армения Жаңалықтары]</ref>. Кеңес уақытында қала қайта жаңартылды, жаңа тұрғын аудандары, әкімшілік және қоғамдық ғимараттар, оның ішінде [[Нахшыван музыка драма театры|Музыка драма театрының]] ғимараты (1964, сәулетшілер Е. Исмаилов, [[Хасан Әлиоғлы Межидов|Х. Межидов]]), Әзірбайжан КП Нахшыван облыстық комитеті (1965, сәулетші Ю. Ибрагимов) салынды. 1970-1980 жылдары Нахшыван 1968 жылғы бас жоспарға (сәулетшілер У. Ибрагимова, Н. Маммедбейли) сәйкес салынды.
 +
 
 +
== Тұрғындары ==
 +
{{Wikidata/Population}}
 +
 
 +
1896 жылға қарай қалада бес мешіт<ref>{{кітап |авторы = И.Е.Андреевский|бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Брокгауза пен Ефронның энциклопедиялық сөздігі|шынайы атауы = |сілтеме = https://runivers.ru/bookreader/book10171/#page/240/mode/1up|уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Кишинёв|баспасы = |жыл = 1973|томы = |беттері =|барлық беті = 705|сериясы = |isbn = |тиражы = }}</ref>, үш армян апостолдық және бір православиелік шіркеу болды. 1905 жылы осы аймаққа келген саяхатшы Луиджи Виллари Нахшыванда әзербайжандар армяндардан гөрі жағдайы жақсы екенін және жердің барлығына дерлік иелік ететінін, ал армяндардың көпшілігі шаруалар ретінде осы жерлерде жұмыс істейтінін хабарлайды<ref>[http://www.armenianhouse.org/villari/caucasus/nakhitchevan-massacres.html Fire and Sword in the Caucasus] by Luigi Villari. London, T. F. Unwin, 1906: p. 267 <blockquote>As at Erivan, the Tartars are wealthier than the Armenians, and own nearly all the land, whereas the bulk of the Armenians are peasants on Tartar properties or on those of the State.</blockquote></ref>.
 +
 
 +
[[Ресей империясының халық санағы (1897)|1897 жылы Ресей империясының тұрғындарының бірінші жалпы халық санағы]] бойынша мәліметтер<ref>[https://www.prlib.ru/item/436694 Ресей империясының алғашқы жалпы халық санағы, 1897 ж. т. 71 Ериван губерниясы. Н. А. Тройницкий, С.-Петербург, 1904. Б. 2-3, 52-71.]</ref>. Қала халқы 8790 адамды құрады, оның ішінде 1310 (14,9%) сауатты болды<ref>[https://www.prlib.ru/item/436694 Ресей империясының алғашқы жалпы халық санағы, 1897 ж. т. 71 Эриван губерниясы. Н. А. Тройницкий, С.-Петербург, 1904. Б. 1.]</ref>. 1915 жылға арналған «[[Кавказ күнтізбесі]]» бойынша 1914 жылдың басына қарай қалада 8945 адам өмір сүрді, оның ішінде 5986 — шиит мұсылмандары, 2638 — армяндар, 192 — орыстар және т.б.<ref>[https://www.prlib.ru/item/417320 «1915 ж. арналған Кавказ күнтізбесі». Статистикалық мәліметтер. б. 251-252.]</ref> Сол күнтізбе бойынша 1915 жылы қала тұрғындары 10 246 адамды құрады<ref>[https://www.prlib.ru/item/417321 1916 ж. арналған Кавказ күнтізбесі. Статистика бөлімі.] Б. 26.</ref>.
 +
 
 +
2016 жылғы халық санағы бойынша Нахшыван қаласының тұрғындары 95 100 адамды құрады<ref>{{Cite web|url=https://nakhchivan.preslib.az/az_a3-1.html|title=Naxçıvan Muxtar Respublikası|website=nakhchivan.preslib.az|accessdate=2021-02-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://imp.nakhchivan.az/index.php/nax-van-haqq-nda/h-r-v-rayonlar|title=Şəhər və rayonları|website=imp.nakhchivan.az|accessdate=2021-02-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=az|url=http://virtualnakhchivan.az/naxcivan-seheri|title=Naxçıvan Şəhəri|author=Abbas Abbasov|website=Portonovi.com|date=2018-05-01|accessdate=2021-02-25}}</ref>.
 +
 
 +
=== Ұлттық құрамы ===
 +
{| class="wikitable"
 +
!Жылы
 +
!Барлығы
 +
![[әзербайжандар]]
 +
![[Армяндар]]
 +
![[Орыстар]], [[украиндар]], [[беларустар]]
 +
!Поляктар
 +
![[Грузиндер]]
 +
![[Гректер]]
 +
![[Ассириялықтар]]
 +
![[Немістер]]
 +
![[Күрдтер]]
 +
!Қалғандары
 +
|-
 +
|'''1890-ж.'''
 +
'''ортасы'''
 +
|{{S|7433}}
 +
|4512 (60,70 %)
 +
|2376 (31,97 %)
 +
|52 (0,7 %)
 +
| ---
 +
| ---
 +
| ---
 +
| ---
 +
| ---
 +
| ---
 +
| ---
 +
|-
 +
|'''1897 жылы<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=576|title=Демоскоп Weekly - Қосымша. Статистикалық көрсеткіштердің анықтамалығы.|website=www.demoscope.ru|accessdate=2021-02-25}}</ref><ref>[https://www.prlib.ru/item/436694 Ресей империясының алғашқы жалпы халық санағы, 1897 ж., т. 71 Ериван губерниясы. Н. А. Тройницкий, С.-Петербург, 1904. Б. 1-3, 52-71.]</ref>'''
 +
|{{S|8790}}
 +
|6161 (70,09 %)
 +
|2263 (25,75 %)
 +
|232 (2,64 %)
 +
|83 (0,94 %)
 +
|24 (0,27 %)
 +
|8 (0,09 %)
 +
|4 (<0,01 %)
 +
|3 (<0,01 %)
 +
|2 (<0,01 %)
 +
|10 (0,11 %)
 +
|-
 +
|'''1926 жылы<ref>{{Cite web|url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/naxichevan26.html|title=Нахшыван КСР 1926|website=www.ethno-kavkaz.narod.ru|accessdate=2021-02-25}}</ref>'''
 +
|{{S|10 296}}
 +
|7567 (73,49 %)
 +
|1065 (10,34 %)
 +
|1376 (13,36)
 +
| ---
 +
| ---
 +
| ---
 +
| ---
 +
| ---
 +
| 6 (0,06 %)
 +
|282 (2,74 %)
 +
|-
 +
|'''1939 жылы<ref>{{Cite web|url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rnazerbaijan.html|title=Әзірбайжан тұрғындары|website=www.ethno-kavkaz.narod.ru|accessdate=2021-02-25}}</ref>'''
 +
| '''---'''
 +
|11 901
 +
|2033
 +
|1420
 +
| ---
 +
| ---
 +
| ---
 +
| ---
 +
| ---
 +
| 32
 +
|289
 +
|}
 +
 
 +
=== Діни құрамы ===
 +
1897 жылы Ресей империясының тұрғындарының бірінші жалпы халық санағы бойынша мәліметтер<ref>[https://www.prlib.ru/item/436694 Ресей империясының алғашқы жалпы халық санағы, 1897 ж. т. 71 Ериван губерниясы. Н. А. Тройницкий, С.-Петербург, 1904. Б. 1-3, 52-71.]</ref>.
 +
* [[Мұсылман]]<ref>Санақта магометтер деп көрсетілген</ref> — 6170 (70,19 %),
 +
* [[Армяндық апостол шіркеуі|Армяндар (ААШ)]]<ref>В переписи указаны как "Армяне-григориане"</ref> — 2226 (25,32 %),
 +
* [[Православ шіркеуі|Православтар]] — 249 2,83 %),
 +
* [[Армяндық католик шіркеуі|Армян-католиктер]] — 35 (0,4 %),
 +
* Ескі наным-сенушілер және діни еместер — 16 (0,18 %),
 +
* [[Католицизм|Рим-католиктері]] — 88 (1 %),
 +
* [[Яһудилік]] — 1 (<0,01 %),
 +
* [[Протестантизм|Протестанттар]] — 5 (<0,01 %),
 +
 
 +
== Климаты ==
 +
{{Қаланың ауа райы
 +
| Ені    = 70%
 +
| Жағдайы = center
 +
| Жер_ілік = Нахшыван
 +
| Дерекнама  = [http://www.climate-charts.com/Locations/a/AJ37936.php World Climate]
 +
 
 +
| Қаң_ор = -4.0            | Қаң_ор_ж-ш = 19
 +
| Ақп_ор = -0.5            | Ақп_ор_ж-ш = 18
 +
| Нау_ор = 5.4            | Нау_ор_ж-ш = 29
 +
| Сәу_ор = 12.4            | Сәу_ор_ж-ш = 38
 +
| Мам_ор = 17.5            | Мам_ор_ж-ш = 36
 +
| Мау_ор = 22.4            | Мау_ор_ж-ш = 30
 +
| Шіл_ор = 26.9            | Шіл_ор_ж-ш = 17
 +
| Там_ор = 26.2            | Там_ор_ж-ш = 8
 +
| Қыр_ор = 21.9            | Қыр_ор_ж-ш = 11
 +
| Қаз_ор = 14.1            | Қаз_ор_ж-ш = 26
 +
| Қар_ор = 6.5            | Қар_ор_ж-ш = 20
 +
| Жел_ор = 0.9            | Жел_ор_ж-ш = 15
 +
| Жыл_ор = 12.4            | Жыл_ор_ж-ш = 267
 +
 
 +
| Қаң_ор_мин = -6.8        | Қаң_ор_макс = 0.8
 +
| Ақп_ор_мин = -4.3        | Ақп_ор_макс = 4.0
 +
| Нау_ор_мин = 1.0        | Нау_ор_макс = 12.3
 +
| Сәу_ор_мин = 7.4        | Сәу_ор_макс = 20.1
 +
| Мам_ор_мин = 11.5        | Мам_ор_макс = 24.7
 +
| Мау_ор_мин = 15.9        | Мау_ор_макс = 29.5
 +
| Шіл_ор_мин = 20.0        | Шіл_ор_макс = 34.7
 +
| Там_ор_мин = 18.7        | Там_ор_макс = 33.7
 +
| Қыр_ор_мин = 14.7        | Қыр_ор_макс = 30.1
 +
| Қаз_ор_мин = 8.2        | Қаз_ор_макс = 21.9
 +
| Қар_ор_мин = 2.3        | Қар_ор_макс = 12.6
 +
| Жел_ор_мин = -2.5        | Жел_ор_макс = 5.1
 +
| Жыл_ор_мин = 7.1        | Жыл_ор_макс = 19.1
 +
 
 +
| Қаң_а_мин =          | Қаң_а_макс =
 +
| Ақп_а_мин =          | Ақп_а_макс =
 +
| Нау_а_мин =          | Нау_а_макс =
 +
| Сәу_а_мин =          | Сәу_а_макс =
 +
| Мам_а_мин =          | Мам_а_макс =
 +
| Мау_а_мин =          | Мау_а_макс =
 +
| Шіл_а_мин =          | Шіл_а_макс =
 +
| Там_а_мин =          | Там_а_макс =
 +
| Қыр_а_мин =          | Қыр_а_макс =
 +
| Қаз_а_мин =          | Қаз_а_макс =
 +
| Қар_а_мин =          | Қар_а_макс =
 +
| Жел_а_мин =          | Жел_а_макс =
 +
| Жыл_а_мин =          | Жыл_а_макс =
 +
 
 +
| Қаң_су =
 +
| Ақп_су =
 +
| Нау_су =
 +
| Сәу_су =
 +
| Мам_су =
 +
| Мау_су =
 +
| Шіл_су =
 +
| Там_су =
 +
| Қыр_су =
 +
| Қаз_су =
 +
| Қар_су =
 +
| Жел_су =
 +
| Жыл_су =
 +
}}
 +
 
 +
== Көлік ==
 +
Қала республиканың негізгі көлік орталығы болып табылады. Нахшыванда бір ғана әуежай бар. Одан [[Баку]]ге, [[Гәнжә]]ға, [[Киев]]ке, [[Мәскеу]]ге, [[Ыстанбұл]]ға жолаушылар сапарларын орындайды.
 +
 
 +
Тұрақты жолаушылар пойыздары Нахшыван вокзалынан [[Шарур]]ға, [[Жулфа]]ға, [[Ордубат]]қа жүреді. Иранның [[Тебриз]], [[Тегеран]], [[Машһад]] қалаларымен тұрақты халықаралық байланыс орнатылды. 15/16 жылдам пойызы аптасына бір рет Иранның Машһад қаласына аттанады.
 +
 
 +
Түркиямен автомобил байланысы бар.
 +
 
 +
1986 жылдың 3 қарашасынан 2004 жылдың сәуіріне дейін қалада троллейбус жүйесі жұмыс істеді.
 +
 
 +
== Суреттер ==
 +
<center>
 +
 
 +
=== Нахшыван ескерткіштері ===
 +
<gallery perrow="4" heights="250px" widths="150px">
 +
Сурет:Nakhichevan Mausoleum.jpg|[[Жүсіп ибн Құсейір кесенесі]], 1162
 +
Сурет:Momine Khatun Mausoleum, 2008.jpg|[[Мүмін Қатын кесенесі]], 1186
 +
File:Haji Rufai Bey mosque - 18th century-2.JPG|XVIII ғасыр ескерткіші, Қажы Руфай бек мешіті
 +
File:Nakhchivan city khalideyi kubra tomb.JPG|Күбре кесенесі
 +
</gallery>
 +
 
 +
<gallery perrow="4" heights="150px" widths="250px">
 +
Сурет:Nakhichevan02.JPG|[[Мүмін Қатын кесенесі]]нің жанында жиналған ортағасырлық [[Аттар мен қойлардың тас мүсіндері|тас қойлар]]
 +
Сурет:Nakhichevan04.JPG|Бетон негіздегі [[Аттар мен қойлардың тас мүсіндері|тасты қой]]
 +
File:Nakhchivan khan palace7.JPG|Хан сарайы
 +
File:Nakhchivan city femme centre.JPG|Әйелдер орталығы, XIX ғасыр
 +
</gallery>
 +
</center>
 +
 
 +
<center>
 +
 
 +
=== Қала суреттері ===
 +
<gallery perrow="4" widths="250" heights="250">
 +
Сурет:Huseyn Javid Mausoleum at Nakhchivan from side.jpg|[[Хүсейін Жауид кесенесі]]
 +
Сурет:Nakhchivan city library.JPG|Кітап үйі
 +
Сурет:View from the grave monument of the prophet Noah-4.JPG|Нұх кесенесінен қала көрінісі
 +
</gallery>
 +
</center>
 +
 
 +
== Туыстас қалалар ==
 +
*{{flagicon|Georgia}} [[Батуми]], [[Грузия]] ([[8 маусым]] [[2012 жыл|2012]]).
 +
*{{flagicon|Belarus}} [[Брест]], [[Беларусь|Беларус]]
 +
 
 +
== Танымал тумалары ==
 +
{{main|:Санат:Нахшыванда туғандар}}
 +
 
 +
== Дереккөздер ==
 +
{{дереккөздер}}
 +
{{Әзербайжан қалалары}}
 +
[[Санат:Әзербайжан қалалары]]
 +
[[Санат:Ұлы Армения қалалары]]
 +
[[Санат:Нахшыван]]

02:17, 2026 ж. қаңтардың 17 кезіндегі түзету

Үлгі:Елді мекен Нахшыван (Үлгі:Lang-az) — Әзірбайжандағы қала, дәл осы аттас тарихи аймақтың орталығы, қазіргі кезде Нахшыван Автономиялық Республикасының астанасы. Нахшываншай өзенінің оң жағалауында, Арастың саласында орналасқан.

Атауы

Алғаш рет қала Птолемейдің «Географиясында» «Наксуана» (Үлгі:Lang-grc, Үлгі:Lang-la) деген атпен кездеседі. Армян тарихшысы Мовсес Хоренатси оны «Иджеван» деп атады<ref>Үлгі:Кітап</ref>.

Яһуди тарихшысы Иосиф Флавийдің (I ғасыр) түсіндірмесі бойынша армян топонимі Нахжаван (Нахижеван) «алғашқы қонған жер» (Нұх кемесі) дегенді білдіреді. Ол Нахижеван қаласы таудың етегінде салынғанын, оның библиондық топан су кезінде Нұхтың кемесі тоқтағанын жазды<ref name="Josephus">Josephus, Antiquities of the Jews, Chapter 3, прим. 6:"This Αποβατηριον , or Place of Descent, is the proper rendering of the Armenian name of this very city. It is called in Ptolemy Naxuana, and by Moses Chorenensis, the Armenian historian, Idsheuan; but at the place itself Nachidsheuan, which signifies The first place of descent, and is a lasting monument of the preservation of Noah in the ark, upon the top of that mountain, at whose foot it was built, as the first city or town after the flood.«</ref><ref>Иосиф Флавий, „Иудейские древности“, кн. I , гл. I</ref>.

М.Фасмердің айтуынша, Нахжаван (Нахишеван) топонимі арм. жалқы есімі «Νaχič» және „avan“ сөзі - мекен, көне парсы „avahana“ - „мекен, ауыл“ (кейінірек ж → ш түркі трансформациясы Нахичеван немесе Нахичеван нұсқаларының пайда болуына әкелді) дегеннен шыққан. Бұл түсініктемен неміс филологы Г. Хюбшманн келіседі. «Әлемнің географиялық атаулары» топонимикалық сөздігінде автор Е.М. Поспелов Нахтчаван топонимінің алғашқы жазбаша түрінде «нахтча» көне -арм. тайпалық атау болып табылады, ал «ван» элементі («вани», «вана» нұсқалары) Күнгей Кавказ бен Кіші Азияның ежелгі топонимикасында «орын», «үй», «жер», «ел» мағыналарында өте өнімді, сонымен қатар, тиемелді жұрнақ рөлінде қолданылған екенін көрсетеді.

Тарихы

Аңыз бойынша, Нахшыван қаласының негізін інжілдік Нұқ қалаған. Парсы және армян деректері бойынша қала б.з.б. 1539 жылы қаланған. «Британника» аймақ пен қаланың тарихын б.з.б. 1500 жылдарға жатқызады<ref>Britannica. Nakhichevan. «The republic, especially the capital city of Nakhichevan, has a long history dating back to about 1500 bc.»</ref>. Кеңестік тарих энциклопедиясына сәйкес, Нахшыван қаласы — жасы 3 мың жылдан асатын Күнгей Кавказдағы ежелгі қалалардың бірі<ref>Үлгі:Мақала</ref>.

Сурет:The grave monument of the prophet Noah-2.JPG
Нахшывандағы Нұқ кесенесі, 2006 жыл

Мовсес Хоренатсиде бейнеленген армян ұлттық аңызы бойынша б.з.б. 550 ж. армяндық патша I Тигран Ервандуни Кирмен одақтасып, Мидия патшалығын талқандап, қалада және оған жақын жерлердегі барлық мидиялық тұтқындарды (марларды) өзі өлтірген соңғы мидия патшасы Астиагтың отбасымен бірге қоныстандырды<ref>Үлгі:Кітап</ref>. «Ислам энциклопедиясы» авторларының айтуынша, бұл мидиялық халықты осы аймақтың күрдтерінің ата-бабалары деп санауға болады<ref>Үлгі:Кітап</ref>.

Б.з. II ғасырында қала Птоломейге Ναξουὰνα (Наксуана) атымен белгілі болды.

Б.з.б. II ғасырдың басында Васпуракан облысының құрамындағы Нахшыван патша І Арташестің үлесімен Ұлы Арменияға қосылды<ref>Страбон. География, XI, XIV, 5</ref>. Бұл жерде Васпуракан ашхардың (аймақ)<ref name="Ширакаци">Анания Ширакаци. Армяндық география</ref> құрамына кіретін аттас гавардың (өңір) орталығы болды және б.з. V ғасырының басында бұл патшалық құлағанға дейін Армения құрамында қалды.

Нахжаван, шамасы, Арменияның ұлыстық үйлерінің бірі — Марпетаканның иелігінің орталығы болған<ref>Үлгі:Кітап
The large land of the Mardpetakan lay in the midst of these other principalities and probably comprised the districts of Mardastan, Bun (Main or Original) Mardastan, Chuash-rot, Tornavan, Arjishakovit, Khunghanovit, Aghand-rot, Krchunik, and, across Araxes River, the district of Nakhchavan. A royal land by the fourth century, the Mardpetakan may have been originally a part of Artaz. Its center was apparently the city of Nakhchavan (Greek: Naxouana or Apobaterion, the latter a translation of the Armenian folk etymology Nakhichevan «place of the descent [Noah from the Ark]»)
</ref>. Бұл титулды рулық иелігі Мардастан болған каспио-мидиялық немесе матиено-маннейлік мардтардың руынан шыққан әулетті ұлықтар алды<ref>Үлгі:Кітап
The office of Grand Chamberlain was, moreover, conjoined with the dignity of mardpet, so that the terms hayrut’iwn (Grand Chamberlainship) and mardpetut’iwn (Mardpet-dom) became synonymous. The dignity in question was originally a gentilitial title which denoted the dynastic princes of the tribe of the Mardians. These represented a Caspio-Median or Ma(n)tianian-Mannaean enclave in Armenia, south of the Araxes and east of lake Van, with Mardastan, on the eastern shore of that lake, as their territory and as the nucleus of Mardpetakan, or the generality of the Mardpet’s dominions that stretched from Van to Atropatene.
</ref>.

V ғасырдағы армян тарихшысы Фаустос Бузанд б.з.б. I ғасырда армян патшасы Ұлы Тигран Нахжаван аймағына Палестинадан шығарылған яһудилерді қоныстандырды, ал 369 жылы Парсы патшасы II Шапур Арменияға басқыншылығы кезінде Нахжаваннан Персияға «екі мың армян отбасы мен 16 мың яһуди отбасын» әкелді<ref name="Фауст">Фавстос Бузанд. Тарих, IV, 40</ref>, бұл Нахжаванның бұрынғы мағынасын жоғалтуына алып келгенін айтады.

623 жылы Нахжаван Византия императоры Ираклий Персияға қарсы жорық жасаған Армения қалаларының бірі болды.

VII ғасырдың ортасында бүкіл Күнгей Кавказ Араб халифатының қол астына өтті. Сол кездегі араб деректерінде Нахжаван Нашава деп аталады<ref>Үлгі:Кітап</ref>. 705 жылы арабтар Нахжаван мен көршілес Харм ауылында шіркеулерде келісімге келуге шақырылған армян ақсүйектерінің бірнеше жүз өкілдері тірідей өртелді<ref>Дүниежүзі тарихы. Т. 3. — М., 1956. — Б. 137.</ref><ref>Шығыстың тарихы. 6 т. Т. 2. Орта ғасырлардағы Шығыс. — М.: Восточная литература, 2002. — ISBN 5-02-017711-3</ref>.

885 жылы Нахжаванды арабтардан Армян патшалығының екінші патшасы — I Смбат Пагратуни жаулап алып, 891/92 жылы Сүнік ұлығына шартты иелікке берді. 902 жылы Смбат аймақты Васпуракананың иесі Ашот Артсруниге берді, ал 904 жылы соңғысы қайтыс болғаннан кейін оны Сүнік иесі Смбатқа қайтты. Осыдан кейін Нахжаван немесе Нахижеван, қалай аталса да, Сүніктің құрамында қалды. Мұнда Орбелиандар мен Прошиандардың рулары билік жүргізді, бұл Степанос Орбелианның жылнамасынан (XIII ғ.) көрініп тұрғандай, түркі жаулап жорықтарынан кейін де маңыздылығын сақтап қалды.

Сурет:Momine Hatoon Mausoleum.jpg
Нахшыван сәулет мектебінің ескерткіштерінің бірі — Мүмін Қатын кесенесі

XI ғасырда Нахшыван селжүк сұлтанының резиденциясы болды, XII ғасырда Елдеңіздер мемлекетінің астаналарының бірі болды. Сол дәуірдің ескерткіштері — Мүмін Қатын кесенесі (1186-1187) (сәулетші Нахшыван-Мараға сәулет мектебінің негізін қалаушы, сәулетші Әжәми Нахшывани тұрғызған, Әзірбайжан сәулет өнерінің жауһары болып саналады)<ref>Ronald G. Suny, James Nichol, Darrell L. Slider. Armenia, Azerbaijan, and Georgia: Country Studies. p 88. ISBN 0-7881-2813-2.</ref> және Жүсіп ибн Құсейір кесенесі (1162) қаланың басты көрікті жерлері болып табылады.

Виллем де Рубрук 1253-1255 жылдары Нахшыван армяндарымен кездесуі туралы хабарлады<ref>Үлгі:Кітап</ref>. Моңғолдар қиратқаннан кейін көп ұзамай қалаға келген папа елшісі Рубрук бір кездері «аса зор әрі ең әдемі қала» орнынан «шөлге айналып қалған жерді» тапты: «Бұрын сегіз жүз армян шіркеуі болған, ал қазір екі кішкентай ғана қалды, қалғандарын саракендіктер қиратты»<ref>Peter Jackson, David Morgan //The mission of Friar William of Rubruck: his journey to the court of the Great Khan Möngke, 1253—1255 //2 том, 4 бөлім, 173 шығарылым, 265(312) б. Hakluyt Society, 1990 ISBN 0-904180-29-8, 9780904180299
It contained at one time eight hundred Armenian churches, but now there are no more than two tiny ones, as they have been demolished by the Saracens: in one of them I celebrated the Christmas feast.
</ref><ref name="Рубрук">Үлгі:Cite web</ref><ref>XII-XV ғғ. Әзірбайжан сәулеті және оның Таяу Шығыс сәулетіндегі орны</ref>.

1386 жылы Темірлан Арменияға басып кіріп, соның ішінде Нахшыванды да жаулап алды<ref>Үлгі:Кітап</ref>.

1603 жылдың күзінде I Аббас шаһ Осман империясымен соғыс кезінде Нахшыван аймағын басып алды, бірақ 1604 жылдың жазында Османлы әскерлері қарсы шабуылға шығып, аңдаусызда Аббас шаһтың үстінен шықты. Аббас шаһ басып алынған жерлерді сақтап қалуға үміттенбестен, «күйдірілген жер» тактикасын жүргізуге шешім қабылдап, Нахшыван мен Ериванның барлық тұрғындарын (армянды да, мұсылманды да) Персияның ішіне қарай шығарды. Нахшыван мен Ериваннан Персияға барлығы 250-300 мың армян айдап әкетілді<ref>James Stuart Olson, Lee Brigance Pappas, Nicholas Charles Pappas. An Ethnohistorical dictionary of the Russian and Soviet empires, p.44:
Armenians were uprooted during these wars, and, in 1604, some 250,000 Armenians were forcibly transferred by Shah 'Abbas to Iran. By the seventeenth century, the Armenian had become a minority in parts of their historic lands
</ref><ref>Massoume Price. Iran’s diverse peoples: a reference sourcebook, p. 71:
Primary sources estimate that between 1604 and 1605 some 250 to 300,000 Armenians were removed from Armenia for settlement in Iran.
</ref>.

Соған қарамастан, 1648 жылы Нахшыван аймағына барған түрік саяхатшысы Евлия Челеби Нахшыван туралы «қала сазбен қапталған 10 000 үлкен үйлермен безендірілген; мұнда 70 собор мешіті мен тәжім ету орындары, 40 аудандық мешіт, келушілерге арналған 20 үй, 7 әдемі монша, 1000-ға жуық дүкен бар»<ref>Евлия Челеби->Саяхат кітабы->Басылым 1983 ж.->Күнгей Кавказ, Кіші Азия мен Иран жерлері->6 тарау</ref>. Челеби Нахшыванның негізін қалауды (Нахшеван немесе Накшижиһан деген атпен) Иран мифологиясынан аңызға айналған Тұран патшасы Афрасиабқа жатқызды<ref>Евлия Челеби. Саяхат кітабы. Күнгей Кавказ және Кіші Азия мен Иранның іргелес аймақтары.</ref>.

Сурет:Nakhchivan khan palace7.JPG
Нахшыван хан сарайы

XVIII ғасырдың аяғы — XIX ғасырдың басында Нахшыван жартылай тәуелсіз Нахшыван хандығының астанасы болды.

1813 жылы Гүлістан бейбіт келісімшартына сәйкес Ресей бұл хандықты Персияның «мінсіз билігінде» мойындады<ref name="Гүлістан">Гүлістан бейбіт келісімшарты</ref>, бірақ жаңа парсы-орыс соғысының басталуымен хандықты 1827 жылы 26 маусымда үш мың парсы атты әскер жасағын талқандап, Нахшыванға кірген генерал Паскевич әскерлері басып алды<ref>Граф Паскевич-Ериван</ref>. 1828 жылы 10 ақпанда қол қойылған Түрікменшай бейбіт келісімшартына сәйкес, Ериван мен Нахшыван хандықтарының аумағын шаһ Ресей империясының «толық меншігіне» берді<ref name="Келісімшарт">Түрікменшай бейбіт келісімшарты</ref>. Сонымен бірге Нахшыван қаласы жаңадан құрылған Армян облысының құрамына кірді. 1849 жылдан бастап — Ериван губерниясы Нахшыван уезінің орталығы болды.

Сурет:Nakhchivan on postcard.jpg
Нахшыван Ресей империясының пошталық ашықхатында

1918 жылдың маусымында қаланы алдымен түрік әскерлері басып алды, олардың қолдауымен Араз Республикасы жарияланды, содан кейін 1918 жылдың қарашасында олардың орнына британдықтар келді. 1919 жылы наурызда Қарабекір әскерлері Әзірбайжан мен Армения арасындағы даулы аумақ ретінде Нахшыванды басып алды<ref>Үлгі:Кітап</ref>. 1920 жылы 28 шілдеде Нахшыванды 11-ші Қызыл Әскердің бөлімшелері басып алды, сол уақытта түрік әскерінің тұрақсыздандырғыш әсері сақталды. 1921 жылдың қаңтарында Сталин Армения өкілімен сөйлескенде Нахшыван туралы ешқандай әңгіме болуы мүмкін емес — бұл Арменияның бір бөлігі болуы керек деп мәлімдеді<ref name=":0">Үлгі:Cite web</ref>.

1921 жылдың басында референдум өткізілді, осыған сәйкес референдумға қатысушылардың 90% автономиялық республика ретінде Әзірбайжанның құрамында болғысы келетінін көрсетті. Көптеген армян ауылдары Нахшыванның Әзірбайжанның бақылауына өтуі туралы білмеді. 1921 жылы ақпанда көптеген армян босқындары Садаракқа жиналды.

1924 жылдың 9 ақпанынан бастап Нахшыван АКСР астанасы болды<ref>Нахшыван мәселесі өзекті талқылау алаңында // Армения Жаңалықтары</ref>. Кеңес уақытында қала қайта жаңартылды, жаңа тұрғын аудандары, әкімшілік және қоғамдық ғимараттар, оның ішінде Музыка драма театрының ғимараты (1964, сәулетшілер Е. Исмаилов, Х. Межидов), Әзірбайжан КП Нахшыван облыстық комитеті (1965, сәулетші Ю. Ибрагимов) салынды. 1970-1980 жылдары Нахшыван 1968 жылғы бас жоспарға (сәулетшілер У. Ибрагимова, Н. Маммедбейли) сәйкес салынды.

Тұрғындары

Үлгі:Wikidata/Population

1896 жылға қарай қалада бес мешіт<ref>Үлгі:Кітап</ref>, үш армян апостолдық және бір православиелік шіркеу болды. 1905 жылы осы аймаққа келген саяхатшы Луиджи Виллари Нахшыванда әзербайжандар армяндардан гөрі жағдайы жақсы екенін және жердің барлығына дерлік иелік ететінін, ал армяндардың көпшілігі шаруалар ретінде осы жерлерде жұмыс істейтінін хабарлайды<ref>Fire and Sword in the Caucasus by Luigi Villari. London, T. F. Unwin, 1906: p. 267
As at Erivan, the Tartars are wealthier than the Armenians, and own nearly all the land, whereas the bulk of the Armenians are peasants on Tartar properties or on those of the State.
</ref>.

1897 жылы Ресей империясының тұрғындарының бірінші жалпы халық санағы бойынша мәліметтер<ref>Ресей империясының алғашқы жалпы халық санағы, 1897 ж. т. 71 Ериван губерниясы. Н. А. Тройницкий, С.-Петербург, 1904. Б. 2-3, 52-71.</ref>. Қала халқы 8790 адамды құрады, оның ішінде 1310 (14,9%) сауатты болды<ref>Ресей империясының алғашқы жалпы халық санағы, 1897 ж. т. 71 Эриван губерниясы. Н. А. Тройницкий, С.-Петербург, 1904. Б. 1.</ref>. 1915 жылға арналған «Кавказ күнтізбесі» бойынша 1914 жылдың басына қарай қалада 8945 адам өмір сүрді, оның ішінде 5986 — шиит мұсылмандары, 2638 — армяндар, 192 — орыстар және т.б.<ref>«1915 ж. арналған Кавказ күнтізбесі». Статистикалық мәліметтер. б. 251-252.</ref> Сол күнтізбе бойынша 1915 жылы қала тұрғындары 10 246 адамды құрады<ref>1916 ж. арналған Кавказ күнтізбесі. Статистика бөлімі. Б. 26.</ref>.

2016 жылғы халық санағы бойынша Нахшыван қаласының тұрғындары 95 100 адамды құрады<ref>Үлгі:Cite web</ref><ref>Үлгі:Cite web</ref><ref>Үлгі:Cite web</ref>.

Ұлттық құрамы

Жылы Барлығы әзербайжандар Армяндар Орыстар, украиндар, беларустар Поляктар Грузиндер Гректер Ассириялықтар Немістер Күрдтер Қалғандары
1890-ж.

ортасы

Үлгі:S 4512 (60,70 %) 2376 (31,97 %) 52 (0,7 %) --- --- --- --- --- --- ---
1897 жылы<ref name="автоссылка1">Үлгі:Cite web</ref><ref>Ресей империясының алғашқы жалпы халық санағы, 1897 ж., т. 71 Ериван губерниясы. Н. А. Тройницкий, С.-Петербург, 1904. Б. 1-3, 52-71.</ref> Үлгі:S 6161 (70,09 %) 2263 (25,75 %) 232 (2,64 %) 83 (0,94 %) 24 (0,27 %) 8 (0,09 %) 4 (<0,01 %) 3 (<0,01 %) 2 (<0,01 %) 10 (0,11 %)
1926 жылы<ref>Үлгі:Cite web</ref> Үлгі:S 7567 (73,49 %) 1065 (10,34 %) 1376 (13,36) --- --- --- --- --- 6 (0,06 %) 282 (2,74 %)
1939 жылы<ref>Үлгі:Cite web</ref> --- 11 901 2033 1420 --- --- --- --- --- 32 289

Діни құрамы

1897 жылы Ресей империясының тұрғындарының бірінші жалпы халық санағы бойынша мәліметтер<ref>Ресей империясының алғашқы жалпы халық санағы, 1897 ж. т. 71 Ериван губерниясы. Н. А. Тройницкий, С.-Петербург, 1904. Б. 1-3, 52-71.</ref>.

Климаты

Үлгі:Қаланың ауа райы

Көлік

Қала республиканың негізгі көлік орталығы болып табылады. Нахшыванда бір ғана әуежай бар. Одан Бакуге, Гәнжәға, Киевке, Мәскеуге, Ыстанбұлға жолаушылар сапарларын орындайды.

Тұрақты жолаушылар пойыздары Нахшыван вокзалынан Шарурға, Жулфаға, Ордубатқа жүреді. Иранның Тебриз, Тегеран, Машһад қалаларымен тұрақты халықаралық байланыс орнатылды. 15/16 жылдам пойызы аптасына бір рет Иранның Машһад қаласына аттанады.

Түркиямен автомобил байланысы бар.

1986 жылдың 3 қарашасынан 2004 жылдың сәуіріне дейін қалада троллейбус жүйесі жұмыс істеді.

Суреттер

Нахшыван ескерткіштері

Қала суреттері

  • Huseyn Javid Mausoleum at Nakhchivan from side.jpg

    Хүсейін Жауид кесенесі

  • Nakhchivan city library.JPG

    Кітап үйі

  • View from the grave monument of the prophet Noah-4.JPG

    Нұх кесенесінен қала көрінісі

Туыстас қалалар

Танымал тумалары

Үлгі:Main

Дереккөздер

Үлгі:Дереккөздер Үлгі:Әзербайжан қалалары

«https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=Нахшыван&oldid=114059» бетінен алынған