Нұсқалар арасындағы айырмашылық: "Қасым Тыныстанов"

Қазақ Энциклопедиясы жобасынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
ш (1 түзету)
ш (1 түзету)
 
(басқа бір қатысуышының арадағы бір түзетуі көрсетілмеген)
Жол нөмірі 1: Жол нөмірі 1:
−
{{Infobox Biography
+
{{Мемлекеттік қайраткер
−
|subject_name  =  Қасым Тыныстанов  
+
| түс                  = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын |
−
| date_of_birth = 1901
+
швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх -->
−
| place_of_birth = Қыргызстан
+
  | Қазақша есімі        = Қасым Тыныстанов
−
| date_of_death = 1937
+
| Шынайы есімі        = {{lang-ky|Касым Тыныстанов}}
−
| occupation   = Алаш қайраткері
+
  | Суреті              = Kasym Tynystanov on 10 som note.jpg
−
| nationality = [[Қазақтар|қазақ]]
+
| Сурет ені            =
 +
| Атауы                =
 +
| Титулы              = Қырғыз АКСР Ағарту халық комиссары
 +
| Ту                  = Flag of Kyrgyz A.S.S.R.png
 +
| Ту2                  =
 +
| Реті                =
 +
| Басқара бастады      = [[1927 жыл|1927]]
 +
| Басқаруын аяқтады    = [[1930 жыл|1930]]
 +
| Ізашары              = лауазым құрылды
 +
| Ізбасары            = Айтул Бабашалин
 +
| Президент            =
 +
| Премьер              = [[Жүсіп Әбдірахманұлы]]
 +
| Титулы_2            =
 +
| Ту_2                =
 +
| Ту2_2                =
 +
| Реті_2              =
 +
| Басқара бастады_2    =
 +
| Басқаруын аяқтады_2  =
 +
| Ізашары_2            =
 +
| Ізбасары_2          =
 +
| Титулы_3            =
 +
| Ту_3                =
 +
| Ту2_3                =
 +
| Реті_3              =
 +
| Басқара бастады_3    =
 +
| Басқаруын аяқтады_3  =
 +
| Ізашары_3            =
 +
| Ізбасары_3          =
 +
| Титулы_4            =
 +
| Ту_4                =
 +
| Ту2_4                =
 +
| Реті_4              =
 +
| Басқара бастады_4    =
 +
| Басқаруын аяқтады_4  =
 +
| Ізашары_4            =
 +
| Ізбасары_4          =
 +
| Туған күні        = 9.9.1901
 +
| Туған жері        = [[Шырпықты]], [[Пржевал уезі]], [[Жетісу облысы (Ресей империясы)|Жетісу облысы]], [[Түркістан генерал-губернаторлығы|Түркістан өлкесі]], [[Ресей империясы]]
 +
| Қайтыс болған күні  = 6.11.1938
 +
  | Қайтыс болған жері  = [[Сүйменқұл Шоқморов (ауыл)|Шоңтас]], [[Қант ауданы (1936—1998)|Ворошилов ауданы]], [[Қырғыз Кеңестік Социалистік Республикасы|Қырғыз КСР]]
 +
| Жерленді            = [[Ата-Бейіт|Ата-Бейіт мемориалдық кешен]]
 +
| Діні                =
 +
| Әкесі                = Тыныстан Марқатаев
 +
| Анасы                = Арпабек Марқатаева
 +
| Жұбайы              = Тұрдыбибі
 +
| Балалары            = Теңдік, Еркіндік, Бірлік және Кішімжан
 +
| Жұмыс істеген орны   = [[Жүсіп Баласағұни атындағы Қырғыз Ұлттық Универсиеті|ҚПИ]]
 +
| Партиясы            = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|БК(б)П]]
 +
  | Білімі              =
 +
| Мамандығы            = [[Ақын|ақын]], [[Аудармашы|аудармашы]]
 +
| Қолтаңбасы          = Kasym Tynystanov Signature.jpg
 +
| Сайты                =
 +
| Commons              = Kasym Tynystanov
 +
| Марапаттары          = Қырғызстан Республикасы Президентінің «ХХ ғасырдағы көрнекті ғылыми жетістіктері үшін» құрметті алтын медалі (2001)
 
}}
 
}}
−
Көрнекті Алаш қайраткері, қырғыз ұлты елшілдік қозғалысының көшбасшысы '''Қасым Тыныстанов''' 1901 жылы бүгінгі [[Қыргызстан]] жерінде туған. Алғаш мұсылманша хат танығаннан кейін, орыс тілін жекелеген мұғалімдерден үйренген. Мұнан соң алты сыныптық «түзем школында» оқып, оны 1918-
+
'''Қасым Тыныстанов''' ([[9 қыркүйек]] [[1901 жыл|1901]], [[Шырпықты]] ауылы, [[Пржевал уезі]], [[Жетісу облысы (Ресей империясы)|Жетісу облысы]], [[Түркістан генерал-губернаторлығы|Түркістан өлкесі]], [[Ресей империясы]] — [[6 қараша]] [[1938 жыл|1938]], [[Сүйменқұл Шоқморов (ауыл)|Шоңтас]], [[Қант ауданы (1936—1998)|Ворошилов ауданы]], [[Қырғыз Кеңестік Социалистік Республикасы|Қырғыз КСР]]) — көрнекті Алаш қайраткері, латын әліпбиіне негізделген қырғыз әліпбиінің негізін салушысы (1927—1940).
−
1919 жылдары бітірген (Пішпекте болса керек). 1919 жылы республикадағы жергілікті ұлт мамандарын даярлау жоспарына сәйкес, ол [[Түркістан]] кеңестік автономиясының орталығына курсқа, жұмысшы факультетіне жіберіледі. 1921 жылы Ташкенттегі өлкелік Қазақ-қырғыз халык ағарту институтына түседі. Осында 1924 жылға дейін оқиды. Осы тұста бүгінгі қырғыз зерттеушілері біле бермейтін Қ.Тыныстановтың айрықша шығармашылық өмірбаяны басталады. Қырғыз азаматы 1922 жылы 4 желтоқсанда Ташкентте ашылған «Талап» мәдениетті көркейтушілер ұйымының басқарма мүшесі болып сайланады. Мұны көрнекті [[Алаш]] қайраткері Х.Досмұхамедұлы басқарғаны, осында М.Тынышбайүлы, М.Жұмабаев, М. Әуезов сынды азаматтар жұмыс істегені белгілі. Тағы бір айрықша дәлел, Қасымның алғашқы өлеңдері қазақтың «Жаңа өріс» газетінде басылған (мұны қырғыз зерттеушілері «Өріс» деп кате жазып жүр). «Жаңа өріс» - [[Ташкент]]те 1920 жылы 18 сәуір мен 27 шілде аралығында шыққан газет. Ол - тарихи «Ақжол» газетінің ізашары, дәлірек айтсақ «Жаңа өріс» кейін жалғасын тауып, «Ақжол» деген атпен шыққан.
+
 
 +
== Өмірбаяны ==
 +
1901 жылы бүгінгі [[Қырғызстан]] жерінде туған. Алғаш мұсылманша хат танығаннан кейін, орыс тілін жекелеген мұғалімдерден үйренген. Мұнан соң алты сыныптық «түзем мектебінде» оқып, оны 1918-
 +
1919 жылдары бітірген (Пішпекте болса керек). 1919 жылы республикадағы жергілікті ұлт мамандарын даярлау жоспарына сәйкес, ол [[Түркістан]] кеңестік автономиясының орталығына курсқа, жұмысшы факультетіне жіберіледі. 1921 жылы Ташкенттегі өлкелік Қазақ-қырғыз халык ағарту институтына түседі. Осында 1924 жылға дейін оқиды. Осы тұста бүгінгі қырғыз зерттеушілері біле бермейтін Қ.Тыныстановтың айрықша шығармашылық өмірбаяны басталады. Қырғыз азаматы 1922 жылы 4 желтоқсанда Ташкентте ашылған «Талап» мәдениетті көркейтушілер ұйымының басқарма мүшесі болып сайланады. Мұны көрнекті [[Алаш]] қайраткері Х.Досмұхамедұлы басқарғаны, осында М.Тынышбайұлы, М.Жұмабай, М. Әуез сынды азаматтар жұмыс істегені белгілі. Тағы бір айрықша дәлел, Қасымның алғашқы өлеңдері қазақтың «Жаңа өріс» газетінде басылған (мұны қырғыз зерттеушілері «Өріс» деп қате жазып жүр). «Жаңа өріс» - [[Ташкент]]те 1920 жылы 18 сәуір мен 27 шілде аралығында шыққан газет. Ол - тарихи «Ақжол» газетінің ізашары, дәлірек айтсақ «Жаңа өріс» кейін жалғасын тауып, «Ақжол» деген атпен шыққан.
  
 
1924 жылы Ташкентте [[Түркістан]] мемлекеттік баспасынан Қ.Тыныстановтың «Қырғыз тілінің хрестоматиясы» атты алғашқы педагогикалық еңбегі жарық көреді.
 
1924 жылы Ташкентте [[Түркістан]] мемлекеттік баспасынан Қ.Тыныстановтың «Қырғыз тілінің хрестоматиясы» атты алғашқы педагогикалық еңбегі жарық көреді.
  
−
1925 жылдың басында ол К.К. Юдахинмен бірігіп орыс фабрикасының негізінде [[қырғыз]] әліпбиінің алғашқы нұсқасын жасайды. Ғалым осы жобасын 1926 жылы Бакуде өткен түріктанушылардың I сиезіне ұсынады, бірак ол қаралмайды. Осы басқосуда ғалым «Жаңа алфавитті түзудің негізгі принңиптері» атты баяндама жасайды.
+
1925 жылдың басында ол К.К. Юдахинмен бірігіп орыс фабрикасының негізінде [[қырғыз]] әліпбиінің алғашқы нұсқасын жасайды. Ғалым осы жобасын 1926 жылы Бакуде өткен түркітанушылардың I сиезіне ұсынады, бірак ол қаралмайды. Осы басқосуда ғалым «Жаңа алфавитті түзудің негізгі принциптері» атты баяндама жасайды.
  
 
1926 жылы Мәскеудің «Күншығыс» баспасынан қайраткердің «Ересектер үшін әліпби» атты еңбегі жарық көреді. Мұнан кейін ғалым бірыңғай сол кез үшін іргелі зерттеулер жасаумен болады: Қырғызстан астанасынан 1927 жылы «Қырғыз тілінің грамматикасы», 1934 жылы «Қырғыз әдеби тілінің жаңа орфографиясының жобасы», «Қырғыз тілінің морфологиясы», 1936 жылы «Қырғыз тілінің синтаксисі» атты кітаптар жариялайды.
 
1926 жылы Мәскеудің «Күншығыс» баспасынан қайраткердің «Ересектер үшін әліпби» атты еңбегі жарық көреді. Мұнан кейін ғалым бірыңғай сол кез үшін іргелі зерттеулер жасаумен болады: Қырғызстан астанасынан 1927 жылы «Қырғыз тілінің грамматикасы», 1934 жылы «Қырғыз әдеби тілінің жаңа орфографиясының жобасы», «Қырғыз тілінің морфологиясы», 1936 жылы «Қырғыз тілінің синтаксисі» атты кітаптар жариялайды.
Жол нөмірі 20: Жол нөмірі 76:
 
Қасымның туған елі мен [[түрік]] жұрты алдындағы айрықша еңбегі - поэзиядағы ізденістері. Оның алғашқы жыр кітабы «Қасым ырларынын жинағы» деген атпен Мәскеудің «Күншығыс» баспасынан 1925 жылы жарық көрді. Оның алғысөзін [[Қырғыз]] ғылым комиссиясының мүшесі Б.Даниярұлы жазған (осы жинақ дәл осы атпен 2001 жылы Қырғызстанда А.Ақаевтың алғы сөзімен қайта жарық көрді). [[Мәскеу]] жинағына ақынның 1920 жылдан бастап жазған өлеңдері енген. Ол осы кітабындағы «Алашқа» атты өлеңінде тарихтың тағылымды кезеңі мен ауыр шағын салыстыра еске алып, елді серпілуге шақырады.
 
Қасымның туған елі мен [[түрік]] жұрты алдындағы айрықша еңбегі - поэзиядағы ізденістері. Оның алғашқы жыр кітабы «Қасым ырларынын жинағы» деген атпен Мәскеудің «Күншығыс» баспасынан 1925 жылы жарық көрді. Оның алғысөзін [[Қырғыз]] ғылым комиссиясының мүшесі Б.Даниярұлы жазған (осы жинақ дәл осы атпен 2001 жылы Қырғызстанда А.Ақаевтың алғы сөзімен қайта жарық көрді). [[Мәскеу]] жинағына ақынның 1920 жылдан бастап жазған өлеңдері енген. Ол осы кітабындағы «Алашқа» атты өлеңінде тарихтың тағылымды кезеңі мен ауыр шағын салыстыра еске алып, елді серпілуге шақырады.
  
−
«Қаламға», «Айға», «Бұлбұлға», «Күйемін», «Бөбек тербеткетде», «Жастарға» т.б. өлеңдерінде сезім мен сыршылдықты қатар ұстап, оқырманға салмақты ой салады. Ал «Жаңыл мырза» поэмасында тарих қойнауына терең бойлап, ұлтқа қажет елшілдікті, жауапкершілікті асқақтата жырлайды.
+
«Қаламға», «Айға», «Бұлбұлға», «Күйемін», «Бөбек тербеткенде», «Жастарға» т.б. өлеңдерінде сезім мен сыршылдықты қатар ұстап, оқырманға салмақты ой салады. Ал «Жаңыл мырза» поэмасында тарих қойнауына терең бойлап, ұлтқа қажет елшілдікті, жауапкершілікті асқақтата жырлайды.
 
Қ.Тыныстановтың 1932 жылы жазған «Академиялық кештер» атты пьесасы «идеалистік ұстанымы үшін» кезінде қатты сыналғанға ұқсайды.
 
Қ.Тыныстановтың 1932 жылы жазған «Академиялық кештер» атты пьесасы «идеалистік ұстанымы үшін» кезінде қатты сыналғанға ұқсайды.
  
−
1935 жылы Фрунзеде «[[Манас]]» жырына байланысты тұңғыш [[бүкілодақтық конференция]] өтеді. Оның жұмысына Е.Поливанов, М.Әуезов т.б. ғалымдар катысады. Осы ғылыми жиында Қ.Тыныстанов манастанудың жаңа міндеттері туралы баяндама жасайды. Ғалымның осы және бұған дейінгі шынайы, ғылыми, елшіл пайымы саяси қуғын-сүргін жылдары алдынан шықты. Оған «ұлтшыл, кеңестік ұлт саясатына қарсы, иантюркист» деген айыптар тақты. 1937 жылы 1 тамызда ұсталып, өлім жазасына кесілді.
+
1935 жылы Фрунзеде «[[Манас]]» жырына байланысты тұңғыш [[бүкілодақтық конференция]] өтеді. Оның жұмысына Е.Поливанов, М.Әуез т.б. ғалымдар катысады. Осы ғылыми жиында Қ.Тыныстанов манастанудың жаңа міндеттері туралы баяндама жасайды. Ғалымның осы және бұған дейінгі шынайы, ғылыми, елшіл пайымы саяси қуғын-сүргін жылдары алдынан шықты. Оған «ұлтшыл, кеңестік ұлт саясатына қарсы, пантюркист» деген айыптар тақты. 1937 жылы 1 тамызда ұсталып, өлім жазасына кесілді.
 
<ref>«Алаш» қозғалысы. Алматы, 2008. ISBN 9965-32-715-7</ref>
 
<ref>«Алаш» қозғалысы. Алматы, 2008. ISBN 9965-32-715-7</ref>
 +
 
==Дереккөздер==
 
==Дереккөздер==
 
<references/>
 
<references/>
Жол нөмірі 33: Жол нөмірі 90:
  
 
[[Санат:Алаш қозғалысы]]
 
[[Санат:Алаш қозғалысы]]
−
[[Санат:Тұлғалар]]
+
[[Санат:КСРО ақындары]]
 +
[[Санат:1938 жылы бұйрықпен өлтірілгендер]]
  
  
 
{{stub}}
 
{{stub}}
 
{{Bio-stub}}
 
{{Bio-stub}}

00:10, 2026 ж. шілденің 13 кезіндегі нұсқасы

Үлгі:Мемлекеттік қайраткер Қасым Тыныстанов (9 қыркүйек 1901, Шырпықты ауылы, Пржевал уезі, Жетісу облысы, Түркістан өлкесі, Ресей империясы — 6 қараша 1938, Шоңтас, Ворошилов ауданы, Қырғыз КСР) — көрнекті Алаш қайраткері, латын әліпбиіне негізделген қырғыз әліпбиінің негізін салушысы (1927—1940).

Өмірбаяны

1901 жылы бүгінгі Қырғызстан жерінде туған. Алғаш мұсылманша хат танығаннан кейін, орыс тілін жекелеген мұғалімдерден үйренген. Мұнан соң алты сыныптық «түзем мектебінде» оқып, оны 1918- 1919 жылдары бітірген (Пішпекте болса керек). 1919 жылы республикадағы жергілікті ұлт мамандарын даярлау жоспарына сәйкес, ол Түркістан кеңестік автономиясының орталығына курсқа, жұмысшы факультетіне жіберіледі. 1921 жылы Ташкенттегі өлкелік Қазақ-қырғыз халык ағарту институтына түседі. Осында 1924 жылға дейін оқиды. Осы тұста бүгінгі қырғыз зерттеушілері біле бермейтін Қ.Тыныстановтың айрықша шығармашылық өмірбаяны басталады. Қырғыз азаматы 1922 жылы 4 желтоқсанда Ташкентте ашылған «Талап» мәдениетті көркейтушілер ұйымының басқарма мүшесі болып сайланады. Мұны көрнекті Алаш қайраткері Х.Досмұхамедұлы басқарғаны, осында М.Тынышбайұлы, М.Жұмабай, М. Әуез сынды азаматтар жұмыс істегені белгілі. Тағы бір айрықша дәлел, Қасымның алғашқы өлеңдері қазақтың «Жаңа өріс» газетінде басылған (мұны қырғыз зерттеушілері «Өріс» деп қате жазып жүр). «Жаңа өріс» - Ташкентте 1920 жылы 18 сәуір мен 27 шілде аралығында шыққан газет. Ол - тарихи «Ақжол» газетінің ізашары, дәлірек айтсақ «Жаңа өріс» кейін жалғасын тауып, «Ақжол» деген атпен шыққан.

1924 жылы Ташкентте Түркістан мемлекеттік баспасынан Қ.Тыныстановтың «Қырғыз тілінің хрестоматиясы» атты алғашқы педагогикалық еңбегі жарық көреді.

1925 жылдың басында ол К.К. Юдахинмен бірігіп орыс фабрикасының негізінде қырғыз әліпбиінің алғашқы нұсқасын жасайды. Ғалым осы жобасын 1926 жылы Бакуде өткен түркітанушылардың I сиезіне ұсынады, бірак ол қаралмайды. Осы басқосуда ғалым «Жаңа алфавитті түзудің негізгі принциптері» атты баяндама жасайды.

1926 жылы Мәскеудің «Күншығыс» баспасынан қайраткердің «Ересектер үшін әліпби» атты еңбегі жарық көреді. Мұнан кейін ғалым бірыңғай сол кез үшін іргелі зерттеулер жасаумен болады: Қырғызстан астанасынан 1927 жылы «Қырғыз тілінің грамматикасы», 1934 жылы «Қырғыз әдеби тілінің жаңа орфографиясының жобасы», «Қырғыз тілінің морфологиясы», 1936 жылы «Қырғыз тілінің синтаксисі» атты кітаптар жариялайды.

Қ.Тыныстанов 26 жасында Қырғыз АСР-інің халық ағарту комиссары болып тағайындалады. Қайраткер және ғалым ретінде қырғыз тілінің дыбыстық қатарын, грамматикасын және әдістемесін ғылыми жүйеге түсіріп, қырғыз ғылыми тілінің негізін қалыптастырады. Ол К.Юдахин, В.Бартольд, Е.Поливанов сынды әлемге белгілі ғалымдарды қырғыз тарихы мен әдебиетін, тілі мен этнографиясын зерттеуге және дүниежүзіне насихаттауға жұмылдыра алды.

Қасымның туған елі мен түрік жұрты алдындағы айрықша еңбегі - поэзиядағы ізденістері. Оның алғашқы жыр кітабы «Қасым ырларынын жинағы» деген атпен Мәскеудің «Күншығыс» баспасынан 1925 жылы жарық көрді. Оның алғысөзін Қырғыз ғылым комиссиясының мүшесі Б.Даниярұлы жазған (осы жинақ дәл осы атпен 2001 жылы Қырғызстанда А.Ақаевтың алғы сөзімен қайта жарық көрді). Мәскеу жинағына ақынның 1920 жылдан бастап жазған өлеңдері енген. Ол осы кітабындағы «Алашқа» атты өлеңінде тарихтың тағылымды кезеңі мен ауыр шағын салыстыра еске алып, елді серпілуге шақырады.

«Қаламға», «Айға», «Бұлбұлға», «Күйемін», «Бөбек тербеткенде», «Жастарға» т.б. өлеңдерінде сезім мен сыршылдықты қатар ұстап, оқырманға салмақты ой салады. Ал «Жаңыл мырза» поэмасында тарих қойнауына терең бойлап, ұлтқа қажет елшілдікті, жауапкершілікті асқақтата жырлайды. Қ.Тыныстановтың 1932 жылы жазған «Академиялық кештер» атты пьесасы «идеалистік ұстанымы үшін» кезінде қатты сыналғанға ұқсайды.

1935 жылы Фрунзеде «Манас» жырына байланысты тұңғыш бүкілодақтық конференция өтеді. Оның жұмысына Е.Поливанов, М.Әуез т.б. ғалымдар катысады. Осы ғылыми жиында Қ.Тыныстанов манастанудың жаңа міндеттері туралы баяндама жасайды. Ғалымның осы және бұған дейінгі шынайы, ғылыми, елшіл пайымы саяси қуғын-сүргін жылдары алдынан шықты. Оған «ұлтшыл, кеңестік ұлт саясатына қарсы, пантюркист» деген айыптар тақты. 1937 жылы 1 тамызда ұсталып, өлім жазасына кесілді. <ref>«Алаш» қозғалысы. Алматы, 2008. ISBN 9965-32-715-7</ref>

Дереккөздер

<references/>

Үлгі:Wikify

Үлгі:Суретсіз мақалаҮлгі:Stub Үлгі:Bio-stub

«https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=Қасым_Тыныстанов&oldid=138084» бетінен алынған