Нұсқалар арасындағы айырмашылық: "Сарыхан"
ш (1 түзету) |
|||
| (2 қатысушының арадағы 2 түзетуі көрсетілмеген) | |||
| Жол нөмірі 1: | Жол нөмірі 1: | ||
| − | Сарыхан | + | {{Мемлекеттік қайраткер |
| + | | түс = | ||
| + | | Қазақша есімі = Сарыхан | ||
| + | | Шынайы есімі = | ||
| + | | Суреті = | ||
| + | | Атауы = | ||
| + | | Сурет ені = | ||
| + | | Елтаңба = | ||
| + | | Елтаңба атауы = | ||
| + | | Елтаңба ені = | ||
| − | + | | Титулы = [[Қыпшақ хандығы|Қыпшақ ханы]] (Көшпелі орда билеушісі) | |
| − | + | | Лақап аты = | |
| − | {{ | + | | Ту = |
| + | | Ту2 = | ||
| + | | Басқара бастады = XI ғасырдың соңы | ||
| + | | Басқаруын аяқтады = XII ғасырдың басы | ||
| + | | Басқарған кезеңі = | ||
| + | | Ізашары = | ||
| + | | Ізбасары = | ||
| + | | Тәж кигізу жорасы = | ||
| + | | Биліктен бас тартуы = | ||
| + | | Мұрагері = | ||
| + | | Бірігіп басқарушы1 = [[Бунақ хан]], Сарыхан | ||
| + | | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = XI ғасырдың соңы | ||
| + | | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = XII ғасырдың басы | ||
| + | | регент1 = | ||
| + | | regent1Басқара бастады = | ||
| + | | regent1Басқаруын аяқтады = | ||
| + | | регент2 = | ||
| + | | regent2Басқара бастады = | ||
| + | | regent2Басқаруын аяқтады = | ||
| + | | Премьер = | ||
| + | | Вице-президент = | ||
| + | | Президент = | ||
| + | | Монарх = | ||
| + | | Губернатор = | ||
| + | | Вице-губернатор = | ||
| + | | Титулы_2 = | ||
| + | | Ту_2 = | ||
| + | | Ту2_2 = | ||
| + | | Басқара бастады_2 = | ||
| + | | Басқаруын аяқтады_2 = | ||
| + | | Ізашары_2 = | ||
| + | | Ізбасары_2 = | ||
| + | | Титулы_3 = | ||
| + | | Ту_3 = | ||
| + | | Ту2_3 = | ||
| + | | Басқара бастады_3 = | ||
| + | | Басқаруын аяқтады_3 = | ||
| + | | Ізашары_3 = | ||
| + | | Ізбасары_3 = | ||
| + | | Титулы_4 = | ||
| + | | Ту_4 = | ||
| + | | Ту2_4 = | ||
| + | | Басқара бастады_4 = | ||
| + | | Басқаруын аяқтады_4 = | ||
| + | | Ізашары_4 = | ||
| + | | Ізбасары_4 = | ||
| + | | Түсініктемелер = | ||
| + | | Діні = [[Тәңіршілдік]] | ||
| + | | Азаматтығы = Дешті Қыпшақ | ||
| + | | Туған күні = XI ғасыр | ||
| + | | Туған жері = [[Қыпшақ даласы]] | ||
| + | | Қайтыс болған күні = XII ғасырдың басы | ||
| + | |||
| + | | Қайтыс болған жері = Дешті Қыпшақ | ||
| + | | Жерленді = | ||
| + | | Династия = Қыпшақ хандарының әулеті | ||
| + | | Туған кездегі есімі = Сарыхан | ||
| + | | Әкесі = Әсен хан | ||
| + | | Анасы = | ||
| + | | Жұбайы = | ||
| + | | Балалары = [[Артық хан]], Сырчан | ||
| + | | Қызмет еткен жылдары = | ||
| + | | Құрамында болды = | ||
| + | | Әскер түрі = Қыпшақ атты әскері | ||
| + | | Атағы = Хан | ||
| + | | Басқарды = Қыпшақ тайпалық одағы | ||
| + | | Шайқасы = Сула (Сүлей) өзеніндегі шайқас ([[1107 жыл]]) | ||
| + | | Ғылыми аясы = | ||
| + | | Жұмыс істеген орны = | ||
| + | | Партиясы = | ||
| + | | Қызметі = | ||
| + | | Мамандығы = | ||
| + | | Білімі = | ||
| + | | Ғылыми дәрежесі = | ||
| + | | Марапаттары = | ||
| + | | Қолтаңбасы = | ||
| + | | Монограммасы = | ||
| + | | Сайты = | ||
| + | | Commons = | ||
| + | }} | ||
| + | |||
| + | '''Сарыхан''' (орыс деректерінде '''Шарукан''') — [[Дон]] өзенінің жағасына қоныс тепкен [[қыпшақтар]]дың [[хан]]ы. Әкесі Әсен хан, атасы әйгілі Құнан Әбыз. Сарыханның туған жылы белгісіз, шамамамен XI-XII ғасырларда өмір сүрген. Ол өзі ел бастап көшкенде және жорық кезінде ақыл-парасатымен көзге түскен.<ref name="encyclopedia_sar">[[Қазақ энциклопедиясы]] | Бас редакциясы. Ашық электронды базасы. Сарыхан мақаласы. (Қаралды: 17 маусым 2026).</ref><ref name="letopis_ipat">Полное собрание русских летописей (ПСРЛ). — Том 2. Ипатьевская летопись. — СПб, 1908. — Стб. 258-259.</ref><ref name="pletneva_polov">''Плетнёва С. А.'' Половцы. — М.: Наука, 1990. — С. 54-56. — ISBN 5-02-009542-7.</ref> | ||
| + | |||
| + | == Билігі == | ||
| + | Сары хан қыпшақтарды 40 жылдай (1068-1107) басқарып, шашырап жүрген ұсақ [[тайпа|ру-тайпа]]ларды біріктіре білген. Жалпы, Сары ханның әулеті 150 жылдай билік жүргізген. Өздерін шығу тегі бойынша, «[[Айдаһар|айдаhардан]]» таратып, «айдаhарға» табынатын кимек тайпасынан шыққан. Сондықтан оларды көрші тайпалар «ұранқайлықтар» деп жиі атайтын болған. Сары хан көршілес Русь [[кінәз]]дерімен жақсы қарым-қатынас жасаған. Бірақ, бірін-бірі күндеген орыс князьдерінен мезі болған Сары хан, 12 мың қол жинап, [[1068 жыл]]ы [[Киев]]ке аттанады. Мұздай қаруланған қыпшақ әскерінен қорыққан Киев князінің жасағы тым-тырақай қашып кетеді. Ол Киев қаласын алса да, өзінің даладағы өміріне қайта оралады. [[1105 жыл]]ы Сары хан Бунақ ханмен бірігіп, Переяславльге қарсы [[соғыс]] ашып, Тұғырыл ханның кегін қайтаруды көздейді.<ref name="gumilev_steppe">''Гумилев Л. Н.'' Древняя Русь и Великая степь. — М.: Мысль, 1989. — 766 с. — ISBN 5-244-00338-4.</ref><ref name="ehistory_kipchak">[https://e-history.kz Дешті Қыпшақ хандары мен билеушілері] — Электрондық ғылыми-баспасөз порталы E-history.kz. (Қаралды: 17 маусым 2026).</ref> Ұрыс алдында барлық [[әскер]]ін жиып, оларға демалуға бұйрық береді. Осы жәйтті қыпшақ арасында жүрген қаны [[Түркілер|түркі]], ал діні иудей бедекші [Русь тыңшысына жеткізеді. Орыс әскерлері ұрымтал тұсты пайдаланып кетіп, [[Лубна]] деген жерде демалып жатқан қыпшақ әскеріне бас салады. Ұрыс тәсілдерін жетік қолдана білген Сары хан мен Бунақ батырдың арсында Мономах әскерінің шабуылы тойтарылады. Араға бір жыл сала екі жақ, [[1107 жыл]]ы қайта қырқысты. Осы шайқаста Сары хан да, Бунақ та қаза тапты. | ||
| + | |||
| + | == Дереккөздер == | ||
| + | {{дереккөздер}} | ||
[[Санат:Қыпшақтар]] | [[Санат:Қыпшақтар]] | ||
| + | [[Санат:Қыпшақ хандары]] | ||
19:47, 2026 ж. шілденің 12 кезіндегі нұсқасы
Сарыхан (орыс деректерінде Шарукан) — Дон өзенінің жағасына қоныс тепкен қыпшақтардың ханы. Әкесі Әсен хан, атасы әйгілі Құнан Әбыз. Сарыханның туған жылы белгісіз, шамамамен XI-XII ғасырларда өмір сүрген. Ол өзі ел бастап көшкенде және жорық кезінде ақыл-парасатымен көзге түскен.<ref name="encyclopedia_sar">Қазақ энциклопедиясы | Бас редакциясы. Ашық электронды базасы. Сарыхан мақаласы. (Қаралды: 17 маусым 2026).</ref><ref name="letopis_ipat">Полное собрание русских летописей (ПСРЛ). — Том 2. Ипатьевская летопись. — СПб, 1908. — Стб. 258-259.</ref><ref name="pletneva_polov">Плетнёва С. А. Половцы. — М.: Наука, 1990. — С. 54-56. — ISBN 5-02-009542-7.</ref>
Билігі
Сары хан қыпшақтарды 40 жылдай (1068-1107) басқарып, шашырап жүрген ұсақ ру-тайпаларды біріктіре білген. Жалпы, Сары ханның әулеті 150 жылдай билік жүргізген. Өздерін шығу тегі бойынша, «айдаhардан» таратып, «айдаhарға» табынатын кимек тайпасынан шыққан. Сондықтан оларды көрші тайпалар «ұранқайлықтар» деп жиі атайтын болған. Сары хан көршілес Русь кінәздерімен жақсы қарым-қатынас жасаған. Бірақ, бірін-бірі күндеген орыс князьдерінен мезі болған Сары хан, 12 мың қол жинап, 1068 жылы Киевке аттанады. Мұздай қаруланған қыпшақ әскерінен қорыққан Киев князінің жасағы тым-тырақай қашып кетеді. Ол Киев қаласын алса да, өзінің даладағы өміріне қайта оралады. 1105 жылы Сары хан Бунақ ханмен бірігіп, Переяславльге қарсы соғыс ашып, Тұғырыл ханның кегін қайтаруды көздейді.<ref name="gumilev_steppe">Гумилев Л. Н. Древняя Русь и Великая степь. — М.: Мысль, 1989. — 766 с. — ISBN 5-244-00338-4.</ref><ref name="ehistory_kipchak">Дешті Қыпшақ хандары мен билеушілері — Электрондық ғылыми-баспасөз порталы E-history.kz. (Қаралды: 17 маусым 2026).</ref> Ұрыс алдында барлық әскерін жиып, оларға демалуға бұйрық береді. Осы жәйтті қыпшақ арасында жүрген қаны түркі, ал діні иудей бедекші [Русь тыңшысына жеткізеді. Орыс әскерлері ұрымтал тұсты пайдаланып кетіп, Лубна деген жерде демалып жатқан қыпшақ әскеріне бас салады. Ұрыс тәсілдерін жетік қолдана білген Сары хан мен Бунақ батырдың арсында Мономах әскерінің шабуылы тойтарылады. Араға бір жыл сала екі жақ, 1107 жылы қайта қырқысты. Осы шайқаста Сары хан да, Бунақ та қаза тапты.
