Алам-ара-йи шах Исмаил

Үлгі:Әдеби шығарма «Алам-ара-йи шах Исмаил» (ʿĀlamārā-yi Shāh Ismāʿīl, Үлгі:Lang-fa) — I Исмаил шахтың өмірбаяны. Бұл — шамамен 1675—1676 жылдары аноним автор парсы тілінде жазған әдеби-тарихи шығарма.

Текстология

Қазіргі уақытта кейде ‘‘Anonymous Histories’’ («Аноним тарихтары») немесе ‘‘Anonymous Histories of Shāh Esmāʿil’’ («Шах Исмаилдың аноним тарихтары») деп аталатын шығарманың 12 қолжазба нұсқасы белгілі. Олар жеке және мемлекеттік кітапханаларда сақтаулы. Төменде келтірілген кесте деректеріне негізделген:

№	Қолжазбаның атауы	Дата	Сақталу орны
1	ʿĀlamārā-ye Ṣafavi	1679	Тегеран, Muzeh-ye Rezā ʿAbbāsi, MS 600
2	Tārikh-e Jahānārā	1683	Дублин, Chester Beatty Library, MS Per. 278
3	Tavārikh-e Esmāʿiliyyeh	1693(?), 1711(?), 1723(?)	Хайдерабад, Salar Jung Library, MS Hist. 167
4	ʿĀlamārā-ye Ṣafavi	1714	жеке коллекция (Seyyed Moḥammad Ṭāheri Shāhāb)
5	ʿĀlamārā-ye Ṣafavi	1716-17 немесе 1794-95 жылдар	Тегеран, Ketābkhāneh-ye Sepāhsālār (Moṭahhari), MS 1514
6	Tārikh-e Esmāʿil	XVIII ғасыр	Лондон, British Library, MS IOL 1877
7	Tārikh-e Shāh Esmāʿil-e Ṣafavi	XVIII ғасыр	Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 9421
8	Tārikh-e Shāh Esmāʿil-e Ṣafavi	XVIII ғасыр	Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 635
9	ʿĀlamārā	1819	Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 761
10	(?)	1823-24	жеке коллекция (Aḥmad Khān-Malek Sāsāni)
11	ʿĀlamārā-ye Shāh Esmāʿil	1825	жеке коллекция (Aṣghar Montaẓer Ṣāheb)
12	ʿĀlamārā-ye Ṣafaviyya	(?) (өшіп қалған)	жеке коллекция (соңғы иесі Ḥosayn Meftāḥ Farzand)

Қолжазба нұсқаларының мәтіндері кейбір тұстарда, кейде тіпті едәуір дәрежеде бір-бірінен ерекшеленеді.<ref>ʿʿĀlamārā-yeṢafawī, ed. Y. Šokrī, Tehran, 1350 Š./1971. цит. по</ref>

1971 жылы бұл қолжазба ғылыми айналымға енгізілді. Сол жылы дерлік бір мезгілде екі басылым жарық көрді: біріншісі Ядоллах Шокридің редакциясымен,<ref>ʿĀlamārā-ye Šāh Esmāʿīl, ed. A. Montaẓer-e Ṣāḥeb, Tehran, 1349 Š./1970. цит. по</ref> екіншісі Асғар Монтазер Сахебтің редакциясымен шықты. Сахеб өз басылымын ‘‘ʿĀlamārā-ye Šāh Esmāʿīl’’ деп атады. Мұндай атау шығарманың ешбір қолжазба нұсқасында кездеспейді, алайда ол зерттеу әдебиетінде орнығып қалды.

Шокри басылымының негізіне екі қолжазба алынған. Олар — 1819 жылғы ‘‘ʿĀlamārā’’ деп аталатын нұсқа және Хосейн Мефтах Фарзандтың жеке коллекциясындағы ‘‘ʿĀlamārā-ye Ṣafaviyya’’ қолжазбасы. Ал Асғар Монтазер Сахеб (Aṣghar Montaẓer Ṣāheb) өзіне тиесілі қолжазбаны жариялады. Оның айтуынша, парсы тілінде жазылған бұл дереккөзді белгілі ибн Мұхаммед Джафар Хасан әл-Моусеви «марқұм Мирза Масумның ұлы, мәртебелі Мирза Ибраһимнің» бұйрығымен хижраның 1240 жылы көшіріп жазған. Қолжазба бір мұқабада (джилдте) тарихшы Хондемирдің (1475/76 — 1535/36) «Хабиб ус-сияр» шығармасының екінші және үшінші томдарымен бірге сақталған.

Шокри де, Сахеб те шығарманың жазылу уақытын 1675/1676 жыл деп есептейді. Алайда ағылшын шығыстанушысы Ч. А. Сторидің пікірінше, шығарма бұрынырақ жазылып, 1675/1676 жылы редакциялық өңдеуден өткен болуы мүмкін.

2018 жылы әдебиет тарихшысы B. Wood жасаған ағылшын тіліндегі аударма жарық көрді. Ол 1971 жылы парсы тілінде жарияланған Сахеб нұсқасына негізделген. Ағылшын тіліндегі басылым ‘‘The Adventures of Shāh Esmāʿil’’ («Шах Исмаилдың бастан кешкен оқиғалары») деген атаумен шықты.

Шығарманың жанры және авторлық мәселесі

«Алам-ара-йи Шах Исмаил» Алам-ара-йи Шах Исмаил шығармасы Исмаил I — Сефевид мемлекетінің негізін қалаушы шах Исмаил І-нің өмірбаянына арналған. Сахеб бұл шығарманы «эпикалық өмірбаян» деп сипаттайды.[9] Шығыстанушы Robert D. McChesney баяндау формасын «тарихи роман» ретінде бағалап, шығарманың «тарихи баяндаудың халықтық, бәлкім ауызша дәстүрінен бастау алатынын» атап өтеді.

Экаевтың пікірінше, «Алам-ара-йи Шах Исмаил» — жанры жағынан көркем әдебиетке жақын тарихи дереккөз. Ондағы оқиғалар әрдайым хронологиялық ретпен берілмейді.

Нақты даталардың болмауын Атығаев пен Джандосова да атап өтеді. Шығарма мәтінінде оқиғалардың нақты мерзімдері көрсетілмеген: автор көбіне тек айды немесе жыл мезгілін ғана атайды. Кейбір жағдайларда даталар қосымша дереккөздерге сүйене отырып қолжазба шеттерінде нақтыланған. Кейде баяндау «күн сайын» ретімен құрылғанымен, нақты күнтізбелік сандар көрсетілмейді.

Шығарманың авторы әлі күнге дейін белгісіз. Ол туралы мәліметтер өте аз және тек шығарманың өз мәтінінен ғана алынған. Автордың әлеуметтік тегі немесе қоғамдағы орны туралы тікелей деректер жоқ. Лексикалық талдау негізінде Шокри бұл шығарманың авторы шиит болған және Солтүстік Ираннан немесе Әзербайжаннан шыққан, не болмаса Әзербайжанда ұзақ уақыт өмір сүрген адам деп есептейді. Оның пікірінше, аноним автор жоғарғы әлеуметтік топ өкілі болмаған, бірақ «сефевийе» тариқатына берілген адам болған. Ал Сахебтің ойынша, автор аса білімді болмағанымен, бүгінгі күнге жетпеген құнды материалдарға ие болған.

Мазмұны

Алам-ара-йи шах Исмаил шығармасы Сефевидтер әулетінің тарихына, сондай-ақ Исмаил I — Сефевид мемлекетінің негізін қалаушы шах Исмаил І-нің өмірі мен қызметіне арналған. Ирандағы оқиғаларды сипаттаумен қатар, қолжазбада қазақтар, өзбектер, түрікмендер және басқа да халықтардың тарихына қатысты құнды мәліметтер, сондай-ақ сол кезеңдегі аймақтағы саяси жағдайдың көрінісі қамтылған.

Тарихи негізі

«Алам-ара-йи шах Исмаилдың» алғашқы баспагері Шокридің пікірінше, бұл шығарма Сефевид мемлекетінің тарихын зерттеу үшін үлкен маңызға ие және Сефевидтер әулетінің тарихы бойынша маңызды алғашқы дереккөз болып табылады.

1978 жылы кеңестік тарихшы-медиевист О. Экаев бұл қолжазбаны XV ғасырдың соңы — XVI ғасырдың бірінші жартысындағы Түрікменстан тарихы бойынша алғашқы дереккөз ретінде ғылыми айналымға енгізді. Оның құндылығы — сол кезеңге қатысты басқа белгілі шығармаларда кездеспейтін нақты мәліметтердің берілуінде. Экаев өз еңбектерінде «Алам-ара-йи шах Исмаилдың» қарастырылып отырған кезеңдегі Түрікменстан тарихы үшін маңызын ашып көрсетеді. Ол бұл дереккөздегі саяси тарихқа да, түрікмендердің әлеуметтік-экономикалық өмірінің жекелеген қырларына да қатысты нақты мәліметтерді талдайды. «Алам-ара-йи шах Исмаилдағы» деректер сол дәуірдегі басқа дереккөздермен салыстырылады.

2013 жылы қазақстандық тарихшы-медиевист Атығаев Н. А. мен ресейлік шығыстанушы Джандосова З. А. қолжазбаны Қазақстан тарихы бойынша ғылыми айналымға енгізді, ал 2023 жылы Қырғызстан тарихы бойынша енгізілді.