Нұсқалар арасындағы айырмашылық: "Мифологиялық кейіпкер"
ш (Cat-a-lot: Тасымалдануда... Санат:Қазақ әдебиеті → Санат:Қазақстан әдебиеті) |
(«File:Paolo_Uccello_047b.jpg» деген «File:Paolo_Uccello_Heiliger_Georg_und_der_Drachen_1_470.jpg» дегенмен алмастырылды.) |
||
| Жол нөмірі 1: | Жол нөмірі 1: | ||
[[Сурет:Bilibin. Baba Yaga.jpg|thumb|right|200px|Жалмауыз кемпір]] | [[Сурет:Bilibin. Baba Yaga.jpg|thumb|right|200px|Жалмауыз кемпір]] | ||
| − | '''Мифологиялық кейіпкер''' - [[миф]]тік дәуірде өмір сүріп, мифтік әлемдегі нәрсенің бәрін жасаушы, тіршілік атаулының бәрін дүниеге келтіруші күш. Қазақ [[фольклор]]ында да [[мифология]]лық кейіпкер бар. Олар өзінің шығу тегі мен мезгіліне, іс-әрекетіне қарай екі топқа бөлінеді. Бірі - архаикалық мифте бейнеленетін ілкі ата мен жасампаз қаһарман. Алғашқы адамға аң аулап, от жағып, тамақ пісіруді үйретуші және оның [[әдет-ғұрыптар]]ын орындаушы болып суреттеледі. Екінші топтағы [[кейіпкер]]лер - қастандық ойлаушы албасты, [[жезтырнақ]], жалғыз көзді дәу, үббе, күлдіргіш, [[айдаһар]], [[жалмауыз кемпір]], т.б. Бұл кейіпкерлер, негізінен, [[хикая]]да, [[ертегі]]де және көне [[Батырлық жырлар|батырлық жырда]] кездеседі. Іс-әрекетіне, сондай-ақ, шығу тегіне қарай бұл топтың өзі іштей екіге жіктеледі. Албасты, жезтырнақ, жалғыз көзді дәу, күлдіргіш тәрізді кейіпкерлер көне мифтен туған хикаяларда, айдаһар мен жалмауыз кемпір ертегіде болады. Ал кейінгі замандарда, [[ислам]]ның әсерінен бұлармен қатар [[пері]], [[дию]], [[шайтан]] сияқты ежелгі араб-иран әдебиетіндегі кейіпкерлер де көріне бастады. | + | '''Мифологиялық кейіпкер''' - [[миф]]тік дәуірде өмір сүріп, мифтік әлемдегі нәрсенің бәрін жасаушы, тіршілік атаулының бәрін дүниеге келтіруші күш. Қазақ [[фольклор]]ында да [[мифология]]лық кейіпкер бар. Олар өзінің шығу тегі мен мезгіліне, іс-әрекетіне қарай екі топқа бөлінеді. Бірі - архаикалық мифте бейнеленетін ілкі ата мен жасампаз [[қаһарман]]. Алғашқы адамға аң аулап, от жағып, тамақ пісіруді үйретуші және оның [[әдет-ғұрыптар]]ын орындаушы болып суреттеледі. Екінші топтағы [[кейіпкер]]лер - қастандық ойлаушы албасты, [[жезтырнақ]], жалғыз көзді дәу, үббе, күлдіргіш, [[айдаһар]], [[жалмауыз кемпір]], т.б. Бұл кейіпкерлер, негізінен, [[хикая]]да, [[ертегі]]де және көне [[Батырлық жырлар|батырлық жырда]] кездеседі. Іс-әрекетіне, сондай-ақ, шығу тегіне қарай бұл топтың өзі іштей екіге жіктеледі. Албасты, жезтырнақ, жалғыз көзді дәу, күлдіргіш тәрізді кейіпкерлер көне мифтен туған хикаяларда, айдаһар мен жалмауыз кемпір ертегіде болады. Ал кейінгі замандарда, [[ислам]]ның әсерінен бұлармен қатар [[пері]], [[дию]], [[шайтан]] сияқты ежелгі араб-иран әдебиетіндегі кейіпкерлер де көріне бастады. |
| − | [[Сурет:Paolo Uccello | + | [[Сурет:Paolo Uccello Heiliger Georg und der Drachen 1 470.jpg|thumb|left|200px|Айдаһар]] |
Хикаяда мифологиялық кейіпкер алғашқы қауым адамының әлем туралы өзін [[қоршаған орта]] жайындағы мифтік түсініктеріне негізделген наным нәтижесінде ойдан шығарған. Патриархалдық дәуірде [[Полинезия]]да, [[Понтий таулары|Понтида]],[[Якутия]]да, [[Африка]] тайпаларында бас [[құдай]]ларды дүниені құрушы деп түсіндіреді. [[Гомеролимп]]ке дейінгі [[Зевс]]тің образын тарихи күрделі және көп бейнелі болды деп суреттейді. [[Матриархат|Матриархалдық]] дәуірде олар үш басты, төрт басты, жүз қолды зұлым да кекшіл аждаһалар түрінде бейнеленген. Кейінгі заманда аталмыш мифологиялық кейіпкер басқа [[жанр]]ларға ауысқан және өздері типтес жаңа кейіпкерлер туғызған. Мысалы, көне [[батыр]]лық ертегілер кейбір [[эпос]]тарда ұшырасатын жеті басты жалмауыз, екі басты [[Самұрық құс]], мыстан кемпір, сондай-ақ, [[Таусоғар]], Көлтауысар, Желаяқ секілді кейіпкерлер бір жағынан көне мифтік сананың жемісі болса, екінші жағынан, ойдан шығарылған шартты көркем бейнелер. Мыстан кемпір - ежелгі жалмауыз кемпірдің [[феодализм]] дәуіріндегі өзгерген түрі. Таусоғар, Көлтауысар, Желаяқ - мифтік сана кезіндегі түсінік бойынша таудың, көлдің, желдің иелері. Бұл образды халық жаңаша көркем [[символ]] ретінде пайдаланып, оларға өзінің арман-аңсарын жүктеген. Сөйтіп, адамдардың ұшқыш кілемді армандағаны сияқты, қабілеті мол адамды армандағаны халықтың қиялынан туған десе де болады.<ref>Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref> | Хикаяда мифологиялық кейіпкер алғашқы қауым адамының әлем туралы өзін [[қоршаған орта]] жайындағы мифтік түсініктеріне негізделген наным нәтижесінде ойдан шығарған. Патриархалдық дәуірде [[Полинезия]]да, [[Понтий таулары|Понтида]],[[Якутия]]да, [[Африка]] тайпаларында бас [[құдай]]ларды дүниені құрушы деп түсіндіреді. [[Гомеролимп]]ке дейінгі [[Зевс]]тің образын тарихи күрделі және көп бейнелі болды деп суреттейді. [[Матриархат|Матриархалдық]] дәуірде олар үш басты, төрт басты, жүз қолды зұлым да кекшіл аждаһалар түрінде бейнеленген. Кейінгі заманда аталмыш мифологиялық кейіпкер басқа [[жанр]]ларға ауысқан және өздері типтес жаңа кейіпкерлер туғызған. Мысалы, көне [[батыр]]лық ертегілер кейбір [[эпос]]тарда ұшырасатын жеті басты жалмауыз, екі басты [[Самұрық құс]], мыстан кемпір, сондай-ақ, [[Таусоғар]], Көлтауысар, Желаяқ секілді кейіпкерлер бір жағынан көне мифтік сананың жемісі болса, екінші жағынан, ойдан шығарылған шартты көркем бейнелер. Мыстан кемпір - ежелгі жалмауыз кемпірдің [[феодализм]] дәуіріндегі өзгерген түрі. Таусоғар, Көлтауысар, Желаяқ - мифтік сана кезіндегі түсінік бойынша таудың, көлдің, желдің иелері. Бұл образды халық жаңаша көркем [[символ]] ретінде пайдаланып, оларға өзінің арман-аңсарын жүктеген. Сөйтіп, адамдардың ұшқыш кілемді армандағаны сияқты, қабілеті мол адамды армандағаны халықтың қиялынан туған десе де болады.<ref>Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref> | ||
21:31, 2024 ж. наурыздың 1 кезіндегі түзету
Мифологиялық кейіпкер - мифтік дәуірде өмір сүріп, мифтік әлемдегі нәрсенің бәрін жасаушы, тіршілік атаулының бәрін дүниеге келтіруші күш. Қазақ фольклорында да мифологиялық кейіпкер бар. Олар өзінің шығу тегі мен мезгіліне, іс-әрекетіне қарай екі топқа бөлінеді. Бірі - архаикалық мифте бейнеленетін ілкі ата мен жасампаз қаһарман. Алғашқы адамға аң аулап, от жағып, тамақ пісіруді үйретуші және оның әдет-ғұрыптарын орындаушы болып суреттеледі. Екінші топтағы кейіпкерлер - қастандық ойлаушы албасты, жезтырнақ, жалғыз көзді дәу, үббе, күлдіргіш, айдаһар, жалмауыз кемпір, т.б. Бұл кейіпкерлер, негізінен, хикаяда, ертегіде және көне батырлық жырда кездеседі. Іс-әрекетіне, сондай-ақ, шығу тегіне қарай бұл топтың өзі іштей екіге жіктеледі. Албасты, жезтырнақ, жалғыз көзді дәу, күлдіргіш тәрізді кейіпкерлер көне мифтен туған хикаяларда, айдаһар мен жалмауыз кемпір ертегіде болады. Ал кейінгі замандарда, исламның әсерінен бұлармен қатар пері, дию, шайтан сияқты ежелгі араб-иран әдебиетіндегі кейіпкерлер де көріне бастады.
Хикаяда мифологиялық кейіпкер алғашқы қауым адамының әлем туралы өзін қоршаған орта жайындағы мифтік түсініктеріне негізделген наным нәтижесінде ойдан шығарған. Патриархалдық дәуірде Полинезияда, Понтида,Якутияда, Африка тайпаларында бас құдайларды дүниені құрушы деп түсіндіреді. Гомеролимпке дейінгі Зевстің образын тарихи күрделі және көп бейнелі болды деп суреттейді. Матриархалдық дәуірде олар үш басты, төрт басты, жүз қолды зұлым да кекшіл аждаһалар түрінде бейнеленген. Кейінгі заманда аталмыш мифологиялық кейіпкер басқа жанрларға ауысқан және өздері типтес жаңа кейіпкерлер туғызған. Мысалы, көне батырлық ертегілер кейбір эпостарда ұшырасатын жеті басты жалмауыз, екі басты Самұрық құс, мыстан кемпір, сондай-ақ, Таусоғар, Көлтауысар, Желаяқ секілді кейіпкерлер бір жағынан көне мифтік сананың жемісі болса, екінші жағынан, ойдан шығарылған шартты көркем бейнелер. Мыстан кемпір - ежелгі жалмауыз кемпірдің феодализм дәуіріндегі өзгерген түрі. Таусоғар, Көлтауысар, Желаяқ - мифтік сана кезіндегі түсінік бойынша таудың, көлдің, желдің иелері. Бұл образды халық жаңаша көркем символ ретінде пайдаланып, оларға өзінің арман-аңсарын жүктеген. Сөйтіп, адамдардың ұшқыш кілемді армандағаны сияқты, қабілеті мол адамды армандағаны халықтың қиялынан туған десе де болады.<ref>Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref>
Дереккөздер
<references/> Үлгі:Stub: Қазақ әдебиеті Үлгі:Wikify
