Әмен Байбатырұлы

Әмен Байбатырұлы (кейбір деректерде — Аман; XVIII ғасырдың соңы — XIX ғасырдың II жартысы) — 1812 жылғы Отан соғысы мен орыс армиясының шетелдік жорықтарына қатысқан қазақ батыры, жауынгер ақын. Ол өз шығармаларында қазақ-орыс сарбаздарының Наполеонға қарсы соғыстағы ерен ерлігін жырлаған тарихи тұлға<ref name="wikipedia_aman">Үлгі:Мақала</ref>.

Өмірбаяны

XVIII ғасырдың соңында Қазақ даласында дүниеге келген. Ат үстінде ұрыс жүргізу, садақ тарту, қылыш пен найзаны тең меңгеру өнерін жетік білгендіктен, 1812 жылы Наполеон Бонапарт әскері Ресейге басып кіргенде өз еркімен майданға аттанды. Ол Орынбор шебінде құрылған ұлттық атты әскер құрамаларының (Башқұрт полкі) сапында соғысты<ref>Қазақтардың 1812 жылғы Ресейдің Отан соғысына қатысуы</ref>.

Әскери қызметі және Еуропа жорықтары

Әмен Байбатырұлы 1812 жылы атақты Бородино ұрысында ерекше көзге түсіп, күміс медальмен марапатталды<ref>Правда ли, что Россию от Наполеона защищали 100 тысяч казахов?</ref>. Сондай-ақ орыс армиясының 1813–1814 жылдардағы Заграничный жорықтарына толық қатысты.

Оның есімі, әсіресе, Глогау бекінісін қоршау кезіндегі және Лейпциг қаласы үшін болған әйгілі «Халықтар шайқасындағы» тікелей шабуылдардан кейін кеңінен мәлім болды<ref name="wikipedia_aman"/>. Осы еуропалық қалаларды азат етудегі асқан батырлығы үшін оған екінші мәрте күміс медаль табыс етілді<ref name="caravan_1812">Үлгі:Мақала</ref>.

1814 жылғы 14 наурызда император І Александрдың бұйрығымен Франция астанасы — Парижге жеңімпаз ретінде алғашқылардың бірі болып кірген құрметті сарбаздардың қатарында Әмен Байбатырұлы мен оның майдандас досы Нарынбай Жанжігітұлы да бар еді.

Шығармашылығы және кейінгі өмірі

Әмен Байбатырұлы соғыстан Орынборға оралғаннан кейін де қоғамдық-саяси өмірге белсене араласты. Ол Орынборға жер аударылып келген орыс демократтарымен, соның ішінде атақты ақын, декабрист Алексей Плещеевпен жақын дос болған<ref name="ehistory_1812">Үлгі:Мақала</ref>.

1853 жылы Орынбор генерал-губернаторы В. А. Перовскийдің Қоқан хандығының езгісіне қарсы ұйымдастырған әскери жорығына қатысып, Ақмешіт (қазіргі Қызылорда) бекінісін алуға атсалысты. Сыр бойы қазақтарын Қоқан үстемдігінен босатуда маңызды рөл атқарды. Оның соғыс даласында туған өлең-жырлары қазақ және орыс жауынгерлерінің бірлігін насихаттайтын құнды әдеби мұра болып табылады<ref>Казахи в Отечественной войне 1812 года</ref>.