Фанкони анемиясы

Фанкони анемиясы (Үлгі:Lang-en, Үлгі:Lang-la) — ДНҚ репарациясы (қалпына келу) процестерінің бұзылуымен сипатталатын, тұқым қуалайтын сирек кездесетін генетикалық ауру. Бұл дерт сүйек кемігінің қызметін басып, панцитопенияға (қан жасушаларының барлық түрлерінің азаюына), туа біткен даму кемістіктеріне және қатерлі ісіктердің (әсіресе жедел миелоидты лейкоз бен эпителий ісіктерінің) даму қаупінің жоғарылауына әкеледі.<ref>Үлгі:Cite web</ref>

Ауруды алғаш рет 1927 жылы швейцариялық педиатр Гвидо Фанкони (Guido Fanconi) бір отбасының үш ұлынан анықтап, сипаттаған.

Этиологиясы мен генетикасы

Фанкони анемиясы негізінен аутосомды-рецессивті жолмен тұқым қуалайды. Тек FANCB генінің мутациясымен байланысты жағдайлар ғана Х-хромосомасына тіркесіп тұқым қуалайды.

Қазіргі уақытта аурудың дамуына жауапты 20-дан астам ген белгілі (FANCA, FANCC, FANCD2, FANCE, FANCF, FANCG, BRCA2 (FANCD1) және т.б.). Бұл гендер бірлесіп FA жолын (Fanconi anemia pathway) құрайды, ол жасуша бөлінуі кезінде ДНҚ-ның кросс-сілтемелерін (cross-links) жөндеуге жауапты. Осы жүйе бұзылғанда жасушалар хромосомалық тұрақсыздыққа ұшырап, тез қырылады немесе мутацияға бой алдырады.<ref>Үлгі:Cite journal</ref>

Клиникалық көрінісі

Аурудың белгілері әдетте балалық шақта (орта есеппен 5-10 жас аралығында) біліне бастайды:

• Гематологиялық бұзылыстар: Сүйек кемігінің аплазиясы дамып, созылмалы шаршағыштық (анемия салдарынан), жиі инфекциялар (лейкопения салдарынан) және қан кетуге бейімділік, көгерулер (тромбоцитопения салдарынан) пайда болады.
• Туа біткен кемістіктер (науқастардың 60-70%-ында кездеседі):
  • Қол басы мен саусақтардың дамымай қалуы (бас бармақтың болмауы немесе кішкентай болуы);
  • Бойдың өсуінің тежелуі (ерте жастан байқалады);
  • Тірек-қимыл аппаратының, бүйректің және жүректің аномалиялары;
  • Терідегі «кофе сүтімен» (café-au-lait) тектес пигментті дақтар.
  • Микроцефалия (бас сүйегінің кіші болуы) және көру/есту мүшелерінің ақаулары.<ref>Үлгі:Cite web</ref>

Диагностикасы

1. Диэпоксибутан (DEB) немесе Митомицин С (MMC) тесті: Нақты диагностикалаудың негізгі әдісі («алтын стандарт»). Науқастың Т-лимфоциттерін осы заттармен өңдегенде хромосомалардың жаппай сынуы мен зақымдалуы бақыланады. 2. Жалпы қан анализі: Панцитопенияны және ретикулоциттер деңгейінің төмендеуін көрсетеді. 3. Молекулярлық-генетикалық тестілеу: Нақты қай геннің мутацияға ұшырағанын анықтау үшін NGS секвенирлеу әдісі қолданылады.

Емі

Фанкони анемиясын толық емдеп жазатын терапия қолжетімсіз, емдеу симптоматикалық сипатта болады:

• Дің жасушаларын трансплантациялау (Сүйек кемігін ауыстыру): Гематологиялық бұзылыстарды (панцитопенияны) емдеудің жалғыз тиімді жолы. Донор ретінде толық сәйкес келетін туысқан адам таңдалғаны жөн.
• Андрогендер және өсу факторлары: Трансплантация жасау мүмкін болмаған жағдайда қан деңгейін уақытша ұстап тұру үшін қолданылады.
• Қатерлі ісіктердің скринингі: Науқастарда лейкоз және басқа да ісік түрлерінің даму қаупі өте жоғары болғандықтан, тұрақты түрде онколог дәрігердің бақылауында болуы шарт.

Аурудың белгілері

Фанкоми ауруының белгілері 6–8 жаста көрінеді, бірақ кейбіреулерінде кеселдің іштен болғаньн шамалауға болады. Бұл балалардың туылғандағы салмағы аз болып, өсуі құрдастарынан артта қалады. Біразында гипогенитализм, микроцефалия, страбизм байқалады. Көрнекті белгі (салыстырмалы диагнозда өте маңызды) — тері гипер-пигментациясы өте жиі. Іштен болатын ақауларға тән сипат, жиі кездесетін сүйек, таңдай, бүйрек, жүрек өзгерістері. Бұл аурудың негізі — отбасылық, берілуі аутосомды-рецессивтік жолмен деп есептеледі. Қан өндірілудің, әсіресе миелопоэздің, қатты төмендеуімен көрінетін сүйек кемігінің гипоплазиясы мен аплазиясы көрсетілген анемиялардың дамуына әкеледі. Тұқым қуатын аплазиялық анемияны алғаш 1927 жылы Фанкони ашып, жариялады. Бұл анемия Фанкони анемиясы делінеді. Ол ұрпақтан ұрпаққа аутосомдық-бәсеңкі жолмен беріледі және қан өндіретін барлық жасушалардың кемістігі байқалады. Бұл анемиямен ауыратын балалардың бойы өсуі тежеледі, қолының бас бармағы болмайды немесе тым кішкентай болады, жыныс бездерінің жетілмеуі, қаңқа сүйектерінің ауытқулары, ішек-қарын жолдарында, жүрек-қан тамырлар жүйесінде ақаулар дамуы т.б. өзгерістер байқалады.