Трихотилламания

Трихотиллома́ния (ТТМ) (көне грекше: θρίξ (ілік септігі τριχός) «шаш, қыл-қыбыр» + τίλλω «жұлу, жұлып алу» + μανία «жындылық, ессіздік») — адамның өз шашын жұлуға деген компульсивті құштарлығымен сипатталатын психикалық бұзылыс. 2022 жылы қабылданған. Аурулардың халықаралық жіктелуінің 11-ші қайта қарауына (АХЖ-11) сәйкес, бұл бұзылыс обсессивті-компульсивті және тұлғаның соған ұқсас бұзылыстары аясында санатқа жатқызылады.<ref>World Health Organization. (2022). International Classification of Diseases for Mortality and Morbidity Statistics (11th Revision). https://who.int</ref> ТТМ сонымен қатар өз денесімен манипуляция жасауға бағытталған мінез-құлық бұзылыстарының ерекше кіші класына (Body-Focused Repetitive Behaviors, BFRB) жатады, оған онихофагия (тырнақ тістеу әдеті), акнеэкстракция, дермотилломания (теріні шұқу) және басқа да ұқсас мінез-құлық актілері кіреді.<ref name="Grant">Grant JE, Redden SA, Leppink EW, Odlaug BL. Trichotillomania and co-occurring body-focused repetitive behaviors. Psychiatry Res. 2016;242:256-261.</ref>

ТТМ кезінде адам әдетте шаштарын саусақтарымен немесе пинцет сияқты құралдарды пайдалана отырып, жеке-жеке жұлып алады. Жұлынған шашпен кейінгі өзара әрекеттесу онымен манипуляция жасауды, қарауды немесе шайнауды, кейде фолликулярлық бөлігін немесе тіпті бүкіл шашты жұтуды қамтуы мүмкін. ТТМ бар адам шашты толығымен жеп қойғанда, бұл «трихофагия» деп аталады және асқазан-ішек жолында елеулі патологиялық өзгерістер тудыруы мүмкін, сондай-ақ өмірге әлеуетті қауіп төндіретін жағдай ретінде қарастырылады.<ref>Sah DE, Koo J, Price VH. Trichotillomania. Dermatol Ther. 2008;21(1):13-21.</ref>

Шаш жұлу ауруы туралы сақталып қалған ең ескі дерек біздің заманымызға дейінгі [[IV ғасыр{]да Аристотельде кездеседі. «Трихотилломания» терминінің өзін 1889 жылы француз дерматологы Ф. А. Аллопо ойлап тапқан.<ref>Hallopeau H. Alopecia by scratching (trichotillomania or trichomania). Ann Dermatol Syphiligr. 1889;10:440–441.</ref> Тек 1987 жылы ғана трихотилломания Америкалық психиатриялық қауымдастықтың Диагностикалық және статистикалық нұсқаулығының үшінші басылымына енді.<ref>American Psychiatric Association. (1987). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (3rd ed., revised). Washington, DC.</ref>

Статистика

Трихотилломания (ТТМ) туралы ғылыми дискурс аясында бұл бұзылыстан зардап шегетін адамдардың өз жағдайын қоғамнан жасыруға бейімділігіне байланысты қолжетімді статистикалық мәліметтердің шектеулі екенін атап өткен жөн.<ref name="Grant" /> Сонымен бірге, әдебиетте ТТМ жағдайларын анықтаудың өсу үрдісі тіркелуде, бұл ішінара цифрлық технологиялар дәуірінде ақпараттық ресурсовқа және анонимді диагностикалау әдістемелеріне қол жеткізудің жеңілдеуімен байланысты болуы мүмкін.

Эпидемиология

Зерттеулер халық арасында ТТМ-нің таралу ауқымы 1%-дан 3,5%-ға дейінгі аралықты қамтитынын көрсетеді, бұл ретте әйел жынысы еркек жынысымен салыстырғанда бұл бұзылыстың дамуына 4-7 есе жоғары бейімділік танытады.<ref>Duke DC, Keeley ML, Ricketts EJ, et al. The phenomenology of trichotillomania. Clin Psychol Rev. 2010;30(2):148-166.</ref> Шаш жабынымен манипуляция жасаудың негізгі оқшауланатын орны бас терісі (скальп) болып табылады, одан кейін кірпіктер мен қастар келеді.

Жас динамикасы

ТТМ көбінесе адолесценттік (жасөспірімдік) кезеңде, 9 бен 13 жас аралығында басталады, алайда бұзылыстың бұдан ерте де, кеш те басталу жағдайлары мүмкін. Шашты кезекпен жұлу тән сипат болып табылады, бұл ретте бір «сессия» ұзақ уақытты алуы мүмкін.

Неврологиялық жағдайлармен байланысы

Гериатрия контексінде ТТМ-нің орталық жүйке жүйесінің белгілі бір бөліктерінің зақымдануымен байланысты жағдайлары атап өтіледі. Мәселен, деменция немесе Альцгеймер ауруына байланысты стационарлық күтімде жатқан егде жастағы адамдардың 3,6%-ға дейінгі бөлігі ТТМ симптомдарын көрсетеді.<ref>Woods DW, Houghton DC. Clinical presentations and DSM-5 diagnostic criteria for trichotillomania. Handbook of Trichotillomania. 2014.</ref> Мұндай жағдайлардағы компульсивті әрекеттер тек шаш жұлуды ғана емес, сонымен бірге басқа да қайталанатын моторлық актілерді қамтуы мүмкін.

Клиникалық ағымы

ТТМ ұзақ эпизодтармен өтуі мүмкін, олар көбінесе стресстік жағдайлардан туындайтын асқыну кезеңдерімен де, шаш жұлуға деген құштарлық болмайтын ремиссия кезеңдерімен де алмасып отырады. Климактериялық өзгерістер кезеңінде симптоматиканың күшею жағдайлары байқалған.

ТТМ психиатриялық бұзылыстар шеңберінде денеге бағытталған қайталанатын мінез-құлық бұзылыстарының (BFRBs) кең санатының бөлігі ретінде жіктеледі. Дегенмен, диагностикалық қателіктер жиі туындайды, бұл ретте ең көп таралған қате диагностика обсессивті-компульсивті бұзылыс (ОКБ) болып табылады.<ref>American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed.). Arlington, VA.</ref>