Нұсқалар арасындағы айырмашылық: "Тұрсын хан"

Қазақ Энциклопедиясы жобасынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
ш (1 түзету)
ш (1 түзету)
 
(басқа бір қатысуышының арадағы бір түзетуі көрсетілмеген)
Жол нөмірі 1: Жол нөмірі 1:
−
'''Тұрсын хан''', ''Тұрсын Мұхаммед [[сұлтан]]'' (т. ж. б. – [[1627]]) – [[қазақ]] [[хан]]ы, [[Ташкент]]тің билеушісі. (1613 – 27). Жалым сұлтанның ұлы.  
+
{{Мемлекеттік қайраткер
 +
| түс        = Қазақ ханы
 +
| Қазақша есімі        = Тұрсын хан
 +
| Шынайы есімі  =
 +
| Суреті          =
 +
| Сурет ені    =
 +
| Атауы            =
 +
| Титулы              = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]]
 +
| Ту              =Flag of the Kazakh Khanate.svg
 +
| Ту2              =
 +
| Басқара бастады      = 1613
 +
| Басқаруын аяқтады        = 1627
 +
| Ізашары    =
 +
| Ізбасары          = [[Есім хан]]
 +
| Титулы_2            =
 +
| Ту_2            =
 +
| Ту2_2            =
 +
| Реті_2            =
 +
| Басқара бастады_2    =
 +
| Басқаруын аяқтады_2      =
 +
| Ізашары_2  =
 +
| Ізбасары_2        =
 +
| Титулы_3            =
 +
| Ту_3            =
 +
| Ту2_3            =
 +
| Реті_3            =
 +
| Басқара бастады_3    =
 +
| Басқаруын аяқтады_3      =
 +
| Ізашары_3  =
 +
| Ізбасары_3        =
 +
| Титулы_4            =
 +
| Ту_4            =
 +
| Ту2_4            =
 +
| Реті_4            =
 +
| Басқара бастады_4    =
 +
| Басқаруын аяқтады_4      =
 +
| Ізашары_4  =
 +
| Ізбасары_4        =
 +
| Туған күні      = белгісіз
 +
| Туған жері    =
 +
| Қайтыс болған күні        = 1627
 +
| Қайтыс болған жері      = [[Ташкент]], [[Қазақ хандығы]]
 +
| Жерленді      =
 +
| Діні      = [[ислам]]
 +
| Әкесі              = Жалым сұлтан
 +
| Анасы              =
 +
| Жұбайы            =
 +
| Балалары              = Шах-Сейіт сұлтан, Мұхамедияр сұлтан, Бақы сұлтан
 +
| Партиясы            =
 +
| Білімі        =
 +
| Қолтаңбасы          =
 +
| Сайты              =
 +
| Commons            =
 +
| Марапаттары            =
 +
}}
 +
'''Тұрсын хан''', кейде '''Тұрсын сұлтан''' (толық есімі ''Тұрсын-Мұхаммед баһадүр хан'', орыс елшілік құжаттарында ''Турсунъ салтанъ'', туған жылы белгісіз – 1627) – [[сұлтан]], қолбасшы, 1613-1627 жылдары [[Ташкент|Ташкенттің]] билеушісі, [[қазақ хандары|қазақтың бас ханы]].
  
−
Хафиз Таныштың “Шаарф-наме-ий шахи” атты еңбегінде Жалым сұлтан мен оның екі ұлы Баба сұлтанның қолынан қаза тапқандығы айтылады. Аштархан (Жанилер) әулетінен шыққан Бұхар хандығының билеушісі Имамкули ханның көмегіне сүйенген Тұрсын хан [[Есім хан]]мен күрес жүргізді. Есім хан Тұрсын ханнан жеңіліп, Шығыс Түркістан билеушісі Абд әр-Рахымның ордасына кетуге мәжбүр болды. Ортағасырлық “Имамкули хан наме” атты шығарма авторының мәлімдеуінше Тұрсын ханның ордасы Ташкентте болған және ол сонда өз атынан теңге соқтырған. Оның билігі тұсында [[Ташкент]], [[Түркістан]], [[Сығанақ]], [[Созақ]], [[Сауран]], [[Сайрам]], [[Әндіжан]], т.б. қалалар қазақтардың иелігінде болды. Есім хан оған қазақтар мен оған тәуелді қырғыздардан құралған жасағымен Тұрсын ханның [[Сырдария]] бойындағы ұлысына бірнеше рет жорық жасады. 1626 жылы Тұрсын хан мен [[Есім хан]] өзара бейбіт келісімге келді. Бірақ бұл бейбіт келісім ұзаққа созылмай, Тұрсын хан тарапынан бұзылды. 1627 жылы Есім хан қалмақтарға қарсы жорыққа аттанғанда Тұрсын хан оның ордасына шабуыл жасады. Жорықтан оралған Есім хан Тұрсын ханның әскеріне Сайрам түбінде ойсырата соққы берді. Мұнан соң Тұрсын хан әскері Ташкент маңындағы шайқаста да Есім хан әскерінен жеңілді. Осы жағдайда Тұрсын хан әскерінің біраз бөлігі Есім хан жағына шығып кетті. Тұрсын хан өз нөкерлерінің қолынан қаза тапты. Тұрсын хан тұсында қазақтар Қазанмен және Батыс [[Сібір]] қалаларымен қызу сауда жүргізді.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том</ref>
+
== Өмірбаяны ==
  
−
== Дереккөздер==
+
=== Шығу тегі ===
−
<references/>
+
  
−
{{Kazakh Khans}}
+
Тұрсын ханның шығу тегі жайлы бірнеше пікір қалыптасты. [[Шәкәрім Құдайбердіұлы|Шәкәрім Құдайбердіұлының]] нұсқасы келесідей: Жәдігер - Әмек - Уаныш - Дін-Мұхаммед - Баяндымахмұт - Тұрсын. Қазақстандық тарихшы [[Тұрсын Икрамұлы Сұлтанов|Т.И. Сұлтанов]] хан шежіресінің 2 нұсқасын ұсынған. Бірінші нұсқаға сәйкес Тұрсын ханның әкесі Жалым сұлтан [[Қасым хан|Қасым ханның]] ұлы, [[Жәнібек хан|Жәнібек ханның]] немересі болған. Екінші нұсқаға сәйкес Жалым сұлтан [[Шығай хан|Шығай ханның]] ұлы. Ж.М. Сәбитовтың көзқарасы бойынша Тұрсын хан [[Жәдік сұлтан|Жәдік сұлтанның]] немересі, [[Есім хан|Есім ханның]] бөлесі.
−
{{Суретсіз мақала}}
+
  
−
[[Санат:Туған жылы белгісіздер]]
+
=== Ташкент тағын иеленуі ===
−
[[Санат:1627 жылы қайтыс болғандар]]
+
 
 +
1611 жылдың көктемінде Есім, Абылай және Тұрсын хандардың біріккен күші Ташкентті қоршауға алды. Имамқұл хан әскерінің қарсы әрекеттерінен кейін екі жақ бітім-шарт жасасты. Шартқа сәйкес [[Түркістан (қала)|Түркістан]] мен Ташкенттің билеушісі болып Тұрсын ханның ұлы Шах-Сейіт, ал оның [[аталық|аталығы]] болып [[алшын]] [[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы|Жалаңтөс]] тағайындалды.
 +
 
 +
1611 жылы Есім хан Ташкентті басып алғанымен, 1612 жылы Имамқұл хан ұлы Ескендірді Ташкент тағына отырғызды. Қала тұрғындарының көтерелісі кезінде қаза тапқан ұлы үшін кек алу мақсатында қаланы қоршауға алып, қырғынға ұшыратты. Алайда 1613 жылы қазақ сұлтандары қаланы қайта жаулап алды. Қазақ сұлтандарымен күресе отырып, Имамқұл хан Тұрсын ханды Ташкенттің билеушісі ретінде тағайындады.
 +
 
 +
1616 жылы Сауранның билеушісі Тұрсын хан сібір воеводаларымен келіссөздер жүргізген. Есім ханның қызына үйленген Имамқұл хан оны 1620 жылы Ташкент тағына отырғызуды көздеді. Осы жағдайда Тұрсын хан соғысқа дайындала бастады. Өзінің саудагерлерін қорғау мақсатында [[ойраттар|қалмақтарға]] елшілік жіберген.
 +
 
 +
Тұрсын хан 1623-1624 жылдардың қысында Имамқұл ханға қарсы шықты. 160 мыңдық әскер жинаған Имамқұл ағасын Тұрсын ханға қарсы жорыққа аттандырды. Тұрсын хан жақтастарының қатарында Шахрухияны билеген [[Тәуекел хан|Тәуекел ханның]] ұлы Мұрат сұлтан болды. Имамқұл әскері туралы хабар алған ол Тұрсын ханнан көмек сұрап, қоршауға дайындала бастады. Тұрсын хан ашық далада шайқас ұйымдастырмауды ұйғарды. Имамқұл ханмен келіссөз бастап, бейбіт бітімге келді. 
 +
 
 +
1624 жылы Есім хан Тұрсын ханмен бейбіт келісімге келіп, бар назарын [[жоңғарлар|жоңғарларға]] аударды. Екі ханның арасындағы қарым-қатынастың жақсарғаны сонша, Тұрсын хан Есім ханға Түркістан қаласына барып қайтқан. Бейбіт келісім-шарттың алдында 1623-1624 жылдардың қысында Тұрсын ханның одақтасы [[дербеттер|дербеттердің]] билеушісі Далай тайшы Есім ханның қол астындағы қалаларды шабуылдауды жоспарлаған. Бұған дейін Есім ханның Тұрсын хан мен жоңғарларға қарсы бағытталған [[Алтын хан|Алтын ханмен]] одағы құрылды.
 +
 
 +
Екі ханның арасындағы бейбіт келісім Есім ханның [[Қашқар|Қашғарияға]] аттанып, жоңғарлармен басталған соғыс кезінде бұзылды. Жорық туралы хабар алған Тұрсын хан Есім ханды жазалау мақсатында Түркістанға шабуыл ұйымдастырып, оның отбасын тұтқынға алған. Шапқыншылық туралы білген соң Есім хан [[Сайрам|Сайрамға]] оралып, Ташкентке жорыққа аттанды. Тұрсын ханның өлімінен кейін Есім ханға Әндіжаннан [[Абылай Онданұлы|Абылай хан]] қосылды. Олардың біріккен күші Мұрат сұлтанды Шахрухиядан ығыстырды. Тұрсын ханның қол астында болған [[қатаған]] руы жаппай қырғынға ұшырады. Аман қалғандары [[шанышқылы]] руының, [[өзбектер|өзбектердің]], [[қарақалпақтар|қарақалпақтардың]], [[қырғыздар|қырғыздардың]] құрамына енді.
 +
 
 +
=== Ұрпақтары ===
 +
 
 +
Тұрсын ханның өлімінен кейін оның ұлдары [[Орталық Азия|Орталық Азияның]] саяси өміріне белсене қатысты. Оның ұлы Мұхамедияр 1636 жылы Мұрат сұлтанға көмек көрсеткен. Басқа ұлы Бақы өзге сұлтандармен одақтасып, 1638 жылы [[Хожант|Ходженд]] және Ұра-төбені (қазіргі [[Истаравшан]]) шабуылдаған. Тұтқынға түскенімен, өлім жазасына кесілген жоқ. Тұтқыннан босатылғаннан кейін қалыптасқан жаңа саяси жағдайда [[Ұлы Моғолдар патшалығы|үнді императоры]] [[I Шаһ Жаһан|Шах-Жаһаннан]] қолдау сұраған ол ұрыстардың бірінде тұтқынға түсті. [[Балх|Балхқа]] жеткізіліп, өлім жазасына кесілген.
 +
 
 +
== Тұрсын ханның соқтырған теңгелері ==
 +
 
 +
=== Галерея ===
 +
 
 +
{|align="center"
 +
|-valign="top"
 +
|[[File:Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (1).jpg|thumb|Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (салмағы - 4.6 г, өлшемі - 26х29 мм)]]
 +
|[[File:Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (3).jpg|thumb|Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (салмағы - 4.94 г, өлшемі -23-26 мм)]]
 +
|[[File:Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (2).jpg|thumb|Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (салмағы - 4.36, өлшемі - 24,5-25 мм)]]
 +
|}
 +
 
 +
== Әдебиет ==
 +
 
 +
* ''Burton A.'' The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic, and Commercial History, 1550-1702. – Richmond. Curzon Press. 1997. – P.172.
 +
* История Казахстана в персидских источниках. Том 2. (Маджма ал-ансаб вал-ашджар). – Алматы: Дайк-Пресс, 2005. – С. 241.
 +
* ''Кляшторный С.Г. Султанов Т.И.'' Казахстан: летопись трех тысячелетий. – Алматы, 1992. – С.298. 
 +
* Қазақ хандары. Энциклопедиялық анықтамалық жинақ / Жауапты редакторы М.М. Қожа, Х.М. Тұрсын. ― Алматы: Қазығұрт, 2015. ― 224 б.
 +
* «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
 +
* ''Муминов А.К.'' Исторические документы Мавзолея Ходжа Ахмада Йасави / А.К. Муминов, Б.Е. Кумеков, У.А. Султонов, В.К. Шуховцов, Д.Т. Кенжетаев, А.С. Кабылова. — Астана, 2017. — 216 с.
 +
* ''Пищулина К.А.'' Присырьдарьинские города и их значение в истории казахских ханств в XV–XVII вв. / К.А. Пищулина // Казахстан в XV–XVIII веках (вопросы социально-политической истории). — Алматы, 1969. — С. 38–51.
 +
* ''Сабитов Ж.М.'' Вопросы генеалогии и хронологии правления ханов Казахского ханства 17 – первой трети XVIII века // Второй конгресс историков Казахстана: сборник научных статей. – Астана: Издательство ЕНУ, 2014, – С. 98-105
 +
* ''Султонов У.А.'' К вопросу о жалованных грамотах казахских ханов, выданных мазару Ахмада Йасави (конец XVI-XVII вв.) / У.А. Султонов // Исламская духовность, рациональность и этнокультурные традиции как факторы противодействия религиозному экстремизму: материалы Междунар. науч. конф., посвящ. праздн. Евраз. нац. ун-та им. Л.Н. Гумилева. –– Астана, 2016. — С. 90–97. 
 +
 
 +
{{Қазақ хандары}}
 +
 
 +
[[Санат:Төрелер]]

19:05, 2026 ж. маусымның 25 кезіндегі нұсқасы

Үлгі:Мемлекеттік қайраткер Тұрсын хан, кейде Тұрсын сұлтан (толық есімі Тұрсын-Мұхаммед баһадүр хан, орыс елшілік құжаттарында Турсунъ салтанъ, туған жылы белгісіз – 1627) – сұлтан, қолбасшы, 1613-1627 жылдары Ташкенттің билеушісі, қазақтың бас ханы.

Өмірбаяны

Шығу тегі

Тұрсын ханның шығу тегі жайлы бірнеше пікір қалыптасты. Шәкәрім Құдайбердіұлының нұсқасы келесідей: Жәдігер - Әмек - Уаныш - Дін-Мұхаммед - Баяндымахмұт - Тұрсын. Қазақстандық тарихшы Т.И. Сұлтанов хан шежіресінің 2 нұсқасын ұсынған. Бірінші нұсқаға сәйкес Тұрсын ханның әкесі Жалым сұлтан Қасым ханның ұлы, Жәнібек ханның немересі болған. Екінші нұсқаға сәйкес Жалым сұлтан Шығай ханның ұлы. Ж.М. Сәбитовтың көзқарасы бойынша Тұрсын хан Жәдік сұлтанның немересі, Есім ханның бөлесі.

Ташкент тағын иеленуі

1611 жылдың көктемінде Есім, Абылай және Тұрсын хандардың біріккен күші Ташкентті қоршауға алды. Имамқұл хан әскерінің қарсы әрекеттерінен кейін екі жақ бітім-шарт жасасты. Шартқа сәйкес Түркістан мен Ташкенттің билеушісі болып Тұрсын ханның ұлы Шах-Сейіт, ал оның аталығы болып алшын Жалаңтөс тағайындалды.

1611 жылы Есім хан Ташкентті басып алғанымен, 1612 жылы Имамқұл хан ұлы Ескендірді Ташкент тағына отырғызды. Қала тұрғындарының көтерелісі кезінде қаза тапқан ұлы үшін кек алу мақсатында қаланы қоршауға алып, қырғынға ұшыратты. Алайда 1613 жылы қазақ сұлтандары қаланы қайта жаулап алды. Қазақ сұлтандарымен күресе отырып, Имамқұл хан Тұрсын ханды Ташкенттің билеушісі ретінде тағайындады.

1616 жылы Сауранның билеушісі Тұрсын хан сібір воеводаларымен келіссөздер жүргізген. Есім ханның қызына үйленген Имамқұл хан оны 1620 жылы Ташкент тағына отырғызуды көздеді. Осы жағдайда Тұрсын хан соғысқа дайындала бастады. Өзінің саудагерлерін қорғау мақсатында қалмақтарға елшілік жіберген.

Тұрсын хан 1623-1624 жылдардың қысында Имамқұл ханға қарсы шықты. 160 мыңдық әскер жинаған Имамқұл ағасын Тұрсын ханға қарсы жорыққа аттандырды. Тұрсын хан жақтастарының қатарында Шахрухияны билеген Тәуекел ханның ұлы Мұрат сұлтан болды. Имамқұл әскері туралы хабар алған ол Тұрсын ханнан көмек сұрап, қоршауға дайындала бастады. Тұрсын хан ашық далада шайқас ұйымдастырмауды ұйғарды. Имамқұл ханмен келіссөз бастап, бейбіт бітімге келді.

1624 жылы Есім хан Тұрсын ханмен бейбіт келісімге келіп, бар назарын жоңғарларға аударды. Екі ханның арасындағы қарым-қатынастың жақсарғаны сонша, Тұрсын хан Есім ханға Түркістан қаласына барып қайтқан. Бейбіт келісім-шарттың алдында 1623-1624 жылдардың қысында Тұрсын ханның одақтасы дербеттердің билеушісі Далай тайшы Есім ханның қол астындағы қалаларды шабуылдауды жоспарлаған. Бұған дейін Есім ханның Тұрсын хан мен жоңғарларға қарсы бағытталған Алтын ханмен одағы құрылды.

Екі ханның арасындағы бейбіт келісім Есім ханның Қашғарияға аттанып, жоңғарлармен басталған соғыс кезінде бұзылды. Жорық туралы хабар алған Тұрсын хан Есім ханды жазалау мақсатында Түркістанға шабуыл ұйымдастырып, оның отбасын тұтқынға алған. Шапқыншылық туралы білген соң Есім хан Сайрамға оралып, Ташкентке жорыққа аттанды. Тұрсын ханның өлімінен кейін Есім ханға Әндіжаннан Абылай хан қосылды. Олардың біріккен күші Мұрат сұлтанды Шахрухиядан ығыстырды. Тұрсын ханның қол астында болған қатаған руы жаппай қырғынға ұшырады. Аман қалғандары шанышқылы руының, өзбектердің, қарақалпақтардың, қырғыздардың құрамына енді.

Ұрпақтары

Тұрсын ханның өлімінен кейін оның ұлдары Орталық Азияның саяси өміріне белсене қатысты. Оның ұлы Мұхамедияр 1636 жылы Мұрат сұлтанға көмек көрсеткен. Басқа ұлы Бақы өзге сұлтандармен одақтасып, 1638 жылы Ходженд және Ұра-төбені (қазіргі Истаравшан) шабуылдаған. Тұтқынға түскенімен, өлім жазасына кесілген жоқ. Тұтқыннан босатылғаннан кейін қалыптасқан жаңа саяси жағдайда үнді императоры Шах-Жаһаннан қолдау сұраған ол ұрыстардың бірінде тұтқынға түсті. Балхқа жеткізіліп, өлім жазасына кесілген.

Тұрсын ханның соқтырған теңгелері

Галерея

Сурет:Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (1).jpg
Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (салмағы - 4.6 г, өлшемі - 26х29 мм)
Сурет:Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (3).jpg
Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (салмағы - 4.94 г, өлшемі -23-26 мм)
Сурет:Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (2).jpg
Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (салмағы - 4.36, өлшемі - 24,5-25 мм)

Әдебиет

  • Burton A. The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic, and Commercial History, 1550-1702. – Richmond. Curzon Press. 1997. – P.172.
  • История Казахстана в персидских источниках. Том 2. (Маджма ал-ансаб вал-ашджар). – Алматы: Дайк-Пресс, 2005. – С. 241.
  • Кляшторный С.Г. Султанов Т.И. Казахстан: летопись трех тысячелетий. – Алматы, 1992. – С.298.
  • Қазақ хандары. Энциклопедиялық анықтамалық жинақ / Жауапты редакторы М.М. Қожа, Х.М. Тұрсын. ― Алматы: Қазығұрт, 2015. ― 224 б.
  • «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
  • Муминов А.К. Исторические документы Мавзолея Ходжа Ахмада Йасави / А.К. Муминов, Б.Е. Кумеков, У.А. Султонов, В.К. Шуховцов, Д.Т. Кенжетаев, А.С. Кабылова. — Астана, 2017. — 216 с.
  • Пищулина К.А. Присырьдарьинские города и их значение в истории казахских ханств в XV–XVII вв. / К.А. Пищулина // Казахстан в XV–XVIII веках (вопросы социально-политической истории). — Алматы, 1969. — С. 38–51.
  • Сабитов Ж.М. Вопросы генеалогии и хронологии правления ханов Казахского ханства 17 – первой трети XVIII века // Второй конгресс историков Казахстана: сборник научных статей. – Астана: Издательство ЕНУ, 2014, – С. 98-105
  • Султонов У.А. К вопросу о жалованных грамотах казахских ханов, выданных мазару Ахмада Йасави (конец XVI-XVII вв.) / У.А. Султонов // Исламская духовность, рациональность и этнокультурные традиции как факторы противодействия религиозному экстремизму: материалы Междунар. науч. конф., посвящ. праздн. Евраз. нац. ун-та им. Л.Н. Гумилева. –– Астана, 2016. — С. 90–97.

Үлгі:Қазақ хандары

«https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=Тұрсын_хан&oldid=100684» бетінен алынған