Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі

Үлгі:Заң шығарушы орган Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасының Жоғарғы Кеңесі (қысқартқанда Жоғарғы Кеңес) — 1937–1991 жылдары Қазақ КСР бірпалаталы ең жоғары заң шығарушы органы.

Тарихы

Қазақстан КСРО құрамындағы одақтас республика болып құрылғанға дейінгі алғашқы кезеңде (1920 қазан–1936 желтоқсан) республикада мемлекеттік биліктің заң шығарушы, өкім жүргізуші және бақылаушы органы міндетін Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасының Орталық Атқару Комитеті атқарды. 1936 жылы республика Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы болып қайта құрылды, Қазақ АСКР ОАК атауы Қазақ КСР ОАК деп өзгертілді.

Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің төрағасы, оның бірінші орынбасары, орынбасарлары, министрлер және Қазақ КСР мемлекеттік комитеттерінің төрағалары құрамымен Қазақ КСР үкіметі құрылды. Кезектен тыс сессиялар Жоғарғы Кеңес Төралқасының бастамасымен немесе депутаттардың кем дегенде үштен бір бөлігінің ұсынысымен шақырылды. Жоғарғы Кеңес сессиясы оның мәжілістері, ал олардың аралығында Жоғарғы Кеңес тұрақты комиссиялары мен өзге де комиссияларының мәжілістері түрінде өткізіліп тұрды. Әрбір жаңадан сайланған Жоғарғы Кеңес өзінің бірінші сессиясында тұрақты жұмыс істейтін, өзінің бүкіл қызметінде Жоғарғы Кеңеске есеп беріп тұратын және оның сессиялары аралығындағы кезеңде Қазақ КСР жоғары мемлекеттік билік құзырын жүзеге асыратын органы – Жоғарғы Кеңестің Төралқасын сайлап отырды.

Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі мемлекеттік билік түрлерінің бірі саналатын сот жұмысы саласында да толық билікке ие болды. Ол сот төрелігін жүзеге асыру тәртібін, сот органдары жүйесін, оларды сайлау тәртібін, өкілеттігін, қылмыстық және тәртіптік жауапкершілігін белгіледі, сот ісін жүргізу қызметіне бақылау жасады.

Жоғарғы Кеңес төралқасының төрағасын, орынбасарын, хатшысын, мүшелерін және үкімет мүшелерін, Жоғарғы сот мүшелері мен халық заседательдерін өз міндеттерін орындаудан мерзімінен бұрын босатуға өкілетті болды.

Бұл Конституция өтпелі кезеңдегі жағдайды сипаттайтын құжат қызметін атқарып, елде жүргізіліп жатқан реформалар мен әлеуметтік-экономикалық, саяси міндеттерді шешуге бағытталды және екі жыл бойы Негізгі заң ретіндегі тарихи қызметін орындап шықты. Алайда, КСРО ыдырап, тәуелсіз мемлекеттілікті жүзеге асыра бастаған кезде қалыптасқан саяси, әлеуметтік-экономикалық жағдайда Қазақстандағы бұрынғы халық депутаттарының кеңестері түріндегі өкілетті органдар жүйесі республиканы дағдарыстан алып шығуға дәрменсіз болды. Ескі өкілетті билік жүйесімен және олардың заң шығарушылық әдістерімен нарықтық экономикаға бет алған жаңа қоғам орнату мүмкін емес еді.

Кеңестік дәуірде сайланған соңғы Жоғарғы Кеңес елде қалыптасқан осындай жағдайда өз отырыстарын өткізуге қажетті депутаттар санын жинай алмайтыны айқын болғандықтан өзін-өзі таратуға мәжбүр болды.

1993 жылғы 28 қаңтарда Конституцияға енгізілген өзгерістерден кейін Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің орнын біпалаталы Қазақстан Жоғарғы Кеңесі алды.<ref>Үлгі:Cite web</ref>

Құқығы және міндеттері

Қазақ КСР Жоғарғы Кеңес республиканың қарауына жатқызылған барлық мәселелерді шешуге құқылы болды, әрі оған республика аумағында жоғары заң шығарушы орган ретінде заң шығарудың бүкіл өкілдік билігі жүктелді. Оның құзырына Қазақ КСР Конституциясын, шаруашылық құрылыстағы, экономикалық, әлеуметтік-мәдени өмірдегі алуан түрлі мәселелер бойынша заң қабылдау және өзгерту, сондай-ақ құқықтық-нормативтік сипаты бар заңи құжаттарды, үкімет құрамына және Конституцияға өзгерістер енгізетін барлық жарлықтарды ресми түрде бекіту өкілеттігі берілді. Жоғарғы Кеңес Қазақ КСР экономикалық және әлеуметтік дамуы жөніндегі мемлекеттік жоспарларын, мемлекеттік бюджетін және олардың атқарылуы туралы есептерді бекітті.

Шақырылымдары

№	Қызметі		Сайлауы
1	1938	1946	1937
2	1947	1950	1947
3	1951	1954	1951
4	1954	1959	1954
5	1959	1962	1959
6	1963	1966	1963
7	1967	1970	1967
8	1971	1974	1971
9	1975	1979	1975
10	1980	1984	1980
11	1985	1989	1985
12	1990	1993	1990
13	1994	1995	1994

Хронологиялық оқиғалар

• 1938 жылғы 24 маусым — Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесіне алғашқы сайлау.
• 1938 жылғы 15–17 шілде — 1-ші шақырылған Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 1-ші сессиясы.
• 1940 жылғы 10 қараша — Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі орыс графикасы негізіндегі жаңа әліпбиге көшу туралы заң қабылдады.
• 1941 жылғы 16 қараша — Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының «Қазақ КСР мемлекеттік әнұраны туралы» Жарлығы.
• 1941 жылғы 17 қараша — Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Қазақ КСР-інің 25 жылдығына арналған мерейтойлық сессиясы.
• 1942 жылғы 28 мамыр — Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасы мен ХКК Ленинград қорғаушыларына хат жолдады.
• 1947 жылғы 16 ақпан — 2-ші шақырылған Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің сайлауы.
• 1957 жылғы 7 желтоқсан — Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының «Қазақ КСР-інде балаларды жалпыға бірдей міндетті оқыту туралы» Жарлығы.
• 1959 жылғы 28 наурыз — Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі «Мектептің өмірмен байланысын нығайту және Қазақ КСР-інде халыққа білім беру жүйесін одан әрі дамыту туралы» заң қабылдады.
• 1959 жылғы 4 маусым — Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің сессиясы «Өнеркәсіп пен құрылысты басқаруды ұйымдастыруды одан әрі жетілдіру туралы» заң қабылдады.
• 1961 жылғы 20 наурыз — Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Ақмола қаласын Целиноград деп өзгерту туралы Жарлығы.
• 1962 жылғы 6 маусым — Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі «Қазақ КСР ауыл халқына мәдени қызмет көрсетуді жақсарту шаралары мен жай-күйі туралы» қаулы қабылдады.
• 1963 жылғы 3 наурыз — 6-шы шақырылған Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесіне және жергілікті кеңестерге сайлау.
• 1968 жылғы 20 желтоқсан — «Қазақ КСР еңбекшілер депутаттарының ауылдық, поселкелік Кеңестері туралы» заң қабылданды.
• 1971 жылғы 13 маусым — Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесіне сайлау.
• 1973 жылғы 15 тамыз — Қазақстан Компартиясы ОК мен Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің республикаға Халықтар достығы орденін тапсыруға арналған бірлескен салтанатты мәжілісі.
• 1975 жылғы 14 маусым — Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесіне сайлау.
• 1977 жылғы 16 ақпан — Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының республика құрамында жаңа аудандар құру туралы Жарлығы жарияланды.
• 1978 жылғы 20 сәуір — Қазақ КСР Конституциясының қабылдануы (Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі қабылдады).
• 1978 жылғы 20 желтоқсан — Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесіне сайлау туралы Заң бекітілді.

Жоғарғы Кеңес Төралқасының төрағалар тізімі

Реті	Суреті	Аты-жөні	Қызметі
Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі төралқасының төрағасы
1	163x163px	Әбдісәмет Қазақбаев Үлгі:Small	17 шілде 1938	қаңтар 1947
—	163x163px	Иван Куприянович Лукьянец Үлгі:Small	қаңтар 1947	20 наурыз 1947
2	163x163px	Даниял Керімбаев Үлгі:Small	20 наурыз 1947	23 наурыз 1954
3	163x163px	Нұртас Дәндібайұлы Оңдасынов Үлгі:Small	наурыз 1954	наурыз 1955
4	163x163px	Жұмабек Ахметұлы Тәшенов Үлгі:Small	19 сәуір 1955	20 қаңтар 1960
5	163x163px	Фазыл Кәрімұлы Кәрібжанов Үлгі:Small	20 қаңтар 1960	25 тамыз 1965
—	163x163px	Капитолина Николаевна Крюкова Үлгі:Small	25 тамыз 1960	3 қаңтар 1961
6	163x163px	Исағали Шәріпов Үлгі:Small	3 қаңтар 1961	5 сәуір 1965
7	163x163px	Сабыр Біләлұлы Ниязбеков Үлгі:Small	5 сәуір 1965	20 желтоқсан 1978
8	163x163px	Исатай Әбдікәрімов Үлгі:Small	желтоқсан 1978	желтоқсан 1979
9	163x163px	Саттар Нұрмашұлы Имашев Үлгі:Small	13 желтоқсан 1979	22 ақпан 1984
—	163x163px	Андрей Павлович Плотников Үлгі:Small	22 ақпан 1984	22 наурыз 1984
10	163x163px	Бәйкен Әшімұлы Әшімов Үлгі:Small	22 наурыз 1984	27 қыркүйек 1985
11	163x163px	Саламат Мұқашұлы Мұқашев Үлгі:Small	27 қыркүйек 1985	9 ақпан 1988
12	163x163px	Зақаш Қамалиденұлы Қамалиденов Үлгі:Small	9 ақпан 1988	желтоқсан 1988
—	163x163px	Вера Васильевна Сидорова Үлгі:Small	6 желтоқсан 1988	10 наурыз 1989
13	163x163px	Мақтай Рамазанұлы Сағдиев Үлгі:Small	10 наурыз 1989	22 ақпан 1990

Жоғарғы Кеңес төрағалары тізімі

Реті	Суреті	Аты-жөні	Қызметі
Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің төрағасы
1	163x163px	Сәлкен Дәуленұлы Дәуленов Үлгі:Small	15 шілде 1938	25 қыркүйек 1939
2	163x163px	Нұрмұхамед Бозжанов Үлгі:Small	25 қыркүйек 1939	16 желтоқсан 1944
3	163x163px	Ғабдолла Шоланов Үлгі:Small	шілде 1945	18 наурыз 1947
4	163x163px	Жақыпбек Жанғозин Үлгі:Small	18 наурыз 1947	28 наурыз 1951
5	163x163px	Ғабдолла Шалқарұлы Қаржаубаев Үлгі:Small	28 наурыз 1951	28 наурыз 1955
6	163x163px	Шәкір Қарсыбайұлы Қарсыбаев Үлгі:Small	28 наурыз 1955	27 наурыз 1959
7	163x163px	Сақтаған Бәйішұлы Бәйішев Үлгі:Small	27 наурыз 1959	20 наурыз 1963
8	163x163px	Асқар Закарияұлы Закарин Үлгі:Small	20 наурыз 1963	11 сәуір 1967
9	163x163px	Шахмардан Есенұлы Есенов Үлгі:Small	11 сәуір 1967	13 тамыз 1974
10	163x163px	Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов Үлгі:Small	13 тамыз 1974	16 шілде 1975
11	163x163px	Саттар Нұрмашұлы Имашев Үлгі:Small	16 шілде 1975	13 желтоқсан 1979
12	163x163px	Қилыбай Үсенұлы Медеубеков Үлгі:Small	13 желтоқсан 1979	22 ақпан 1990
13	163x163px	Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев Үлгі:Small	22 ақпан 1990	24 сәуір 1990
14	163x163px	Ерік Мағзұмұлы Асанбаев Үлгі:Small	24 сәуір 1990	16 қазан 1991
—	163x163px	бос орын	16 қазан 1991	11 желтоқсан 1991