Нұсқалар арасындағы айырмашылық: "Адай уезі"

Қазақ Энциклопедиясы жобасынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
(→‎Әкімшілік бөлінісі. Халқы)
 
ш (1 түзету)
 
(2 қатысушының арадағы 2 түзетуі көрсетілмеген)
Жол нөмірі 1: Жол нөмірі 1:
−
'''Адай уезі ''' – [[әкімшілік-аумақтық бөлік]]. Бұрынғы [[Маңғыстау уезі]] [[1920]] жылы Адай уезі болып аталды. Құрамында 27 болыс болды. Әр болыс әкімш. ауыл, ал ауылдар шаруашылық қауымдастыққа бөлінді. Орталық [[статистика]] басқармасының есебіне қарағанда [[1924]] – [[1925]] жылдары Адай уезінде 128124 адам тұрды, қалалықтар саны 1286. Уездің ревкомның есебі бойынша [[1926]] жылы халық саны – 166985-ке жеткен. Ұлттық құрамы негізінен қазақтар, орыстардың саны 3500 немесе 2%. Орыстар Николаевск (Баутин), Долгий, Құлалы кенттерінде, Форт-Александровскіде тұрды. Адай уезі [[1927]] жылы таратылды.
+
{{Әкімшілік бірлік
−
<ref>Маңғыстау энциклопедиясы, 4том</ref>
+
|Түс1            = {{Түс|КСРО}}
−
== Әкімшілік бөлінісі. Халқы==
+
|Қазақша атауы  = Адай оязы
−
Адай уезінде 27 болыс болды. Әрбір болыс әкімшілік ауылға, ал ауылдар шаруашылық ауылға (общинге) бөлінген. Орталық статистика басқармасының есебі бойынша 1924-1925 жылдары Адай уезінде 128184 адам, оның 66716-сы ер адам, 61768-і әйел адам болды. Ал уездік революциялық комитеттің 1926 жылғы мөліметі бойынша 166985 адамға жеткен.
+
|Шынайы атауы    = اداي ويازى<br>Адаевский уезд
−
Уезд халқын үлттық қүрамына бөлгенде: орыстар — 3500 адам, немесе жалпы халықтың 2 пайызы. Қалғандары қазақтар, оларды руына бөлгенде негізгі 4 рудан тұрады. Олар: Адай, Шөмішті, Табын, Әлім. Адайлар 19 болыста түрған.
+
|Сурет =Адаевский уезд.jpg
−
Орыстар Новопокров (Баутино) кентінде (240 үй, онда 1276 адам, Долгий кентінде (80 үй, 488 адам), Қүлалы кентінде (15 үй, 55 адам), Форт-Александровскіде (220 үй, 1644 адам) түрған. Адай уезіне қарасты 27 болыстың аумағы мен шаруашылық жағдайлары, көшіп қону жайылымдары төмендегіше сипатталған.
+
|Елтаңба        =
−
== Болыстар тізімі ==
+
|Ту              =
−
1. Тайсойған болысы. 1000 үй. Халқы Тайсойған қүмдарының шығыс бөлігінде түрады. Кәсібі — мал шаруашылығы. Жазда Адайлардың бір бөлігі көшіп, қонып жүреді, қыста қүмга көшіп келіп, жер үйлерге қыстайды. Малға жазда пішен дайындап алады.
+
|Елтаңбаның ені  =
 +
|Тудың ені      =
 +
|Елтаңбаның аты  =
 +
|Тудың аты      =
 +
|Ел              = {{USSR}}
 +
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
 +
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
 +
  |region        =
 +
  |type          =
 +
  |деңгей        =
 +
  |CoordScale    = 
 +
|Әнұраны        =
 +
|Статусы        = [[уезд]]
 +
|Кіреді          = [[Түркістан АКСР]]; [[Қырғыз АКСР]]; [[Қазақ АКСР]]
 +
|Енеді          =
 +
|Астанасы        = [[Форт-Шевченко|Форт-Александровский]], [[Ойыл (ауыл)|Ойыл]]
 +
|Ірі қаласы      =
 +
|Ірі қалалары    =
 +
|Құрылды        = [[1920]]
 +
|Таратылған уақыты      = [[1928]]
 +
|Басшысы                = [[Жалау Мыңбаев]]
 +
  |Басшының түрі        = ревком председателі
 +
|Басшысы2              =
 +
  |Басшының түрі2        =
 +
|ЖІӨ                    =
 +
  |ЖІӨ жылы              =
 +
  |ЖІӨ бойынша орны              =
 +
  |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны  =
 +
|Тілі                          =
 +
|Тілдері                        = [[Қазақ тілі|Қазақ]], [[Орыс тілі|Орыс]]
 +
|Тұрғыны                        = 135 600
 +
  |Санақ жылы                   = 1926
 +
  |Пайызы                        =
 +
  |Халық саны бойынша орны      =
 +
  |Тығыздығы                    =
 +
  |Тығыздығы бойынша орны        =
 +
  |Ұлттық құрамы                 = [[қазақтар]] 97,0 %, [[орыстар]] 1,5 %, [[этнос|басқа этностар]] 1,5 %
 +
  |Конфессиялық құрамы        =
 +
|Жер аумағы                    = 287,2  мың
 +
  |Жер аумағының пайызы          =  
 +
  |Жер аумағы бойынша орны      =  
 +
|Максималды биіктігі            =
 +
|Орташа биіктігі                =
 +
|Минималды биіктігі            =
 +
|Ендік                          =
 +
|Бойлық                        =
 +
|Карта                          =
 +
|Карта ені                      =
 +
|Әкімшілік бірліктің картасы    = Адаевский уезд.jpg
 +
  |Әкімшілік бірлік картасының ені  = 200px
 +
|Уақыт белдеуі                  =  
 +
|Аббревиатура                  =
 +
|ISO                            =
 +
|FIPS                          =
 +
|Телефон коды                  =
 +
|Пошта индекстері              =
 +
|Интернет-үйшігі                =
 +
|Автомобиль коды                =  
 +
|Сайты                          =  
 +
|Commons санаты                =  
 +
|Түсініктемелер                =  
 +
}}
  
−
2-3. Шилі — Сағыз, Жем — Сағыз болыстары. 11 өкімшілік аулы, онда 1114 қожалық бар. Жиделі қүмдарын жайлайды. Гурьев уезінің Жем, Ақтөбе уезінің Сағыз, Оймауыт, Желтау болыстарымен шектеседі. Негізгі аумағы Жем, Сағыз өзендерінің арасында және Ойылға дейін жазда Адайлар көшіп жүреді. Негізгі халқы жатақтар, мал шаруашылығымен қатар егіншілікпен айналысады. Кей жылдары қыста Үстіртке қарай жылқы мен қой малдарын айдап кетеді. Бұл болыстың жүздеген қожалықтары Жем өзенінің төменгі жағында Жылойға дейін барып қоныстанады. Кәсібі — мал шаруашылығы және егін шаруашылығы.
+
'''Адай оязы ''' – [[әкімшілік-аумақтық бөлік]]. Бұрынғы [[Маңғыстау оязы]] [[1920]]-жылдан бастап Адай оязы деп аталады. Адай оязы 27 болысқа бөлінеді. Әр болыс әкімшілік ауыл, ал ауылдар шаруашылық қауымдастыққа бөлінді. Орталық [[статистика]] басқармасының есебіне қарағанда [[1924]]–[[1925]] жылдары Адай оязында 128 124 адам тұрды, қалалықтар саны 1286. Ояздың ревкомның есебі бойынша [[1926]] жылы халық саны – 166 985-ке жеткен. Ұлттық құрамы негізінен қазақтар, орыстардың саны 3500 немесе 2%. Орыстар Николаевск (Баутин), Долгий, Құлалы кенттерінде, Форт-Александровскіде тұрды. Адай оязы [[1927]] жылы таратылды.  
 +
<ref>Маңғыстау энциклопедиясы, 4том</ref>
  
−
4-5. Ойыл — Қазбек болыстары. 3500 үй. Ойыл өзенінің орта және төменгі ағысында қоныстанған. Болыстың төңірегінде Әлімүлы және Байулдары түрады. Бұлардың арасында көшпенділер жоқ. Халқының негізгі күнкөрісі — мал және егін шаруашылығы. Болыстың жер көлемі онша үлкен емес, бірақ қүнарлы. Сондықтан көбіне Адай болыстары жерді пайдала-нады. Көшпенділер жазда Үстірттің Агды-Айрық, Шаған, Шагырай түлейі, Орталық және Оңтүстік Жемге, Атыжақсы, Жайынды, Қүздысай, Саралтын, Мүғаджар, Жаманәлі, Әлітау, Бақыртау, Намазтау, Қаражар, Төрткілкөл, Шошқакөл, Доңызтау, Темір, Қарақобда уездерінің жерлеріне дейін жай-лады.7 7. Сам — Матай болысы. 4 әкімшілік ауылдан түрады. 3000 қожалық. Халқы Табын руының Қарақойлысы, Доңызтау — Аққолтық болысымен қатар түгелге дерлік көшіп жүреді. Егіншілікпен айналысатыны 5 пайызга жетпейді. Бүл болыстың 20-25 пайызы, немесе 200 үй 1920 жылга дейін Қоңыратқа барып қыстап жүрді. Белгілі бір бөлігі Үстірттің Оңтүстігіндегі Қарақолқа жерінде Барсакелмес пен Арал теңізінің аралығында Білеулі-Қосбүлақ жерлерін жайлады. Болыстың басым көпшілік елі жазда Қараой, Көксеңгір, Сам, Матай, Айрық, Ақсеңгір, Теріскен қүмы, Оймауыт қумы, Шагырлы қүмы, Хантөрткіл, Бөкембай тауларына көшеді. Бул көшпенділер жазда көбіне жайылыстарын пайдаланып отырады.
+
== Географиясы ==
 +
1926-жылғы санақ бойынша ояз ауданы 287 161 км²,<ref name="перепись">{{cite web
 +
| url        = http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_26.php?reg=396
 +
| title      = Демоскоп
 +
| accessdate  = 2009-05-20
 +
| lang        = ru
 +
| description = Всесоюзная перепись населения 1926 г. РСФСР и её регионы. Населенные места. Наличное городское и сельское население
 +
| archiveurl  = http://www.webcitation.org/66MtF7ZDY
 +
| archivedate = 2012-03-23
 +
}}</ref> ал [[Кіші кеңес энциклопедиясы]]на сәйкес 303 325 км² құрады<ref>{{кітап|тақырыбы=Малая Советская Энциклопедия|жауапты=Н. Л. Мещеряков|орны=М.|баспасы=Акционерное общество «Советская энциклопедия»|жыл=1928|томы=1|тиражы=30000}}</ref>.
  
−
8. Үлы Сам болысы. 4 әкімшілік ауылдан қүралады. Негізгі рулары Адай, Табын, 3000 үйге жақын. Болыс шаруалары түгелге дерлік көшіп жүреді. Болыстың 750 қожалығы жартылай көшпенді. Оның 250 қожалығы 1920 жылға дейін Қоңыратқа дейін қоныстанып жүрді. Болыстың үлкен бөлігі Үстірттің оңтүстігінде Қартбай сор, Қосбүлақ, Белсексеуіл, Ақсексеуіл, Бел-деуліні қыстаса, аз бөлігі Самның Оңтүстігінде Көксеңгір, Қараой жерлерін жайлаушы еді. 1920 жылдан кейін Сам, Матай қүмдарының терістігіне ауысты. Атап айтқанда: Ақсай, Кіндікті, Қайнар, Айрық, Аққоңырдан, Теріскен, Кедей, жалпы Жемнің өр басына дейін қоныстанып, Жем, Қарақобда болыстарымен шектесіп, Мүғаджар тауларына дейін барды.
+
Ояз [[Маңғышлақ түбегі]] мен [[Қарабұғазкөл]] шығанағының солтүстік жағажайы территориясын алып жатты. Ояз батыста - [[Каспий теңізі]]мен ұласты, оңтүстікте [[Түрікмен КСР]]-мен, шығыста [[Қарақалпақ АО]]-мен, солтүстік-шығыста [[Ақтөбе губерниясы]]мен және солтүстікте [[Орал губерниясы]]мен шектесті<ref>{{cite web|url=http://kazakia.kz/%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B9-%D1%83%D0%B5%D0%B7%D1%96/|title=Көне әр дерек — тарихтың бір-бір кірпіші|author=Нұрлыбай Қошаманұлы|date=12.02.2014|publisher=Қазақия|lang=kk|accessdate=2014-09-08}}</ref>.
  
−
9. Бірінші Адай болысы. Қүрамына Адайдың әртүрлі рулары кіреді. Атап айтқанда: Көрпе — 170 үй, Жанақ — 91 үй, Балықшы — 156 үй, одан басқа Ақпан — 20 үй, Құнанорыс — 100 үй, Бөйбіше — 102 үй, Қожағүл — 156 үй болды. Болыста 6 әкімшілік ауыл, онда 775 қожалық болды. Халқы түгелдей көшпенділер, олар жазда Жем өзенінің оң және сол жақтарын жағалап, Шерқала тауларына дейін көшеді. Қыста Оймауыт, Қайрақты, Молқүдық, Сам, Қарабауырды қыстайды.
+
Ояз территориясының шығысын биіктігі 200 метрге дейін шөлді [[Үстірт]] дөңі алып жатты. Маңғышлақ түбегінде [[Ақтау]] (биіктігі 300 метрге дейін) және [[Қаратау]] (500 метрге дейін) жоталары орналасқан. Ояздың батыс жағын [[Каспий маңы ойпаты]] алып жатты, ол жақта [[КСРО]]-ның ең төмен нүктесі - [[Қарақия]] шұңғымасы орналасқан.
  
−
10. Екінші Адай болысы. 6 әкімшілік ауыл, онда 785 қожалық бар. Негізгі коп ру — Шегем. Болыс шаруаларының үлкен кошу жолы бар. Жазда Ойыл, Темір, Сарықобда, Қарақобда өзендері бойларын жайласа, қыста Сам, Қараой, Барсакелмес сорының батыс бөлігіне дейін барып қыстайды.
+
Оязда тұщы су мен өзендер жоқ деуге келерлік. Ояздың солтүстік жағында ғана [[Жем]] мен [[Сағыз]]дың еспе құр сағалары ағып өтетін. Халықты сумен қамтамасыз ету құдықтар арқылы өткізілді. Құдықтар саны 2000-ға дейін жететін.
  
−
11. Үшінші Адай болысы. Негізгі рулары — Қосқүлақ, Жары. 9 әкімшілік ауылдан түрады, 1078 үй бар. Оның 941-і көшіп-қонып жүреді. Жазда Сағыздың Жетікөл, Ащы, Ақжар, Байсарысына дейін көшеді. Қыста Ерлі-Көшкен, Шыбынды, Әлібек, Ащыбас, Қарақүдық, Қүсшы, Қаңбақты жерлерін қыстайды. Көктем мен күзде Белсексеуіл, Барсакелмес, Қараой, Шағырлы, Жақсы және Жаман Қайрақты қоныстарына көшіп барып отырады. 110 үй Сағыз өзені бойында мал шаруашылығымен қатар егін салумен де шүғылданады. 10 үй Хиуа каласында, 12 үй қысы-жазы Самда болатын жатақтар.
+
Ояз климаты - шұғыл-континеталды. Қаңтар айының орташа температурасы - солтүстікте -13 °C, оңтүстікте +1 °C; шілде айының орташа температурасы - +25 °C-тен +29 °C дейін жетеді. Жауын-шашынның орташа жылдық мөлшері - солтүстікте 200 мм. дейін (Ембі ауданы); оңтүстікте 80 мм. дейін (Үстірт). Жауын-шашын негізінен қыста жауды.
  
−
12. Төртінші Адай болысы. Негізгі руы — Бегей. 772 үйі бар, 6 әкімшілік ауылдан түрады. Бүл болыста жартылай көшпенділер жоқ. Барлық ауылдары қыста Орталык Үстірттің Қараой, Мүзбел, Қаңбақтыой және Орта Азия теміржолына дейін барып қыстайды. Бегейдің Малай аталатын аулынан басқасы Самда, Темір мен Ақтөбе уездерінің кейбір шаруалары сияқты Жаңғақтың ойында Жәуміт түрікмендер жайлайтын жерлерде болады.
+
Оязда құба топырақтар басым болды. Қомақты территорияны [[шөл]], [[сұр топырақ]] пен [[сортаң]] алып жатты. Ояздың қомақты территориясын шөлді жерлері бар жусан-сортаңды дала, солтүстігінде ғана жусанды дала болды.
  
−
13. Алтыншы Адай болысы. 1920 жылға дейін Закаспий облысының (орталығы Ашхабад қаласы) Красноводск уезінде болды. 1920 жылдан бастап Адай уезі қүрамына кірді. 5 әкімшілік ауыл, 1000-ға жақын үй бар. Бүлардан басқа 200 үй Красноводск қаласын жыл бойында түрақты мекендейді. Болыс қарауындағы шаруалар түгелге дерлік жазда Ойыл, Темір өзендеріне дейін көшеді де, қыста Красноводск қаласының маңына келеді. Есен, Бегімбет — 150 үй, Қоңыр — 50 үй, барлығы 200-дей үй Қоңыратқа дейін көшеді.
+
Ояздың солтүстігінде дала фаунасы, басқа аймақтарда шөл фаунасы басым болды <ref name="БСЭ">{{Кітап
 +
|автор          =
 +
|бөлімі          = Адаевский уезд
 +
|тақырыбы      = Большая советская энциклопедия
 +
|оригинал      =
 +
|ссылка        =
 +
|ответственный  = 
 +
|басылым        = 1-е изд
 +
|орны          = М.—Л.
 +
|издательство  =
 +
|жылы            = 1929
 +
|томы            = 1
 +
|страницы      =
 +
|страниц        =
 +
|серия          =
 +
|isbn          =
 +
|тираж          =
 +
}}</ref>.
  
−
14. Жетінші Адай болысы. 5 әкімшілік ауылдан түрады. 773 үйі бар, негізінен Сүйіндік — Қосай рулары. Болыстағы шаруалар түгелдей көшеді. Жаз жайлауы — Ойыл және Темір өзендері, қыста Қаратау бойына, Қарабүғазға дейін келеді, аздаған бөлігі Красноводскіге дейін барады.
+
== Әкімшілік бөлінісі==
 +
1921 жылдың 3 наурызында ояз 5 ауданға бөлінді. Олар:
 +
{| class="wikitable"
 +
|-
 +
! Аудан
 +
! Болыстар
 +
|-
 +
| [[Адай-Табын ауданы]]
 +
| [[Бірінші Адай болысы|1-ші]], [[Екінші Адай болысы|2-ші]], [[Үшінші Адай болысы|3-ші]], [[Төртінші Адай болысы|4-ші]], [[Бесінші Адай болысы|5-ші Адай]]; [[Бірінші Табын болысы|1-ші]], [[Екінші Табын болысы|2-ші]], [[Үшінші Табын болысы|3-ші]], [[Төртінші Табын болысы|4-ші]], [[Бесінші Табын болысы|5-ші]], [[Алтыншы Табын болысы|6-шы Табын]]
 +
|-
 +
| [[Александр-Бай ауданы]]
 +
| [[Бірінші Маңғыстау болысы|1-ші]], [[Екінші Маңғыстау болысы|2-ші Маңғыстау]]; [[Райымберді болысы|Райымберді]]; [[Түпқараған болысы|Түпқараған]]
 +
|-
 +
| [[Бозащы ауданы]]
 +
| [[Екінші Бозащы болысы|2-ші]], [[Үшінші Бозащы болысы|3-ші Бозащы]]; [[Жеменей болысы|Жеменей]]; [[Түрікменадай болысы|1-ші Түрікменадай]]
 +
|-
 +
| [[Сенек-Сом ауданы]]
 +
| [[Алтыншы Адай болысы|6-шы]], [[Жетінші Адай болысы|7-ші]], [[Сегізінші Адай болысы|8-ші Адай]]; [[Әли-Бәйімбет болысы|Әли-Бәйімбет]]
 +
|-
 +
| [[Үстірт-Сам ауданы]]
 +
| [[Бірінші Бозащы болысы|1-ші]], [[Төртінші Бозащы болысы|4-ші Бозащы]]; [[Келімберді болысы|Келімберді]]; [[Тайсойған болысы|Тайсойған]]; [[Жем-Сағыз болысы|Жем-Сағыз]]
 +
|}
  
−
15. Әли — Бәйімбет болысы. Мүңалдан тараған рулар түрады, 1122 үй, 6 әкімшілік ауыл. Мамыртай, Жақау және Жанақ ауылдары бір жүреді, көп отыратын қонысы 24 ендік, 44 бойлықтағы Бөрібас қүдығы. Әли, Жанғозы, Жантоқа ауылдары қыста көшіп, Бөрібасқа келсе, жазда Темір өзеніне дейін көшеді. Жанақ ауылдары Төрбастан шығып, жазда Көкжарға
+
1922 жылдың 9 қыркүйегінде аудандар таратылып, болыстар ояз басшылығына тікелей бағыныңқылы болды. 1923 жылдың 20 мамырында аудандық бөліну қайтадан құрылды:
  
−
16. Бірінші Бозашы болысы. 7 әкімшілік ауылдан, 1213 үйден түрады. Рулары: Айтумыс, Шылым, Көшке ауылдары бүрын көшіп жүрген, соңғы кездерде Жемнің бойындағы Бақашыны жайлап, 93 үй көшуді тоқтатып, суармалы егіншілікке ауысқан. Ақбота 360-қа жақын үй, одан 100 үй Бозашы түбегінің Тасорпа суын мекендеген, 190 үй жартылай көшпенді — Жартышеке, Аққүдықты жайлайды. Қалған 20 үй егіншілікпен Ново-Александровскіні мекендейді. Есен аулы 200 үй, одан 160 үй жартылай көшпенді, жыл бойына Бозашы түбегінің шығыс бөлігіңце Ақботалармен бірге жүреді. 40 үй Қарақүмда қысы-жазы отырады. Бірінші Олжашы ауылында 150 үй, одан 40-қа жақын үй Бозашы мен Қаратау арасында көшіп жүреді. Қалғандары жатақтар, Өлі Қолтықта (залив Мертвый культук) отырады. Бөкен аулында 100 үй, одан 90 үй жартылай көшпенді, жыл бойына Ауызорпа мен Ащыорпа жерлерінің арасын мекендейді. 10 үй жатақ Форт-Александровскіде түрады.
+
{| class="wikitable"
 +
|-
 +
! Аудан
 +
! Болыстар
 +
|-
 +
| [[Адай-Табын ауданы]]
 +
| [[Бірінші Адай болысы|1-ші]], [[Екінші Адай болысы|2-ші]], [[Үшінші Адай болысы|3-ші Адай]]; [[Доңызтау-Ақкөл болысы|Доңызтау-Ақкөл]]; [[Сам-Матай болысы|Сам-Матай]]; [[Тайсойған болысы|Тайсойған-Сағыз]]; [[Ұлы Сам болысы|Ұлы Сам]]; [[Жем-Сағыз болысы|Шилі-Сағыз]]; [[Жем-Сағыз болысы|Жем-Сағыз]]
 +
|-
 +
| [[Маңғыстау-Бозащы ауданы]]
 +
| [[Бірінші Бозащы болысы|1-ші]], [[Екінші Бозащы болысы|2-ші]], [[Үшінші Бозащы болысы|3-ші]], [[Төртінші Бозащы болысы|4-ші Бозащы]]; [[Жеменей болысы|Жеменей]]; [[Бірінші Маңғыстау болысы|1-ші]], [[Екінші Маңғыстау болысы|2-ші Маңғыстау]]; [[Райымберді болысы|Райымберді]]; [[Түпқараған болысы|Түпқараған]]
 +
|-
 +
| [[Үстірт-Қарақұм ауданы]]
 +
| [[Төртінші Адай болысы|4-ші]], [[Алтыншы Адай болысы|6-шы]], [[Жетінші Адай болысы|7-ші Адай]]; [[Әли-Бәйімбет болысы|Әли-Бәйімбет]]; [[Келімберді болысы|Келімберді]]; [[Бірінші Түрікменадай болысы|1-ші]], [[Екінші Түрікменадай болысы|2-ші Түрікменадай]]
 +
|}
  
−
Өтебайдың барлығы 120 үй, оның 25 үйі Бөкендермен, 110 үйі бірінші Олжашы аулымен бірге жүреді. 200-дей үй қыста Қарынжарық, Сеңгір-қүмдарын, ал көктемде Көгесем, Қарағанбосаға, Қыңыр, Үзын суларын жайлап, Самға барады. Жазда Қарақүм, Ойыл, Сағызға дейін көшеді. Екінші Олжашы аулы 120 үй. Қыста Бесоқты, Тоңаша және Қарынжарық қүмдарын қыстап, жазда Самға дейін көшеді.
+
1923 жылдың 5 шілдесінде аудандар қайтадан таратылды. 1924 жылдың 27 қазанына қарай бірнеше өзгертулерден кейін ояз құрамына мына болыстар кірді: 1-ші, 2-ші, 3-ші, 4-ші, 6-шы, 7-ші Адай; Әли-Бәйімбет; 1-ші, 2-ші, 3-ші, 4-ші Бозащы; Доңызтау-Ақкөл; Келімберді; 1-ші, 2-ші Маңғыстау; Райымберді; Саматай; Тайсойған-Сағыз; 1-ші, 2-ші Түрікменадай; Ұлы Сам; Шилі-Сағыз; Жем-Сағыз. 1923 жылдың тамызынан 1924 жылдың қаңтарына дейін Доңызтау-Ақкөл мен Ұлы Сам болыстары Ақтөбе губерниясы [[Ақтөбе уезі]]нің құрамында болды.
  
−
17. Екінші Бозашы болысы. 9 әкімшілік аулы, онда 1340 үй, Мүңал үрпақтары түрады. Болыстың аумағы терістік батыста Завортный кентімен, терістік шығыста Тущықүдық қүдығымен, оңтүстік батыста Қошақ шығанағымен аралықты алып жатады. Бүл болыс түгелдей қүмға орналасқан, халқы жартылай көшпенділер. Негізгі халқы мал шаруашылығымен айналысады, бір азғантай бөлігі егін де салады. 50 үй Бектеміс балық аулайды. Жыл бойына торт пен онға дейін қоныс аударып көшіп жүреді. Көші-қонның жалпы үзындығы 150-шм-нан аспайды. Енді бір шаруашылық аулы — Тоқтамыс. Олар жыл бойына Қүлбарақ, Тиген, Аманқызылит, Қаратөбе қүдықтарында отырады. Малдырақ тобы Қарақум, Жемге дейін өкшіп барып жайлайды. 4 шаруашылық ауыл: Майлан, Шотан, Қүдайберген, Тастемір қыста Жүз-есем, Тоғыр, жазғытүры Қырықсегіз теппе, Қүлбалой, Үзын, Самның батыс бөлігін, жазда Темірге дейін жайлайды. Көші қон үзындығы қонысқа байланысты. 1926 жылы бүл рулар Босағаны қыстап қалды. 18. Үшінші Бозашы болысы. 8 әкімшілік ауыл, онда 1432 уй бар. Негізгі ру — Муңал балалары. Рысалы — 247 үй, Жетімек — 14 уй, жартылай көш- пенді, Жылойда Жартышеке, Аққұдық маңдарында отырады. Ескелді әкімшілік ауылында 153 уй (одан 20 уй Игілік) қыста Көкжал қулауларында, жаз шыға көктемде Қарынжарық, Сеңгірқумдарға, Қаратаудың шығыс бөлігіне жөне Қарақұмға дейін көшеді. Қысқа қарай Красноводскіге дейін қайтады. 1926 жылы осы аталған ауылдар көрсетілген қумдарды қыстап
+
1925 жылдың қазан айында Ақтөбе губерниясы [[Темір уезі]]нен Адай оязына [[Ойыл болысы|Қазыбек]] пен [[Ойыл болысы|Ойыл болыстары]] өткізілді. 1927 жылдың 14 мамырында бұл екі болыс, және Жем-Сағыз болысы Адай оязы құрамындағы [[Ойыл ауданы]]на біріктірілді. Басқа болыстар ояз басшылығына тікелей бағыныңқылы болды<ref>{{Кітап
 +
|автор          =
 +
|часть          =
 +
|тақырыбы      = Справочник по административно-территориальному делению Казахстана (август 1920 — декабрь 1936)
 +
|оригинал      =
 +
|ссылка        =
 +
|жауапты  = Базанова Ф. Н.  
 +
|издание        =
 +
|орны          = Алма-Ата
 +
|басылым  = Архивное управление МВД Казахской ССР
 +
|жылы           = 1959
 +
|том            =
 +
|страницы      =
 +
|страниц        =
 +
|серия          =
 +
|isbn          =
 +
|тиражы          = 1500
 +
}}</ref>.
  
−
Болыстың 1000-ға тарта қожалықтары көп көшпей Бозашы түбегінің терістік шығысын жайлап жүреді. Олар Дәулеталы және Мурат (Кеще) ауылдары. 200-дей үй Жиделі және Түщықүдық, Оңтүстік батысында Қошақ араларында жүреді. Болыста балық шаруашылығын кәсіп етушілер жоқ. Өңір мал шаруашылығымен айналысады. Бул болыста егін салушы да жоқ. Жаздағы көші қон узындығы 150 шм-ға дейін созылады.
+
==Халқы==
 +
Орталық статистика басқармасының есебі бойынша 1924-1925 жылдары Адай оязында 128184 адам, оның 66716-сы ер адам, 61768-і әйел адам болды. Ал ояздық революциялық комитеттің 1926 жылғы мөліметі бойынша 166985 адамға жеткен.
 +
Ояз халқын үлттық қүрамына бөлгенде: орыстар — 3500 адам, немесе жалпы халықтың 2 пайызы. Қалғандары қазақтар, оларды руына бөлгенде негізгі 4 рудан тұрады. Олар: Адай, Шөмішті, Табын, Әлім. Адайлар 19 болыста түрған.
 +
Орыстар Новопокров (Баутино) кентінде (240 үй, онда 1276 адам, Долгий кентінде (80 үй, 488 адам), Қүлалы кентінде (15 үй, 55 адам), Форт-Александровскіде (220 үй, 1644 адам) түрған. Адай оязына қарасты 27 болыстың аумағы мен шаруашылық жағдайлары, көшіп қону жайылымдары төмендегіше сипатталған.
  
−
19. Төртінші Бозашы болысы. 7 әкімшілік аулында 1043 қожалық бар. Негізгі рулары: Өрдек, Шылым, Айтумыс. Бірінші Бәйбіше аулында 170 қожалық болса, оның 150-і жартылай көшпенді, отыратын сулары Қызық, Қотырбай, Еспе. Қалған 20үй Форт-Александровскіде отыратын жатақтар. Мамьф аулында 140 уй бар, бүлардың қонысы Сағыз және Қайнар өзендері мен Үзынкөл, Әсемкөл маңы, егіншілікпен айналысады. Қойсары аулында 150-дей уй бар, оньщ 15-ке жуығы Форт-Александровскіде жататын жатақтар. Қонай аулында да 150-дей уй бар, оның 50 үйі Буракөлді мекендесе, 20 үйі жыл бойына Өлі Қолтық маңын, 15 үйі Бозашы түбегінің Қаратөбе қүдығын мекендейді. 200 үй Қаратоқаның 20-сы Жемнің Ақмешітінде, 30 үйі Қаратаудың Шетпе бүлақтарын мекендейді. Кенжеден 310 үй болса, 90-ы Өлі Қолтық маңын қыстап қалады да, басым көпшілігі Көкшесу мен Ақжарға дейін көшеді. Жалпы бүл болыстың шаруалары қыста Қарабүғаз шығанағы, Қарынжарық қүмы, Қарашық, Қулшық шағылдарын қыстап, жазда Қараған, Қорлақ, Жайнақ, Тағалбайлы, Қүщы, ал кейбір ауылдары Жем мен Ойылға дейін көшіп барады.
+
== Экономикасы ==
 +
Ояз халқы негізінен мал шаруашылығымен айналысқан. 1923-ші жылғы мағлұмат бойынша оязда 45 мың жылқы, 2 мың ірі қара мал, 518 мың қой, 80 мың ешкі және 84 мың түйе болған.
  
−
20. Бірінші Маңғыстау болысы. 9 әкімшілік ауыл, онда 1468 қожалық бар. Ауылдары: Жаңай — 135, Қожаназар — 125, Әлі — Тасым — 100, Төлеке — 50, Қамысбай — 150, Қаржау — 45, Өтеғул — 50 үй. Болыстың 655-тейі Мырзайыр, Ақтөбе жерлерін қыстайды. Жазда — Түзбайыр, Арыстанбүға, Алты-Қүлаш, аржағы Жем өзеніне дейін жайлайды. 100 үй Жаңай, 100 үй Қожаназар, 100 үй Әлі-Тасым, 50 үй Төлеке жыл бойына Қаратауда болады. 185 үй Қүл мен Тоян жыл бойы Шайырдың маңындағы бүлақтарда және Қаңғада отырады. 160 үй Тоқабай жыл бойына Қандыбас маңында, 50 үй Төлеке Ақтө-беде, 40 үй Қамысбай Қаратүранда болады. 50 үй Қаржау Тарлада, 30 үй Өтеғүл Қаражылға және Сағындыны мекендейді. Қалған жатақтар егін салады.
+
Ояздың солтүстігінде қатты қуаң емес жерлерінде егіншілік ошақтары болған.
 +
Оязда [[бидай]] (1922-ші жылы 980 тонна) мен [[тары]] (840 тонна) өсірілді. Оязда басқа дақылдар өсірумен айналыспаған. Каспий және Арал теңіздерінің жағалауында халық балық аулаумен айналысқан. Көптеген балықтар Маңғышлақ түбегінде ауланған (1922-ші жылы 57,3 тонна балық пен 155,4 тонна [[итбалық]]).  
  
−
21. Екінші Маңғыстау болысы. 7 әкімшілік ауылда 1215 қожалық бар. Негізгі рулары: Шоңай-Әлмембет. Тоқсанбай аулында 320 үй болса, 215-i жыл бойына Отпан шоқысының маңында, 150 үй қыста Қарабүғазға дейін, жазда Ойыл жөне Сағыз өзендеріне дейін көшеді. Бөгембай-Боқай ауылында 240 үй бар. Одан 50 үй Орск қаласы маңын мекендейді. 160 үйі Тоқсанбайлықтармен бірге Қаратау бойында отырады да, 30 үй Қарабүғаз шығанағы мен Сағыз озендері арасында кошіп жүреді. Табынай аулында 600 үй бар, одан 200 үй Нарын — Бокей губерниясының аумағын жайлайды. 200 үй Орал губерниясының Қақбақты, Ащысай болыстарымен бірге қоныстанса, 200 үй Адай уезінің жері Таушықта және Қаратау бойында Богембай-Боқай ауылдарымен бірге кошіп жүреді. Бәубек аулында 260 үй болса, одан 240 үй Қараеспе-Сартағанда отырады. Ал олардың 20 үйі оз болысындағы кошетіндермен бірге жүреді. 200 үй болыстағы әртүрлі рулар Сағыз озеніне дейін бойлап барады. 10 үй Бекі, Сәубетте отырады.
+
Өнеркәсіптен оязда тек қана [[тұнба]] [[тұз]]дың майдагерлік өндіруі болған (1923-ші жылы 15,9 мың тонна). Адай оязында [[мирабилит]]тің бай кені болған ([[Қарабұғазкөл]]), бірақ бұл кезде кенді игеру жұмыстары өткізілмеген. Ояз негізінен ас тұзы мен мал шаруашылығы өнімдерін (тері, жүн және т.б.) экспорттаған және нан, ұн мен мата импорттаған. 1923–1924-ші жылы ояздың ішкі саудасы 222 мың сомды құрады, оның 96% жеке саудаға тиесілі болды. Бұған қарамастан сауданың басым бөлігін заттай тауар айырбасы құрады. 1923–1924‐ші жылы ояз бюджеті 159,9 мың сом пайда мен 285,4 мың сом шығын тапты. Бюджеттің 30% білім саласына құртылды.  
  
−
22. Жеменей болысы. 7 әкімшілік ауылында 1405 қожалық болды. Қалша ауылы жартылай кошпенді, жыл бойына Қаракешу маңында отырады, егіншілікпен де айналысады. Бегімбет ауылы түгелдей кошіп жүреді. Қарақүмда, Жылойда отырады. Кейбір шаруалары Сеңгірқүмға келіп қыстайды. Үстіртте Бесегоз, Тәңке суларын жайлайды. Сүлтангелді ауылының шаруашылықтары жартылай кошпенді, Қаратау, Ақтау бойында аздаған болігі отырады. Жазда Қарақүмды жайлап, қыста Сеңгірқүмға келеді. Қожағүл ауылдары Аусары суымен Форт-Александровскіде қысы-жазы отырады. Шолақ ауылының 75 пайызы жартылай кошпенді. Отыратын жері Иір, Форт-Александровск, 25 пайызы кошпенді, жазда Қарақүмды жайласа, қыста Ақтобені қыстайды. Қаракедейдің 75 пайызы жартылай кошпенді, отыратын жері Жармыш, жатақтары Ауыздыбаста. Қалғандары кошіп жүреді, жазда Қарақүмға дейін кошіп, қыста Қаратау бойына келеді. Ақшакедей ауылдары кошіп жүреді, жазда Ойылта дейін барып, қыста Қаратау бойын қыстайды.
+
Оязда теміржол мен дөңгелекті транспортқа арналған жолдар болмаған. Барлық тасымалдаулар керуен жолдары арқылы жүргізілген. Айына бір рет [[Форт-Шевченко|Форт-Александровский]]дан [[Астарахан]]ға пароход жүрді<ref name="БСЭ"/>.
−
 
+
−
23. Келімберді болысы. 4 әкімшілік ауылы, онда 570 қожалық бар. Рулары: Жанбай, Жантуған, Құнанорыс. Бүл Келімберділіктер уездің басқа болыстары қүрамында жоқтар, оларды топтап, болысқа Келімберді атағын берген. Осы болыстың 400 үйі басқа әкімшілік уездерде. Мысалы: 250 үй бірінші Адай болысында, 30 үй Хиуада, 30 үй Бокеев уезінің Майтобе жерінде, 30 үй Гурьев уезінің Сімбірті болысында және 50 үй Хожелі қаласында. Бірінші Құнанорыс ауылында 150 үйдің 120-сы жартылай кошпенділер, қалғандары жатақтар, Форт-Александровскіде отырады. 2-3 Құнанорыс ауылында 250 үй жазда Жемнен отіп, Ақсу коліне дейін барады. Қараша ауылында 140 үй жазда Ащы Ойылға дейін барса, қыста Түзбайырға келеді.
+
−
 
+
−
24. Райымберді болысы. 1128 қожалық бар, оның 861-і Текелі — Алдаберді (Райымберді), қалған 267 үй Байүлының балалары, 6 әкімшілік ауылға біріктірілген. Қыдырша — 220 үй, бір жерге бірікпеген, эр жерде жүрген көшпелі ру, Форт-Александровск қаласында және Ақтау бойында кездеседі. Бірінші Әнет ауылында 250 уй, жартылай көшпенді. Кендірлі шығанағында, Үзынқүдық, Төңірекшында отырады. 10 үй жазда Сағыз өзеніне дейін көшіп, қыста Кендірліге келеді. Екінші Әнет ауылында 133 үй, одан 110 үй қыста Үзынқудықта, Машырықта болып, жазда Ойылдың Бабажан мекеніне дейін барады. Қалған 23 үй Қаратаудың шығысындағы үсақ булақтарды қоныстанған. Әтембек — 243 үй, одан 148-і көшпенділер, Орал губерниясының Шыңғыр-лаудағы Бозтөбені жайлап қайтады. Қыста Сеңгірқум, Қарынжарық, Қарабүғаз, Кендірліге келіп қыстайды. Қалған 100 үй Шорым, Алаторпа сулары мен Ақтау бойындағы суларда болады. Беріііг'- 130 үй. 110 үй жартылай көшпенділер, жыл бойы Қаламқас, Жиделі аралығын жайлайды. 20 үй жатақтар, мекені Сарқауақ, Жармыш, 30 үй Қүлкеш, басқа да Беріш тақталарымен бірлесіп, жерді пайдаланып, егінші-лікпен айналысатын жатақтар. Сондай-ақ жартылай көшпенділер, мекені -Бозащы түбегінің Қауынды, Сорқүдық, Егдір, Шәудір сулары.
+
−
 
+
−
25. Түпкараган болысы. 10 әкімшілік ауылда 1858 үйден түрады. Негізгі руы — Бәйімбет, оның ішінде Сабытай. Төлеп ауылы 30 уй, жартылай көшпенді, Қаратаудьщ Күркіреуік және соның маңындағы булақтарда егін салып та күнелтіс жасайды. 30 үй Аралбай Көрпе жатақтары Сеңгірқүмда, 10 үйі Форт-Александровскіде түрады. Маңғыбай, Күйік Көрпелер — 170 үй. Одан 50 үй Есекжарда қысы-жазы отырады. Айым, Шақа, Матай және N 6 және N 2 Боққара аулында 190 үй бар, оның 145-і Торты және Қошқарата жерлерін мекендейді. Олармен бірге 25 үй Өтеулі, Жаманқара және N 1 Боққара ауылдары бірге жүреді. Осы 190 үйдің 75 үйі Ақорпа, Алаторпа және осыған көрші жатқан Ақтау бойын жай­лайды. Байбоз аулында 240 уй бар, олардьгң жартылай көшпенділері мен жатақтары: 50 үй Бекі, Сәубетте, 50 үй Тортыда, 40 үй Борлы-Торымда, 50 үй Саршада отырады. Сарболат аулында 185 уй бар. Одан 10 үй жатақ Форт-Александровскіде. Сүгірәлі — Жәдігер ауылы 215 үй. 15 үй жатақ Форт-Алексаңцровскіде, 35 уй жартылай көшпенділер Ақорпа маңындағы жерлерде, 40 үй жатақ Басқүдықта отырады. Сегізбай ауылы — 180 үй, одан 30 үй жартылай көшпенді. Қонысы Таушық, 5 үй жатақ Форт-Александровскіде. Болыстың қалған 1175 үйі қысы-жазы мал шаруашылығының қамымен көшіп-қонып жүреді. Олардан 440 үй қыста Сеңгірқүм, Қарынжарық барса, жазда Сағыз өзеніне дейін жайлайды. 700 үй қыста қоныс қуып, Түркменстан жеріне ауады.
+
−
 
+
−
26. Бірінші Түрікменадай болысы. Негізгі рулары: Таңат, Арық, Тіней. 792 үй, 5 әкімшілік аулы бар. Мәмбетқүл (Шалбар) ауылы жыл бойына Форт-Александровскіде отырады. 120 үйі бар. Тәңірберген ауылында 200 үй бар. Одан 150 үй Бозашы түбегін жайлайды, мал шаруашылығымен қатар балық та аулайды. Қалған ауылдары болыстың басқа ауылдарымен бірге 522 үй жазғытүрым Ойыл, Темір өзендеріне дейін көшіп, қыста Сам, Қараалап, Боран, Қосқара, Мүзбел және Жаңғақтың ойын қыстайды.
+
−
 
+
−
27. Екінші Түрікменадай болысы. Бүған негізінен Қүдайке балалары, оның ішінде Қосай Бәли ауылдары кіреді. 5 әкімшілік ауылы, 710 үй бар. Есен аулында 170 үй болса, одан 60 үй жартылай көшпенді, мекені Қарашымырау, қалған 110 үй де жартылай көшпенді. Ақтөбені жайлайды. Есберді ауылында 130 үй бар, барлығы түгелдей көшіп жүреді, жазда Шилі, Темір өзендеріне дейін барып, Қоңыратқа дейін көшеді. Байбол ауылы 120 үйден түрады. Жартылай көшпенді. Жем өзенінің Ақмешітіне дейін барады. Қыста Қарынжарық, Сеңгірқүмдарды қыстайды. Бірінші және Екінші Өтеп ауылында көшпенді 290 үй бар. Байбол ауылымен бірге көшіп жүрген
+
  
 
==Дереккөздер==
 
==Дереккөздер==
 
<references/>
 
<references/>
  
−
{{Суретсіз мақала}}
 
  
−
[[Санат:Уезд]]
+
[[Санат:Қазақстан тарихи облыстары]]
 +
[[Санат:Маңғыстау облысы]]

00:02, 2026 ж. шілденің 13 кезіндегі нұсқасы

Үлгі:Әкімшілік бірлік

Адай оязы – әкімшілік-аумақтық бөлік. Бұрынғы Маңғыстау оязы 1920-жылдан бастап Адай оязы деп аталады. Адай оязы 27 болысқа бөлінеді. Әр болыс әкімшілік ауыл, ал ауылдар шаруашылық қауымдастыққа бөлінді. Орталық статистика басқармасының есебіне қарағанда 1924–1925 жылдары Адай оязында 128 124 адам тұрды, қалалықтар саны 1286. Ояздың ревкомның есебі бойынша 1926 жылы халық саны – 166 985-ке жеткен. Ұлттық құрамы негізінен қазақтар, орыстардың саны 3500 немесе 2%. Орыстар Николаевск (Баутин), Долгий, Құлалы кенттерінде, Форт-Александровскіде тұрды. Адай оязы 1927 жылы таратылды. <ref>Маңғыстау энциклопедиясы, 4том</ref>

Географиясы

1926-жылғы санақ бойынша ояз ауданы 287 161 км²,<ref name="перепись">Үлгі:Cite web</ref> ал Кіші кеңес энциклопедиясына сәйкес 303 325 км² құрады<ref>Үлгі:Кітап</ref>.

Ояз Маңғышлақ түбегі мен Қарабұғазкөл шығанағының солтүстік жағажайы территориясын алып жатты. Ояз батыста - Каспий теңізімен ұласты, оңтүстікте Түрікмен КСР-мен, шығыста Қарақалпақ АО-мен, солтүстік-шығыста Ақтөбе губерниясымен және солтүстікте Орал губерниясымен шектесті<ref>Үлгі:Cite web</ref>.

Ояз территориясының шығысын биіктігі 200 метрге дейін шөлді Үстірт дөңі алып жатты. Маңғышлақ түбегінде Ақтау (биіктігі 300 метрге дейін) және Қаратау (500 метрге дейін) жоталары орналасқан. Ояздың батыс жағын Каспий маңы ойпаты алып жатты, ол жақта КСРО-ның ең төмен нүктесі - Қарақия шұңғымасы орналасқан.

Оязда тұщы су мен өзендер жоқ деуге келерлік. Ояздың солтүстік жағында ғана Жем мен Сағыздың еспе құр сағалары ағып өтетін. Халықты сумен қамтамасыз ету құдықтар арқылы өткізілді. Құдықтар саны 2000-ға дейін жететін.

Ояз климаты - шұғыл-континеталды. Қаңтар айының орташа температурасы - солтүстікте -13 °C, оңтүстікте +1 °C; шілде айының орташа температурасы - +25 °C-тен +29 °C дейін жетеді. Жауын-шашынның орташа жылдық мөлшері - солтүстікте 200 мм. дейін (Ембі ауданы); оңтүстікте 80 мм. дейін (Үстірт). Жауын-шашын негізінен қыста жауды.

Оязда құба топырақтар басым болды. Қомақты территорияны шөл, сұр топырақ пен сортаң алып жатты. Ояздың қомақты территориясын шөлді жерлері бар жусан-сортаңды дала, солтүстігінде ғана жусанды дала болды.

Ояздың солтүстігінде дала фаунасы, басқа аймақтарда шөл фаунасы басым болды <ref name="БСЭ">Үлгі:Кітап</ref>.

Әкімшілік бөлінісі

1921 жылдың 3 наурызында ояз 5 ауданға бөлінді. Олар:

Аудан Болыстар
Адай-Табын ауданы 1-ші, 2-ші, 3-ші, 4-ші, 5-ші Адай; 1-ші, 2-ші, 3-ші, 4-ші, 5-ші, 6-шы Табын
Александр-Бай ауданы 1-ші, 2-ші Маңғыстау; Райымберді; Түпқараған
Бозащы ауданы 2-ші, 3-ші Бозащы; Жеменей; 1-ші Түрікменадай
Сенек-Сом ауданы 6-шы, 7-ші, 8-ші Адай; Әли-Бәйімбет
Үстірт-Сам ауданы 1-ші, 4-ші Бозащы; Келімберді; Тайсойған; Жем-Сағыз

1922 жылдың 9 қыркүйегінде аудандар таратылып, болыстар ояз басшылығына тікелей бағыныңқылы болды. 1923 жылдың 20 мамырында аудандық бөліну қайтадан құрылды:

Аудан Болыстар
Адай-Табын ауданы 1-ші, 2-ші, 3-ші Адай; Доңызтау-Ақкөл; Сам-Матай; Тайсойған-Сағыз; Ұлы Сам; Шилі-Сағыз; Жем-Сағыз
Маңғыстау-Бозащы ауданы 1-ші, 2-ші, 3-ші, 4-ші Бозащы; Жеменей; 1-ші, 2-ші Маңғыстау; Райымберді; Түпқараған
Үстірт-Қарақұм ауданы 4-ші, 6-шы, 7-ші Адай; Әли-Бәйімбет; Келімберді; 1-ші, 2-ші Түрікменадай

1923 жылдың 5 шілдесінде аудандар қайтадан таратылды. 1924 жылдың 27 қазанына қарай бірнеше өзгертулерден кейін ояз құрамына мына болыстар кірді: 1-ші, 2-ші, 3-ші, 4-ші, 6-шы, 7-ші Адай; Әли-Бәйімбет; 1-ші, 2-ші, 3-ші, 4-ші Бозащы; Доңызтау-Ақкөл; Келімберді; 1-ші, 2-ші Маңғыстау; Райымберді; Саматай; Тайсойған-Сағыз; 1-ші, 2-ші Түрікменадай; Ұлы Сам; Шилі-Сағыз; Жем-Сағыз. 1923 жылдың тамызынан 1924 жылдың қаңтарына дейін Доңызтау-Ақкөл мен Ұлы Сам болыстары Ақтөбе губерниясы Ақтөбе уезінің құрамында болды.

1925 жылдың қазан айында Ақтөбе губерниясы Темір уезінен Адай оязына Қазыбек пен Ойыл болыстары өткізілді. 1927 жылдың 14 мамырында бұл екі болыс, және Жем-Сағыз болысы Адай оязы құрамындағы Ойыл ауданына біріктірілді. Басқа болыстар ояз басшылығына тікелей бағыныңқылы болды<ref>Үлгі:Кітап</ref>.

Халқы

Орталық статистика басқармасының есебі бойынша 1924-1925 жылдары Адай оязында 128184 адам, оның 66716-сы ер адам, 61768-і әйел адам болды. Ал ояздық революциялық комитеттің 1926 жылғы мөліметі бойынша 166985 адамға жеткен. Ояз халқын үлттық қүрамына бөлгенде: орыстар — 3500 адам, немесе жалпы халықтың 2 пайызы. Қалғандары қазақтар, оларды руына бөлгенде негізгі 4 рудан тұрады. Олар: Адай, Шөмішті, Табын, Әлім. Адайлар 19 болыста түрған. Орыстар Новопокров (Баутино) кентінде (240 үй, онда 1276 адам, Долгий кентінде (80 үй, 488 адам), Қүлалы кентінде (15 үй, 55 адам), Форт-Александровскіде (220 үй, 1644 адам) түрған. Адай оязына қарасты 27 болыстың аумағы мен шаруашылық жағдайлары, көшіп қону жайылымдары төмендегіше сипатталған.

Экономикасы

Ояз халқы негізінен мал шаруашылығымен айналысқан. 1923-ші жылғы мағлұмат бойынша оязда 45 мың жылқы, 2 мың ірі қара мал, 518 мың қой, 80 мың ешкі және 84 мың түйе болған.

Ояздың солтүстігінде қатты қуаң емес жерлерінде егіншілік ошақтары болған. Оязда бидай (1922-ші жылы 980 тонна) мен тары (840 тонна) өсірілді. Оязда басқа дақылдар өсірумен айналыспаған. Каспий және Арал теңіздерінің жағалауында халық балық аулаумен айналысқан. Көптеген балықтар Маңғышлақ түбегінде ауланған (1922-ші жылы 57,3 тонна балық пен 155,4 тонна итбалық).

Өнеркәсіптен оязда тек қана тұнба тұздың майдагерлік өндіруі болған (1923-ші жылы 15,9 мың тонна). Адай оязында мирабилиттің бай кені болған (Қарабұғазкөл), бірақ бұл кезде кенді игеру жұмыстары өткізілмеген. Ояз негізінен ас тұзы мен мал шаруашылығы өнімдерін (тері, жүн және т.б.) экспорттаған және нан, ұн мен мата импорттаған. 1923–1924-ші жылы ояздың ішкі саудасы 222 мың сомды құрады, оның 96% жеке саудаға тиесілі болды. Бұған қарамастан сауданың басым бөлігін заттай тауар айырбасы құрады. 1923–1924‐ші жылы ояз бюджеті 159,9 мың сом пайда мен 285,4 мың сом шығын тапты. Бюджеттің 30% білім саласына құртылды.

Оязда теміржол мен дөңгелекті транспортқа арналған жолдар болмаған. Барлық тасымалдаулар керуен жолдары арқылы жүргізілген. Айына бір рет Форт-Александровскийдан Астараханға пароход жүрді<ref name="БСЭ"/>.

Дереккөздер

<references/>

«https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=Адай_уезі&oldid=134085» бетінен алынған