Нұсқалар арасындағы айырмашылық: "Әбілмәмбет хан"
ш (1 түзету) |
|||
| (2 қатысушының арадағы 2 түзетуі көрсетілмеген) | |||
| Жол нөмірі 7: | Жол нөмірі 7: | ||
| Атауы = | | Атауы = | ||
| Титулы = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]] | | Титулы = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]] | ||
| − | | Ту = Kazakh Khanate.svg | + | | Ту = Flag of the Kazakh Khanate.svg |
| Ту2 = | | Ту2 = | ||
| − | | Басқара бастады = | + | | Басқара бастады = 1748 |
| − | | Басқаруын аяқтады = 1771 | + | | Басқаруын аяқтады = 1770 немесе 1771 |
| Ізашары = [[Болат хан]] | | Ізашары = [[Болат хан]] | ||
| Ізбасары = [[Абылай хан]] | | Ізбасары = [[Абылай хан]] | ||
| − | | Титулы_2 = | + | | Титулы_2 =[[Орта жүз]]дің ханы |
| − | | Ту_2 = | + | | Ту_2 =Flag of the Kazakh Khanate.svg |
| Ту2_2 = | | Ту2_2 = | ||
| Реті_2 = | | Реті_2 = | ||
| − | | Басқара бастады_2 = | + | | Басқара бастады_2 =1739 |
| − | | Басқаруын аяқтады_2 = | + | | Басқаруын аяқтады_2 =1770 немесе 1771 |
| − | | Ізашары_2 = | + | | Ізашары_2 =[[Сәмеке хан]] |
| − | | Ізбасары_2 = | + | | Ізбасары_2 =[[Абылай хан]] |
| Титулы_3 = | | Титулы_3 = | ||
| Ту_3 = | | Ту_3 = | ||
| Жол нөмірі 37: | Жол нөмірі 37: | ||
| Ізашары_4 = | | Ізашары_4 = | ||
| Ізбасары_4 = | | Ізбасары_4 = | ||
| − | | Туған күні = | + | | Туған күні =XVII ғасырдың аяғы |
| Туған жері = | | Туған жері = | ||
| − | | Қайтыс болған күні = | + | | Қайтыс болған күні =1770 немесе 1771 |
| Қайтыс болған жері = | | Қайтыс болған жері = | ||
| − | | Жерленді = | + | | Жерленді =[[Түркістан (қала)|Түркістан]] |
| − | | Діні = | + | | Діні =[[Ислам]] |
| Әкесі = [[Болат хан]] | | Әкесі = [[Болат хан]] | ||
| Анасы = | | Анасы = | ||
| Жұбайы = | | Жұбайы = | ||
| − | | Балалары = | + | | Балалары =[[Әбілпейіз сұлтан]]<br>[[Тәуке сұлтан]]<br>Болат сұлтан<br>Әбілтек сұлтан |
| Партиясы = | | Партиясы = | ||
| Білімі = | | Білімі = | ||
| Жол нөмірі 53: | Жол нөмірі 53: | ||
| Commons = | | Commons = | ||
| Марапаттары = | | Марапаттары = | ||
| + | |Түсініктемелер= | ||
}} | }} | ||
| − | '''Әбілмәмбет хан''' ( | + | '''Әбілмәмбет хан''' (толық есімі ''Әбіл-Мұхаммед-Баһадүр-хан'', жазба деректерде ''Абдулмамет, Абулмамет, Абульмагмет, Аймамбет, Оболмамет, Abul Mamet'', XVII ғасырдың аяғы — 1770 немесе 1771, [[Түркістан (қала)|Түркістан]]) — [[сұлтан]], 1739 жылдан бастап [[Орта жүз|Орта жүздің]], ал 1748 жылдан кейін қазақтың бас ханы. Орта жүздің ханы [[Болат хан|Болаттың]] үлкен ұлы, [[Тәуке хан]]ның немересі. |
| − | + | == Өмірбаяны == | |
| − | Әбілмәмбет | + | [[Сәмеке хан]]ның тұсында Әбілмәмбет сұлтан [[арғын]] тайпасының құрамындағы [[атығай]] руын, [[қыпшақтар]]дың бір бөлігін, [[уақ]]тарды, [[керей (тайпа)|керейлерді]] билеген. 1723 жылы қазақ даласына жоңғар [[қонтайшы|қонтайшысы]] [[Сыбан Раптан|Цэван Рабданның]] үлкен ұлы Лоузан-Шононың жорығынан кейін Сырдария өңіріне, ал 1725 жылы [[Бұхара хандығы|Бұхар хандығының]] иеліктеріне бет алды. 1726-1727 жылдары [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілхайыр]], Сәмеке хандардың [[қалмақтар|еділ қалмақтарына]], жайық [[казактар]]ына қарсы бағытталған жорығына қатысып, құрамы 500 сарбаздан тұратын, ал 1733 жылы [[башқұрттар|башқұрт тайпаларына]] қарсы ұйымдастырылған жорығында 1000 адамдық топты басқарған. |
| + | [[File:Әбілмәмбет ханның Астрахан губернаторына хаты (1744).jpg|left|thumb|350px|Әбілмәмбет ханның Астрахан губернаторы [[Василий Никитич Татищев|В.Н.Татищевке]] хаты (1744)]] | ||
| + | 1739 жылдың көктемінде Түркістан қаласында арғын, уақ, керей старшындарының және танымал батыр [[Нияз Барқыұлы]]ның қолдауымен хан тағына отырды. [[Абылай хан|Абылай сұлтанмен]] бірге қазақтардың солтүстік-батыс аймақтарына қоныс аударған. 1740 жылдың 28 тамызында ресей патшайымы [[Анна Иоанновна]]ға ант берген. | ||
| + | 1740-1741 жылдары Орта жүздің қазақтары жоңғар нояндары Шара-Манджи, Септен және [[Қалдан Серен]]нің үлкен ұлы Лама-Доржидің жаңа жойқын соққыларына тап болды. Әбілмәмбет хан [[Кіші жүз]]дің аумағына көшіп, Ілек және Жайық өзендерінің аңғарларын паналаған. Орта жүз билеушілерінің ұсынған бейбіт бітім-шартына жауап ретінде қонтайшы Қалдан Серен Әбілмәмбет пен [[Барақ хан Тұрсын ұлы|Бараққа]] 1742 жылдың сәуір айында Түркістанға қайтып, Жоңғарияға аманат жіберіп, алман төлеуді талап етті. Қалыптасқан саяси жағдайға байланысты Әбілмәмбет хан талаптардың бір бөлігін орындай отырып, 1742 жылдың аяғында Түркістан аймағына қоныс аударып, ұлы [[Әбілпейіз сұлтан|Әбілпейіз сұлтанды]] Жоңғарияға аманат ретінде аттандырған. | ||
| − | + | 1750-ші жылдары орын алған үзілісті ескермегенде 1743 жылдың күзінен өмірінің соңына дейін Түркістан қаласында тұрған. Қала үшін Сәмеке ханның ұлы Сейітпен 2 жыл бойы талас жүргізген. Жоңғар қонтайшысы Қалдан Сереннің көмегіне сүйенген Әбілмәмбет 1745 жылдың аяғында Түркістан қаласымен көршілес [[Сауран]], [[Сығанақ]], [[Созақ]], [[Отырар]] және т.б. кішігірім кенттердің билеушісіне айналды. | |
| − | + | XVIII ғасырдың 50-ші жылдары Әбілмәмбеттің Түркістан аймағындағы жаңа қарсыласына [[Есім Нұралыұлы|Есім хан]] (1756-1798) айналды. Әбілмәмбет хан Түркістан қаласын 1758 жылы қалдыруға мәмбүр болған. Алайда, 1762 жылдың көктемінде Абылай сұлтанның, [[Қазыбек би|Қаз дауысты Қазыбек бидің]] делдалдық көмегінің арқасында бейбіт келісімге келді. Бітім шартқа сәйкес Түркістан қаласы мен көршілес елді-мекендер 2 бөлікке бөлінген. | |
| − | == | + | Әбілхайыр ханның өлімінен кейін шартты түрде қазақтың бас ханына айналды. XVIII ғасырдың 60-шы жылдары оның қол астында арғын тайпасының құрамындағы рулардың үлкен тобы, [[наймандар|наймандардың]] кейбір рулары, уақ, керей, қыпшақ және 5000 отбасыдан тұратын қоңыраттар болған. Осы уақыттан бастап Түркістан қаласынан шықпастай өмір сүріп, 1770 жылдың аяғында немесе 1771 жылдың басында қайтыс болған. Кейбір деректерге сәйкес [[Қожа Ахмет Йассауи кесенесі]]нде жерленген. |
| − | + | ||
| + | Әбілмәмбет ханның әйелдері мен ұрпақтары туралы нақты тарихи деректер сақталған жоқ. Оның үлкен ұлы Болат арғындардың бір бөлігі мен [[қоңырат]] тайпасын, екінші ұлы Әбілпейіз сұлтан наймандардың үлкен бірлестігін, ал үшінші ұлы Тәуке [[сіргелі]] және [[сарыүйсін|сары-үйсіндердің]] жеке топтарын басқарған. | ||
| + | |||
| + | == Әдебиет == | ||
| + | |||
| + | * ''Андреев И.Г.'' Описание Средней орды киргиз-кайсаков / Составление, транскрипция скорописи XVIII в. и комментарии И.В. Ерофеевой. Алматы., 1998. | ||
| + | * ''Бакунин В.М.'' Описание калмыцких народов, а особливо из них торгоутского, и поступков их ханов и владельцев. Элиста. 1995.'' | ||
| + | * ''Валиханов Ч.Ч.'' Собрание сочинений в пяти томах. Т.1.Алма-Ата, 1985. | ||
| + | * ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО «АБДИ Компани», 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0. | ||
| + | * ''Левшин А.И.'' Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких орд и степей. Изд. 3-е / Сост. И.В. Ерофеева. Алматы, 2009. | ||
| + | * ''Моисеев В.А.'' Джунгарское ханство и казахи. XVII-XVIII вв.Алма-Ата, 1991. | ||
| + | * ''Рычков П.И.'' Топография Оренбургской губернии. Изд. 3-е. Уфа, 1999. | ||
{{Қазақ хандары}} | {{Қазақ хандары}} | ||
| Жол нөмірі 71: | Жол нөмірі 86: | ||
[[Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары]] | [[Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары]] | ||
[[Санат:1771 жылы қайтыс болғандар]] | [[Санат:1771 жылы қайтыс болғандар]] | ||
| + | [[Санат:Төрелер]] | ||
19:05, 2026 ж. маусымның 25 кезіндегі нұсқасы
Үлгі:Мемлекеттік қайраткер Әбілмәмбет хан (толық есімі Әбіл-Мұхаммед-Баһадүр-хан, жазба деректерде Абдулмамет, Абулмамет, Абульмагмет, Аймамбет, Оболмамет, Abul Mamet, XVII ғасырдың аяғы — 1770 немесе 1771, Түркістан) — сұлтан, 1739 жылдан бастап Орта жүздің, ал 1748 жылдан кейін қазақтың бас ханы. Орта жүздің ханы Болаттың үлкен ұлы, Тәуке ханның немересі.
Өмірбаяны
Сәмеке ханның тұсында Әбілмәмбет сұлтан арғын тайпасының құрамындағы атығай руын, қыпшақтардың бір бөлігін, уақтарды, керейлерді билеген. 1723 жылы қазақ даласына жоңғар қонтайшысы Цэван Рабданның үлкен ұлы Лоузан-Шононың жорығынан кейін Сырдария өңіріне, ал 1725 жылы Бұхар хандығының иеліктеріне бет алды. 1726-1727 жылдары Әбілхайыр, Сәмеке хандардың еділ қалмақтарына, жайық казактарына қарсы бағытталған жорығына қатысып, құрамы 500 сарбаздан тұратын, ал 1733 жылы башқұрт тайпаларына қарсы ұйымдастырылған жорығында 1000 адамдық топты басқарған.
1739 жылдың көктемінде Түркістан қаласында арғын, уақ, керей старшындарының және танымал батыр Нияз Барқыұлының қолдауымен хан тағына отырды. Абылай сұлтанмен бірге қазақтардың солтүстік-батыс аймақтарына қоныс аударған. 1740 жылдың 28 тамызында ресей патшайымы Анна Иоанновнаға ант берген. 1740-1741 жылдары Орта жүздің қазақтары жоңғар нояндары Шара-Манджи, Септен және Қалдан Сереннің үлкен ұлы Лама-Доржидің жаңа жойқын соққыларына тап болды. Әбілмәмбет хан Кіші жүздің аумағына көшіп, Ілек және Жайық өзендерінің аңғарларын паналаған. Орта жүз билеушілерінің ұсынған бейбіт бітім-шартына жауап ретінде қонтайшы Қалдан Серен Әбілмәмбет пен Бараққа 1742 жылдың сәуір айында Түркістанға қайтып, Жоңғарияға аманат жіберіп, алман төлеуді талап етті. Қалыптасқан саяси жағдайға байланысты Әбілмәмбет хан талаптардың бір бөлігін орындай отырып, 1742 жылдың аяғында Түркістан аймағына қоныс аударып, ұлы Әбілпейіз сұлтанды Жоңғарияға аманат ретінде аттандырған.
1750-ші жылдары орын алған үзілісті ескермегенде 1743 жылдың күзінен өмірінің соңына дейін Түркістан қаласында тұрған. Қала үшін Сәмеке ханның ұлы Сейітпен 2 жыл бойы талас жүргізген. Жоңғар қонтайшысы Қалдан Сереннің көмегіне сүйенген Әбілмәмбет 1745 жылдың аяғында Түркістан қаласымен көршілес Сауран, Сығанақ, Созақ, Отырар және т.б. кішігірім кенттердің билеушісіне айналды.
XVIII ғасырдың 50-ші жылдары Әбілмәмбеттің Түркістан аймағындағы жаңа қарсыласына Есім хан (1756-1798) айналды. Әбілмәмбет хан Түркістан қаласын 1758 жылы қалдыруға мәмбүр болған. Алайда, 1762 жылдың көктемінде Абылай сұлтанның, Қаз дауысты Қазыбек бидің делдалдық көмегінің арқасында бейбіт келісімге келді. Бітім шартқа сәйкес Түркістан қаласы мен көршілес елді-мекендер 2 бөлікке бөлінген.
Әбілхайыр ханның өлімінен кейін шартты түрде қазақтың бас ханына айналды. XVIII ғасырдың 60-шы жылдары оның қол астында арғын тайпасының құрамындағы рулардың үлкен тобы, наймандардың кейбір рулары, уақ, керей, қыпшақ және 5000 отбасыдан тұратын қоңыраттар болған. Осы уақыттан бастап Түркістан қаласынан шықпастай өмір сүріп, 1770 жылдың аяғында немесе 1771 жылдың басында қайтыс болған. Кейбір деректерге сәйкес Қожа Ахмет Йассауи кесенесінде жерленген.
Әбілмәмбет ханның әйелдері мен ұрпақтары туралы нақты тарихи деректер сақталған жоқ. Оның үлкен ұлы Болат арғындардың бір бөлігі мен қоңырат тайпасын, екінші ұлы Әбілпейіз сұлтан наймандардың үлкен бірлестігін, ал үшінші ұлы Тәуке сіргелі және сары-үйсіндердің жеке топтарын басқарған.
Әдебиет
- Андреев И.Г. Описание Средней орды киргиз-кайсаков / Составление, транскрипция скорописи XVIII в. и комментарии И.В. Ерофеевой. Алматы., 1998.
- Бакунин В.М. Описание калмыцких народов, а особливо из них торгоутского, и поступков их ханов и владельцев. Элиста. 1995.
- Валиханов Ч.Ч. Собрание сочинений в пяти томах. Т.1.Алма-Ата, 1985.
- Ерофеева И.В. Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО «АБДИ Компани», 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0.
- Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких орд и степей. Изд. 3-е / Сост. И.В. Ерофеева. Алматы, 2009.
- Моисеев В.А. Джунгарское ханство и казахи. XVII-XVIII вв.Алма-Ата, 1991.
- Рычков П.И. Топография Оренбургской губернии. Изд. 3-е. Уфа, 1999.
.jpg){kind=link}