Досжан Тілеуліұлы

Үлгі:Әскери қайраткер Досжан Тілеуліұлы (Ресей деректерінде — Дащан Тлеулин) — XIX ғасырда Сырдария бойындағы далаларда батыл шабуылдарымен және Сібір каторгасынан қашуымен аты шыққан аңызға айналған қазақ барымташысы, ержүрек жауынгер және шабандоз. Патшалық Ресейдің ресми құжаттары мен тарихи шежірелерінде ол «қарақшы» ретінде сипатталса, дәстүрлі дала қоғамында оны аса беделді батырлардың бірі деп санаған.

Ол дүниежүзілік және тарихи танымалдыққа атақты орыс ғалымы-биологы әрі саяхатшысы Николай Северцов кездейсоқ тұтқынға түсуі арқылы ие болды.<ref name="Severtsov1860">Үлгі:Cite book</ref>

Барымташы

Жастайынан Досжан мұраға қалған байлығы болмағанымен, ерекше батылдығымен көзге түсті. Ол барымтамен — мал айдап әкетумен айналысты. Қазақтың көшпелі құқықтық дәстүрінде барымта бастапқыда жай ғана қылмыстық тонау емес, рулар арасындағы қарызды қайтару немесе келтірілген шығынның өтемін алу мақсатындағы экономикалық кек пен өзіндік құқықтық реттеу құралы болған. Көп ұзамай Досжан Сырдария өңіріндегі барымта ісіндегі ең беделді тұлғалардың біріне айналды.<ref name="Halyqline2020">Үлгі:Cite web</ref>

Сібірден офицердің атымен қашуы

Оның шабуылдары Ресейге бейім сырдариялық қазақтарды әбден титықтатты. Ақыры олар оған тұзақ құрып, қолға түсіріп, патша билігіне тапсырды. Досжан сотталып, Сібір каторгасына жіберілді. Алайда айдау орнына бара жатқан жолда (кей деректер бойынша каторгаға жеткеннен кейін) ол таңғаларлық қашу жасады. Түнде кісенін бұзып, күзет жасағы командирінің ең таңдаулы жүйрік атын білдіртпей ерттеп мініп, туған даласына қарай қашып шықты. Кейін ол Қоқан хандығы шекарасына жақын өңірлерден пана тапты.<ref name="InformburoAkulov2">Үлгі:Cite web</ref>

Николай Северцовты тұтқындауы (1858 жыл)

1857 жылдың соңында Досжан Қоқан билігінің қызметіне кіріп, Жаңақорған бекінісінде қызмет етті. 1858 жылдың сәуірінде шағын жасақтың басында жүріп, жануарлар дүниесін зерттеумен және отын дайындаумен айналысып жүрген Николай Северцов бар орыс әскерлерінің тобына тап болды. Қысқа шайқас барысында Северцов ауыр жараланып (басынан қылыш соққыларын қоса алғанда), Досжанның қолына тұтқынға түсті. «Қарақшы» мен ғалым арасындағы қарым-қатынас күтпеген сипат алды. Дащан далаға тән мәрттік көрсетіп, Северцовтың жараларын өзі таңып, онымен тамағын бөлісіп, кейін оны сатып алып босатуға уәде берген. Кейін Северцов өзінің «Қоқандықтар тұтқынындағы бір ай» атты естелігінде Досжанды романтикалық тұрғыдан сипаттап, оны «адал қарақшы» әрі «ежелгі батырлардың даңқын жалғастырушы ержүрек» деп атаған.<ref name="InformburoAkulov1">Үлгі:Cite web</ref>

Екі генералдың қақтығысы

Досжанның Северцовты тұтқындауы Ресей империясының өз ішінде үлкен дипломатиялық әрі әскери жанжал туғызды. Александр Катенин мен Николай Дандевиль ғалымды қалай құтқару және қоқандықтар мен Досжанға қандай шара қолдану мәселесінде қатты келіспеушілікке түсті. Ақырында Северцов босатылды. Ал Досжан туралы оқиға Түркістан өлкесінің географиялық және тарихи шежірелерінде мәңгілікке сақталып қалды.

Өлімі

Досжан (Дащан) батырдың қазасы оның патша өкіметінің қолына қайта түсуімен және оған кесілген қатал жазамен тікелей байланысты болды. Ғалым Николай Северцовты босатқаннан кейін, Сырдария өңіріндегі патша әскері барымташыны ұстау үшін жергілікті халыққа қысымды күшейтті. Одан әрі қудалау мен жазалау рейдтерінен шаршаған сыр бойының қазақтары Досжанды өздері ұстап, Форт-Перовский бекінісіне тапсырды<ref name="InformburoAkulov2" />.

Әскери сот Досжанды Сібірге айдауға және жөнелту алдында көрсеткіш ретінде 2000 шпицрутен (шыбықпен соғу) соққысымен жазалауға үкім кесті. Бұл ауыр экзекуция батырдың денсаулығына αν орны толмас нұқсан келтірді. Парадоксальды түрде, Досжанға кейіннен Ташкентті басып алуымен танымал болған полковник Михаил Черняев араша түсті. Н. Северцовтың өз естеліктерінде Досжан туралы жылы лебіз білдіргенін ескерген Черняев жазаны тым қатал деп санап, генерал Дандевильмен ашық жанжалға барды. Черняевтың бұйрығымен ауыр жарақаттанған Досжан түрме карцерінен лазаретке ауыстырылып, оның кісені шешілді<ref name="Halyqline2020" />.

Алайда, көрсетілген медициналық көмекке қарамастан, батырдың ағзасы ауыр соққылар мен түрмедегі қызба ауруын көтере алмады. Досжан батыр Сібір каторгасына жетпей, алған жарақаттарынан лазаретте көз жұмды. Оның өлімі 1850 жылдардың соңындағы Сырдария өлкесіндегі ең ірі әскери-соттық даулардың біріне нүкте қойды<ref name="InformburoAkulov2" />.