Әділет Оңласынұлы Имамбеков
Үлгі:Ғалым Әділет Оңласынұлы Имамбеков (2 қыркүйек 1981, Жамбыл – 18 шілде 2012, Хан Тәңірі) — қазақстандық ғалым, физик-теоретик, конденсацияланған күй физикасы және кванттық көпбөлшекті жүйелер теориясы бойынша маман. Гарвард университетінде физика саласы бойынша PhD ғылыми дәрежесін қорғаған<ref>https://www.physics.harvard.edu/academics/phds</ref> (2007) алғашқы қазақстандық. Йель университетінің постдокторанты. Райс университетінің ассистент-профессоры (2009).<ref name=":1">https://fis-archive.rice.edu/faculty085c.html?p=3E3BA0829CEEE5EDBB04BF4AC200489B</ref> Ғылыммен айналыспағанда Имамбеков спортшы, атлет пен альпинист еді.<ref>https://risk.ru/tag/%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%82+%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2</ref>
Мазмұны
Өмірбаяны
Имамбеков 1981 жылғы 2 қыркүйекте, Қазақ КСР Жамбыл облысы, Жамбыл (қазіргі Тараз) қаласында, сол жердегі жергілікті институтта қызмет істейтін жас физик-оқытушылардың отбасында дүниеге келген. Әкесі Оңласын Имамбеков (1955 жылы туған), 1984 жылдан бері Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінде (ҚазҰУ) оқытушы болып жұмыс істейді. Анасы Жанат Жұмәділқызы Имамбекова (1955–2016) 1980–1983 жылдары Жамбыл педагогика институтында оқытушы, 1984–2010 жылдары ҚазҰУ-да ғылыми қызметкер болып жұмыс істеген.
МФТИ-ді бітіргеннен кейін Гарвардқа оқуға түсті.<ref name=":1" /> Зерттеу жұмысын профессор Евгений Демлердің ғылыми тобында, сол кісінің жетекшілігімен жасады.<ref>https://boulderschool.yale.edu/sites/default/files/files/Demler.pdf</ref> 2007 жылы 26 жасында докторлық диссертациясын қорғап<ref>https://www.physics.harvard.edu/academics/phds</ref>, Гарвард философия докторы (PhD-доктор) атағын алған алғашқы қазақстандық болды.<ref name=":3">https://youth.kz/article/pervyj-kazah-zashitivshij-phd-v-garvarde-chto-nuzhno-znat-ob-uchenom-SQ3xPWWNvJBKjgEgP6Vg</ref>
2007-2009 жылдары Йель университетінде postdoc бағдарламасы бойынша профессор Леонид Глазманмен бірлесіп зерттеу жұмыстарын жүргізді.<ref>https://www.science.org/doi/10.1126/science.1165403</ref>
2009 жылы Райс университетіне ассистент-профессор қызметіне ауысып, өмірінің соңғы күніне дейін сонда жұмыс істеді. 2012 жылы Хан Тәңірі шыңына жасаған экспедиция кезінде 5200 м биіктіктегі тау қиясында 17 шілдеден 18 шілдеге қараған түні жүрегі тоқтады.<ref name="tengri" />
Білімі
Мектепті аяқтағаннан кейін Имамбеков Мәскеу физика-техникалық институтына (МФТИ) түсіп, физика және қолданбалы математика саласында білім алды. Бұл оқу орны теориялық физика және инженерлік ғылымдар саласындағы жоғары деңгейдегі мамандарды даярлаумен танымал.
2002 жылы ол Гарвард университетіне аспирантураға қабылданып, теориялық физика саласында зерттеу жұмыстарын жүргізді. 2007 жылы физика бойынша PhD ғылыми дәрежесін қорғады.
Ғылыми қызметі
PhD дәрежесін алғаннан кейін Имамбеков Йель университетінде постдокторант ретінде ғылыми зерттеулер жүргізді.
2009 жылы ол Райс университетінің физика және астрономия кафедрасына ассистент-профессор болып қабылданды.<ref name="rice">https://news2.rice.edu/2012/07/18/rice-mourns-loss-of-career-award-winning-theorist/</ref>
Райс университетінде ол теориялық физика саласында зерттеулер жүргізіп, студенттер мен жас зерттеушілерге дәріс оқыды.
Ғылыми зерттеулері
Имамбековтің ғылыми зерттеулері негізінен төмен өлшемді кванттық жүйелердің қасиеттерін зерттеуге бағытталды.
Оның ғылыми қызығушылықтары келесі бағыттарды қамтыды:
- конденсацияланған күй физикасы
- кванттық көпбөлшекті жүйелер
- ультрасуық атомдық газдар
- бірөлшемді кванттық жүйелер динамикасы
- кванттық сұйықтықтардың қасиеттері
Бұл зерттеулер кванттық жүйелердің күрделі динамикасын түсіндіруге және эксперименттік физика нәтижелерін теориялық тұрғыдан сипаттауға мүмкіндік берді.
Ғылыми үлесі
Имамбеков кванттық көпбөлшекті жүйелер теориясын дамытуға маңызды үлес қосты. Оның зерттеулері бірөлшемді кванттық жүйелердің қозған күйлерінің қасиеттерін түсіндіруге бағытталды.
Ғалымның жұмыстары кванттық физика саласындағы жаңа теориялық модельдерді дамытуға көмектесті және көптеген зерттеулерге негіз болды.
Марапаттары
Имамбеков ғылыми қызметі үшін бірнеше халықаралық марапаттарға ие болды:
- Sloan Research Fellowship (2010)
- National Science Foundation CAREER Award (2011)
Бұл марапаттар жас ғалымдардың ғылыми жетістіктерін қолдау мақсатында берілетін беделді халықаралық сыйлықтар болып табылады.
Қайтыс болуы
2012 жылдың 18 шілдесінде Әділет Имамбеков Тянь-Шань тау жүйесіндегі Хан-Тәңірі шыңына көтерілу кезінде қайтыс болды. Ол шамамен 5300 метр биіктікте өз палаткасында табылған.<ref name="tengri">https://tengrinews.kz/events/izvestnyi-kazaxstanskii-ucenyi-pogib-na-pike-xan-tengri-217681/</ref>
Ғалым қайтыс болған кезде небәрі 30 жаста еді.
Мұрасы
Имамбеков қысқа өмір сүргеніне қарамастан, теориялық физика саласында маңызды ғылыми нәтижелерге қол жеткізді.
Оның ғылыми жұмыстары кванттық көпбөлшекті жүйелер теориясының дамуына ықпал етті. Ғылыми қауымдастықта ол талантты жас теоретиктердің бірі ретінде танылды.
Әдебиеттер
- Ұлымды тану. — Алматы: Мектеп, 2018. — 272 б., сур. ISBN 978—601—07—0942—3<ref>https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9f/%D2%B0%D0%9B%D0%AB%D0%9C%D0%94%D0%AB_%D0%A2%D0%90%D0%9D%D0%A3.pdf</ref>
- Первый казах, защитивший PhD в Гарварде: что нужно знать об ученом<ref name=":3" />
