Тұтұқа

Тұтұқа (Үлгі:Lang-zh, пінин: Tǔtǔhā; 1237 жыл — 1297 жыл) — Юань империясының көрнекті әскери қолбасшысы, мемлекеттік қайраткер, шығыс қыпшақ бірлестігіне кіретін өлбүрлі (олбури) тайпасының билеушілер әулетінен шыққан.<ref name="Piliptshuk">Пилипчук Я. В. Кыпчаки в Китае // Китаєзнавчі дослідження. — 2014. — № 1-2. — С. 104-111.</ref> Құбылай ханның ең сенімді әрі ықпалды генералы және Юань сарайындағы таңдаулы «Қыпшақ гвардиясының» (ұланының) негізін қалаушы болып табылады.<ref name="KazE">Қазақстан: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 2005. — Т. 8. — ISBN 9965-9746-4-0.</ref>

Шығу тегі

Тұтұқа Шығыс Дешт-і Қыпшақ даласында үстемдік құрған елбөрілі тайпасының хандар әулетінен шыққан. Оның атасы Құлысман (Хулусумань) мен әкесі Балтушақ (Баньдучар) Шыңғыс хан империясының күшейген тұсында монғолдарға өз еркімен бағынып, әскери жорықтарға қатысқан.<ref name="Kadyrbaev">Кадырбаев А. Ш. Кыпчаки в политической жизни империи Юань // Общество и государство в Китае. — Москва: Наука, 1983. — С. 120-125.</ref> Балтушақ монғолдардың Руське жасаған жорықтарына қатысып, кейіннен Құбылай ханның әскерін басқарған. Осы адал қызметі үшін олардың әулеті Юань империясының сарайында үлкен бедел мен саяси ықпалға ие болды.

Әскери қызметі

Тұтұқа өзінің дарынды қолбасшылық қасиетімен және Құбылай ханға адалдығымен көзге түсті. Ол империяның ішкі тұрақтылығын сақтауда келесідей ірі әскери жорықтарды басқарды:

• Хайдуға қарсы соғыс (1270–1290 жж.): Үгедей ұлысының билеушісі Хайдудың Құбылайға қарсы бүліктерін басып, Ханғай таулары мен Енисей өзені бойында оның әскерін бірнеше рет тас-талқан етті.<ref name="Dalai">Далай Ч. Монголия в XIII-XIV веках / Отв. ред. Б. П. Гуревич. — Москва: Наука, 1983. — С. 84-91.</ref>
• Ширегі мен Тоқтемір бүлігі (1277 ж.): Төле өзенінің бойында Құбылай билігіне қарсы шыққан Шыңғыс хан ұрпақтарының әскерін талқандады.
• Наян кінәздің көтерілісі (1287 ж.): Маньчжурияда бүлік шығарған Наянның әскеріне түнде тұтқиылдан шабуыл жасап, көтерілісті жылдам басты.
• Енисей қырғыздарын бағындыру (1293 ж.): Саян таулары арқылы қалың қар мен мұздан өтіп, Юань билігіне қарсы бас көтерген орман тайпаларын қайта бағындырды.<ref name="YuanShi">«Юань ши» (История династии Юань) / Ред. Сун Лянь. — Пекин: Чжунхуа шуцзюй, 1976. — Цзюань 128: Биография Тутуха.</ref>

Қыпшақ гвардиясы

1280-жылдардың басында Құбылай ханның бұйрығымен Юань империясының ең таңдаулы әскери бөлімі — «Хасс қыпшақ ұланы» (Императорлық қыпшақ гвардиясы) құрылды. Тұтұқа бұл гвардияның Жоғарғы қолбасшысы болып тағайындалды. Оның құрамында Дешт-і Қыпшақ даласынан келген мыңдаған жауынгерлер қызмет етті. Гвардия тек императордың қауіпсіздігіне жауап берді және мемлекеттегі ең қуатты әскери күшке айналды.<ref name="Kadyrbaev2">Кадырбаев А. Ш. Тюрки и иранцы в Китае и Центральной Азии в XIII-XIV вв. — Алма-Ата: Гылым, 1990. — С. 63-72. — ISBN 5-628-00109-8.</ref>

Тарихи мұрасы мен ұрпақтары

Тұтұқаның өмірбаяны Қытайдың ресми тарихи хроникасы «Юань ши» (Юань тарихы) шежіресінің 128-ші тарауында арнайы жазылған.<ref name="YuanShi" />

Тұтұқа қайтыс болғаннан кейін оның ұрпақтары Юань империясының саяси билігін іс жүзінде өз қолдарына алды:

• Чонхур (Жауқұр): Тұтұқаның үлкен ұлы, Қыпшақ гвардиясының бас қолбасшылығын мұрагерлікке алды.<ref name="Piliptshuk" />
• Елтемір (Яньтемур): Тұтұқаның немересі (Чонхурдың ұлы). 1328 жылы сарай төңкерісін ұйымдастырып, Бас уәзір (Премьер-министр) және Жоғарғы қолбасшы лауазымдарын иеленіп, империяны іс жүзінде жалғыз өзі басқарды.<ref name="KazE" />

Әдебиет

• Қазақстан ұлттық энциклопедиясы. — Алматы, 2005. — Т. 8.
• Кадырбаев А. Ш. Тюрки и иранцы в Китае и Центральной Азии в XIII-XIV вв. — Алма-Ата: Гылым, 1990.

Тағы қараңыз

• Елтемір
• Қыпшақтар
• Юань династиясы