Бішкек бетінің бастапқы мәтінін қарау

{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Бішкек
 |шынайы атауы            = {{lang-ky|Бишкек}}
 |сурет                  = {{Фотомонтаж
 | photo1a = Ala-too Square in Bishkek, Kyrgyzstan, 2007-09-11 (color-corrected).jpg
 | photo2a = Bishkek.jpg
 | photo2b = High way 2.jpg
 | photo3a =
 | photo3b = Bishkek 10.JPG
 | photo4a =
 | photo4b = Katedrální kostel svatého Vzkříšení, Biškek.jpg
 | photo5a =
 | photo5b =
 | spacing = 2
 |position      = center
 |color_border  = white
 |color         = white
 | size = 266
  }}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Қырғызстан
 |елтаңба                 = Coat of arms of Bishkek Kyrgyzstan.svg
 |ту                      = Flag of Bishkek.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = Бішкек елтаңбасы
 |ту сипаттамасы          = Бішкек туы
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 42|lat_min = 52|lat_sec = 0
  |lon_dir = E|lon_deg = 74|lon_min = 34|lon_sec = 0
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                   = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 4 аудан<br>(Ленин, Октябрь, Первомай, Свердлов)
 |басшының түрi           = [[Бішкек мэрі|Мэрі]]
 |басшысы                   = [[Айбек Жунушалиев]]
 |құрылған уақыты         = 1825
 |алғашқы дерек           = 1860
 |бұрынғы атаулары        = Пішпек ([[1926 жыл|1926]] дейін)<br />Фрунзе ([[1926 жыл|1926]]-[[1991 жыл|1991]])
 |статус алуы             = 1878
 |жер аумағы              = 387<ref name="Мэрі">{{Cite web |url=http://meria.kg/ky/history |title=Бишкек – Кыргыз Республикасынын борбору |accessdate=2018-09-11 |archiveurl= |archivedate= |deadlink=yes }}</ref>
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 750—900
 |климаты                 = қатаң континенталды
 |ресми тілі              = қырғыз • орыс
  |тұрғыны                = {{өсім}}1 251 300<ref name="Санақ 2021">{{Cite web |url=http://www.stat.kg/ru/statistics/download/operational/769/ |title=Численность постоянного населения Кыргызской Республики на 1 января 2021 г. |accessdate=2021-05-13 |archiveurl= |archivedate= |deadlink= }}</ref>
  |санақ жылы             = 2024
  |тығыздығы              = 5300
  |шоғырлануы             = 2 000 000 аса<ref>Рафис Абазов, Historical Dictionary of Kyrgyzstan, с. 91, ISBN 0-8108-4868-6</ref>
  |ұлттық құрамы          = [[қырғыздар]] — 73,69 %<br>[[орыстар]] — 16,64 %<br>[[ұйғырлар]] — 1,57 %<br>басқалары — 8,10 %
  |конфессионалдық құрамы = [[Ислам|мұсылман]]дар, [[Христиандық|христиандар]] және басқалары
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +6
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +996 312
 |пошта индексі           = 720001-720083<ref name="Индекстер">[http://kyrgyzpost.kg/ru/indeksy/category/bishkek.html Байланыс бөлімі. Бішкек] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170503175101/http://www.kyrgyzpost.kg/ru/indeksy/category/bishkek.html |date=2017-05-03 }}</ref>
 |пошта индекстері        = 720001
 |автомобиль коды         = B, E және 01
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Bishkek
 |сайты                   = http://meria.kg
 |сайт тілі               = ky
|сайт тілі 2              = ru
}}
'''Бішкек''' ({{lang-ky|Бишкек}}) — [[Қырғызстан]]нның [[елорда|астанасы]] мен ең үлкен қаласы. Ерекше басқару бірлігі. Қала Қырғыз Республикасының солтүстігінде [[Қазақстан]] шекарасынан 25 км қашықтықта орналасқан.

== Құрылымы ==
Қала ауқымы — 160 км². Қала әкімшілігі төрт бөлікке бөлінген.

{| class="wikitable"
|-
!Аудан ||Халық саны,мың адам ||Аумағы, га
|-
|Ленин ||187,4 ||4373
|-
|Октябрь ||219,2 ||3200
|-
|Первомай ||158,3 ||4715
|-
|Свердлов ||207,1 ||2920
|}

== Тарихы ==
Қала ежелден бері [[Ұлы Жібек жолы]] бойындағы қала болатын. [[1825 жыл]]ы [[Қоқан хандығы]]ның Өзбек Ханы қаланы күшейтіп, маңызды қалалардың біріне айналдырды. Алайда, [[1862 жыл]]ы [[Ресей империясы|Патшалық Ресей]] қанды шайқаста фортты жаулап алып, оны Орыстың гарнизонына айналдырды. [[1877 жыл|1877]] қала атауы Пішпекке өзгертілсе, [[1926 жыл]]ы қала жаңа құрылған [[Қырғыз Автономиялық Социалистік Кеңес Республикасы (1926—1936)|Қырғыз АКСР-ның]] астанасы болып белгіленіп оның аты Фрунзеге ауыстырылды.

[[1991 жыл]]дың 5 ақпанында қала қайтадан Бішкек болып аталынды. 1990 жылдары Кеңес үкіметінің құлдырауына байланысты күйсіздеуге ұшыраған қала, қазіргі уақытта жылдам дамушы қалалардың бірі.

== Халқы ==
{| class="wikitable sortable"
|+1989-2009 жылғы халық санақтары мен 2019 жылғы болжам бойынша тұрғындардың этникалық құрамы:
!
!1989 жылғы
саны<ref name="Этно2009.Бишкек2">[https://web.archive.org/web/20120321015617/http://212.42.101.100:8088/nacstat/sites/default/files/%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%20%D0%91%D0%B8%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BA.pdf Перепись населения Киргизии 2009. Бишкек]</ref>
!%
!1999 жылғы
саны<ref name="Этно2009.Бишкек2" />
!%
!2009 жылғы
саны<ref name="Этно2009.Бишкек2" />
!%
!2019 жылғы
саны<ref name="Демографический ежегодник">[http://stat.kg/media/publicationarchive/124c2f33-e6f2-453d-91a8-4d916ce10a66.rar Демографический ежегодник Кыргызской Республики 2014—2018]</ref>
!%
|-
|жалпы
| align="right" |619903
| align="right" |100,00 %
| align="right" |762308
| align="right" |100,00 %
| align="right" |835743
| align="right" |100,00 %
| align="right" |1 027 245
| align="right" |100,00 %
|-
|[[Қырғыздар]]
| align="right" |141841
| align="right" |22,88 %
| align="right" |398000
| align="right" |52,21 %
| align="right" |552957
| align="right" |66,16 %
| align="right" |763 826
| align="right" |74,36 %
|-
|[[Орыстар]]
| align="right" |345387
| align="right" |55,72 %
| align="right" |252831
| align="right" |33,17 %
| align="right" |192080
| align="right" |22,98 %
| align="right" |165 029
| align="right" |16,07 %
|-
|[[Ұйғырлар]]
| align="right" |10977
| align="right" |1,77 %
| align="right" |13143
| align="right" |1,72 %
| align="right" |13380
| align="right" |1,60 %
| align="right" |15 983
| align="right" |1,56 %
|-
|[[Өзбектер]]
| align="right" |10390
| align="right" |1,68 %
| align="right" |12393
| align="right" |1,63 %
| align="right" |11801
| align="right" |1,41 %
| align="right" |13 990
| align="right" |1,36 %
|-
|[[Корейлер]]
| align="right" |10043
| align="right" |1,62 %
| align="right" |12710
| align="right" |1,67 %
| align="right" |12014
| align="right" |1,44 %
| align="right" |12 423
| align="right" |1,21 %
|-
|[[Татарлар]]
| align="right" |16984
| align="right" |2,74 %
| align="right" |15817
| align="right" |2,07 %
| align="right" |12712
| align="right" |1,52 %
| align="right" |11 775
| align="right" |1,15 %
|-
|[[Қазақтар]]
| align="right" |8943
| align="right" |1,44 %
| align="right" |12064
| align="right" |1,58 %
| align="right" |9013
| align="right" |1,08 %
| align="right" |10 301
| align="right" |1,00 %
|-
|[[Дүнгендер]]
| align="right" |2618
| align="right" |0,42 %
| align="right" |3558
| align="right" |0,47 %
| align="right" |4040
| align="right" |0,48 %
| align="right" |5 305
| align="right" |0,52 %
|-
|[[Украиндар]]
| align="right" |34321
| align="right" |5,54 %
| align="right" |16125
| align="right" |2,12 %
| align="right" |7987
| align="right" |0,96 %
| align="right" |4 630
| align="right" |0,45 %
|-
|[[Түріктер]]
| align="right" |908
| align="right" |0,15 %
| align="right" |2277
| align="right" |0,30 %
| align="right" |3149
| align="right" |0,38 %
| align="right" |3 746
| align="right" |0,36 %
|-
|[[Әзербайжандар]]
| align="right" |2166
| align="right" |0,35 %
| align="right" |2454
| align="right" |0,32 %
| align="right" |2142
| align="right" |0,26 %
| align="right" |2 722
| align="right" |0,26 %
|-
|[[Немістер]]
| align="right" |13619
| align="right" |2,20 %
| align="right" |5228
| align="right" |0,69 %
| align="right" |2554
| align="right" |0,31 %
| align="right" |2 416
| align="right" |0,24 %
|-
|[[Тәжіктер]]
| align="right" |709
| align="right" |0,11 %
| align="right" |1828
| align="right" |0,24 %
| align="right" |817
| align="right" |0,10 %
| align="right" |1 055
| align="right" |0,10 %
|-
|[[Түрікмендер]]
| align="right" |369
| align="right" |0,06 %
| align="right" |132
| align="right" |0,02 %
| align="right" |703
| align="right" |0,08 %
| align="right" |784
| align="right" |0,08 %
|-
|[[Армяндар]]
| align="right" |1218
| align="right" |0,20 %
| align="right" |726
| align="right" |0,10 %
| align="right" |512
| align="right" |0,06 %
| align="right" |486
| align="right" |0,05 %
|-
|[[Белорустар]]
| align="right" |4119
| align="right" |0,66 %
| align="right" |1341
| align="right" |0,18 %
| align="right" |638
| align="right" |0,08 %
| align="right" |393
| align="right" |0,04 %
|-
|[[Еврейлер]]
| align="right" |4822
| align="right" |0,78 %
| align="right" |1293
| align="right" |0,17 %
| align="right" |498
| align="right" |0,06 %
| align="right" |379
| align="right" |0,04 %
|-
|басқалары
| align="right" |10469
| align="right" |1,69 %
| align="right" |10388
| align="right" |1,36 %
| align="right" |8746
| align="right" |1,05 %
| align="right" |12 002
| align="right" |1,17 %
|}

==Білім және ғылым==
2018 жылғы ақпаратқа сәйкес Бішкекте 45 жоғарғы оқу орны тіркелген, оның 22-і мемлекеттік, ал қалған 23-і мемлекеттік емес.

Қалада орналасқан жоғарғы оқу орындары:
* Жүсіп Баласағұн атындағы Қырғыз ұлттық университеті
* И. Раззаков атындағы Қырғыз мемлекеттік техникалық университеті
* Қырғыз ұлттық құрылыс, көлік және архитектура университеті
* К. Карасаев атындағы Бішкек гуманитарлық университеті
* Қырғыз ұлттық дене тәрбиесі және спорт академиясы
* Қырғыз ұлттық аграрлы университеті
* Қырғыз ұлттық консерваториясы
* Қырғыз-Ресей славян университеті
* Туризм және сервис академиясы
* Халықаралық Кувейт университеті
* Орталық Азиядағы Американдық университет
* Қырғыз-герман қолданбалы информатика институты
* "Адам" университеті
* Халықаралық "Ала-Тоо" университеті
* Иса Ахунбаев атындағы Қырғыз мемлекеттік академиясы

Бішкектегі 2 ірі кітапхана:
* А. Осмонов атындағы Ұлттық кітапхана
* Н. Г. Чернышевский атындағы Республикалық кітапхана

==Мәдениеті==
Мұражайлар:
* Қырғыз ұлттық тарихи мұражайы
* Г. Айтиев атындағы Ұлттық өнер мұражайы
* Минералогия мұражайы

Кинотеатрлар:
* Октябрь
* Дом кино
* Бишкек Парк
* Космопарк
* Ала-Тоо
* Манас
* Россия
* Вефа
* Кыргызкиносу
* Movie star

== Бауырлас қалалары ==
* {{flagicon|Kazakhstan}} [[Алматы]], [[Қазақстан]]
* {{flagicon|Kazakhstan}} [[Астана]], [[Қазақстан]]
* {{flagicon|USA}} [[Колорадо Спрингс (Колорадо)|Колорадо Спрингс]], [[АҚШ]] (1994 жылдан)
* {{flagicon|USA}} [[Мериден (Коннектикут)|Мериден]], [[АҚШ]] (2005 жылдан)
* {{flagicon|Turkey}} [[Анкара]], [[Түркия]]
* {{flagicon|Uzbekistan}} [[Ташкент]], [[Өзбекстан]]
* {{flagicon|Belarus}} [[Минск]], [[Беларусь]] (2008 жылдан)
* {{flagicon|Iran}} [[Тегеран]], [[Иран]] (1994 жылы 23 мамырдан)
* {{flagicon|Iran}} [[Казвин]], [[Иран]] (2003 жыл 14 сәуірден)
* {{flagicon|Germany}} [[Хемниц]], [[Германия]] (1997 жылы 19 наурыздан)
* {{flagicon|South Korea}} [[Куми]], [[Корея Республикасы]] (1991 жылы 14 тамыздан)<ref>[http://bishkekgov.in.kg/index.php?option=com_content&view=article&id=58%3A2010-05-19-13-56-51&catid=38%3Ainterconnect&Itemid=65&lang=ru Бауырлас қалалар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308012625/http://bishkekgov.in.kg/index.php?catid=38:interconnect&id=58:2010-05-19-13-56-51&itemid=65&lang=ru&option=com_content&view=article |date=2016-03-08 }}</ref>

== Суреттер ==
<gallery perrow="3" widths="170" heights="120" style="margin:0 auto" caption="Бішкек">
Сурет:Bishkek 01.jpg
Сурет:Bishkek 02.jpg
Сурет:Bishkek 03.jpg
Сурет:Bishkek 04.jpg
Сурет:Bishkek from the air 01.jpg
Сурет:Bishkek statue 01.jpg
Сурет:Muslim cemetery near Bishkek.jpg
Сурет:Katedrální kostel svatého Vzkříšení, Biškek.jpg|alt=Собор Воскресения Христова|[[Иса Мәсих|Христостың]] тірілу соборы
Сурет:Mosque under construction in Kyrgyzstan.jpg
</gallery>

==География==
Бішкек [[Шу аңғары|Шу алқабының]] дәл ортасында Қырғыз Ала-Тоосының етегінде (ішкі Тянь-Шань тау жоталарының бірі), теңіз деңгейінен 700-900 м биіктікте орналасқан. Түркістан-Сібір темір жолы қосылған қалалармен Қазақстан шекарасынан 25 км қашықтықта орналасқан. Қаланың аумағы 127 км²<ref name="UN">[https://unstats.un.org/unsd/demographic-social/products/dyb/documents/dyb2015/table08.pdf Population of capital cities and cities of 100 000 or more inhabitants: latest available year, 1995—2015. DEMOGRAPHIC YEARBOOK 2015. United Nations]</ref> немесе 160 км².

==Физикалық-географиялық сипаттамалар==
[[File:Kyrgyz Alatau from Bishkek 5.JPG|thumb|left|Бішкектен Ала-Тоо жотасының көрінісі]]
[[File:Ala Archa river in Bishkek near Osh Market after spring rains.jpg|thumb|left|Көктемгі жаңбырдан кейін Ош базарының маңындағы Ала Арча өзені]]
Климаттық жағдай бойынша Бішкек қоңыржай ендіктердің континенттік климатында экстремалды оңтүстік позицияны алады.

Күннің максималды айлық ұзақтығы шілдеде – 322 сағат, ең қысқасы желтоқсанда – 126 сағат.

===Климаты===
Қаланың климаты күрт континенттік. Жылдық орташа температура + 12,2&nbsp;°C. Жауын-шашын жылына 451 миллиметрді құрайды. Жаздың орташа температурасы шамамен 25&nbsp;°C және қыстың орташа температурасы шамамен -2&nbsp;°C болғанда, жазда t 40&nbsp;°C-тан, қыста -30&nbsp;°C-қа дейін жетуі сирек емес. Ең суық ай қаңтар (-1,7°С), ең жылысы шілде (+25,3°С). Ауаның орташа айлық салыстырмалы ылғалдылығы маусым мен шілдедегі 44%-дан наурызда 74%-ға, орташа жылдық – 60%-ға дейін артады. Қала арқылы Ала-Арча және Аламедин өзендері ағып өтеді, оңтүстік таулардан бастау алады, Бішкектің солтүстік бөлігін бойлай шығыстан батысқа қарай Үлкен Шу каналы (БЧК) ағып өтеді.<ref>{{Cite web|url=https://ru.climate-data.org/%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F/%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%8F/%D1%87%D1%83%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C/%D0%B1%D0%B8%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BA-484/|title=Климат: Бишкек - Климатический график, График температуры, Климатическая таблица - Climate-Data.org|website=ru.climate-data.org|accessdate=2021-02-13}}</ref>

===Бішкектің қазіргі климаты===
Бішкектің климаты, Чуй алқабындағы сияқты және Қырғыз жотасының солтүстік беткейі аймағындағы жердің ендігі мен биіктігіне, мұхиттардан аумақтық қашықтығына, жергілікті орографиялық жағдайлардың ерекшеліктеріне байланысты. және атмосфералық циркуляция. Осы көрсеткіштер бойынша зерттелетін аумақ субтропиктік және қоңыржай ендіктердің шекарасында, мұхиттардан алшақ орналасқан және қоңыржай белдеу климатынан құрғақ субтропиктердің климатына өтпелі жағдайларға ие. Бішкек (42 ° 52'11 ш.қ.) Жердің субтропиктік белдеуінің солтүстік шекарасында, оның ортаңғы ендік 45 ° оңтүстігінде орналасқан. Шу алқабының құрғақ, температурасы жоғары жазы климаттық жағдайда құрғақ субтропиктердің климатына жақын, ал қыста қоңыржай ендіктердің оңтүстік белдеуінің климатына сәйкес келеді.

Күн сәулесі мен бұлттылық климаттың ең көрінетін сипаттамалары болып табылады, олар оның жайлылығының жалпы көрсеткіштері ретінде қабылданады. Бішкекте күн сәулесінің жалпы ұзақтығы 2584 сағатты құрайды. Салыстыру үшін: [[Афины]] – 2655 сағат; [[Рим]] – 2362 сағат, яғни олардың әдеттегі субтропиктік климаты осы сипаттамасы бойынша Шу аңғары мен Қырғыз жотасының климатына жақын.

==Әкімшілік бөлінісі==
{{main|Бішкек қаласының әкімшілік бөлінісі}}
Әкімшілік жағынан 4 ауданға бөлінген. Халық саны – Қырғызстанның 2009 жылғы халық санағы бойынша.<ref name="Этно2009.Бишкек">{{Cite web|url=http://212.42.101.100:8088/nacstat/sites/default/files/%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%20%D0%91%D0%B8%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BA.pdf|title=Перепись населения Киргизии 2009. Бишкек|deadlink=yes|accessdate=2012-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120321015617/http://212.42.101.100:8088/nacstat/sites/default/files/%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%20%D0%91%D0%B8%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BA.pdf|archivedate=2012-03-21}}</ref>

[[File:Административное деление Бишкека.png|thumb|500px|Бішкектің әкімшілік бөлінісі]]

* Октябрь ауданы - 242 382 (2009);
* Первомай ауданы – 175 894 (2009);
* Свердлов ауданы – 231 801 (2009);
* Ленин ауданы – 201 626 (2009 ж.):
* Шоңарық қала үлгісіндегі елді мекені – 9724 (2009);
* Ортасай ауылы – 4100 (2009).

Егер Бішкек қаласының ауданы 127 км² болса, онда қалаға бағынышты елді мекендермен бірге 160 км².

Аудан басшылары әкім тағайындайтын аудандардың муниципалдық басқармаларының басшылары болып табылады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Bishkek}}
* [http://bishkekgov.in.kg Бішкек қ. әкімшілігінің ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004225627/http://bishkekgov.in.kg/ |date=2013-10-04 }}{{ref-ru}}
* [http://www.gorkenesh.kg/index.php?lang=kg Бішкек қалалық депутаттар Кеңесі]{{ref-ky}}{{ref-ru}}
* [http://www.bs.kg/ Бишкек современный] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111118034951/http://www.bs.kg/ |date=2011-11-18 }} {{ref-ru}}

{{Азия елордалары}}
{{Қырғызстанның әкімшілік бөлінісі}}

[[Санат:Бішкек|*]]
[[Санат:Азия елордалары]]
[[Санат:Жібек жолының бойындағы қалалар]]