Нұсқалар арасындағы айырмашылық: "Қайып хан"
ш (1 түзету) |
|||
| (2 қатысушының арадағы 2 түзетуі көрсетілмеген) | |||
| Жол нөмірі 7: | Жол нөмірі 7: | ||
| Атауы = | | Атауы = | ||
| Титулы = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]] | | Титулы = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]] | ||
| − | | Ту = Kazakh Khanate.svg | + | | Ту = Flag of the Kazakh Khanate.svg |
| Ту2 = | | Ту2 = | ||
| Басқара бастады = 1715 | | Басқара бастады = 1715 | ||
| Басқаруын аяқтады = 1718 | | Басқаруын аяқтады = 1718 | ||
| Ізашары = [[Тәуке хан]] | | Ізашары = [[Тәуке хан]] | ||
| − | | Ізбасары = [[Болат хан]] | + | | Ізбасары = [[Болат хан]] |
| − | | Титулы_2 = | + | | Титулы_2 = |
| − | | Ту_2 = | + | | Ту_2 = |
| Ту2_2 = | | Ту2_2 = | ||
| Реті_2 = | | Реті_2 = | ||
| − | | Басқара бастады_2 = | + | | Басқара бастады_2 = |
| − | | Басқаруын аяқтады_2 = | + | | Басқаруын аяқтады_2 = |
| − | | Ізашары_2 = | + | | Ізашары_2 = |
| − | | Ізбасары_2 = | + | | Ізбасары_2 = |
| − | | Титулы_3 = | + | | Титулы_3 = |
| Ту_3 = | | Ту_3 = | ||
| Ту2_3 = | | Ту2_3 = | ||
| Реті_3 = | | Реті_3 = | ||
| − | | Басқара бастады_3 = | + | | Басқара бастады_3 = |
| − | | Басқаруын аяқтады_3 = | + | | Басқаруын аяқтады_3 = |
| − | | Ізашары_3 = | + | | Ізашары_3 = |
| − | | Ізбасары_3 = | + | | Ізбасары_3 = |
| − | | Титулы_4 = | + | | Титулы_4 =[[Кіші жүз]] ханы |
| − | | Ту_4 = | + | | Ту_4 =Flag of the Kazakh Khanate.svg |
| Ту2_4 = | | Ту2_4 = | ||
| Реті_4 = | | Реті_4 = | ||
| − | | Басқара бастады_4 = | + | | Басқара бастады_4 =1704 |
| − | | Басқаруын аяқтады_4 = | + | | Басқаруын аяқтады_4 =1709 немесе 1710 |
| − | | Ізашары_4 = | + | | Ізашары_4 =Белгісіз |
| − | | Ізбасары_4 = | + | | Ізбасары_4 =[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] |
| − | | Туған күні = | + | | Туған күні = |
| Туған жері = [[Қазақ хандығы]] | | Туған жері = [[Қазақ хандығы]] | ||
| − | | Қайтыс болған күні = | + | | Қайтыс болған күні = 1718 |
| Қайтыс болған жері = [[Қазақ хандығы]] | | Қайтыс болған жері = [[Қазақ хандығы]] | ||
| Жерленді = | | Жерленді = | ||
| Діні = [[ислам]] | | Діні = [[ислам]] | ||
| − | | Әкесі = | + | | Әкесі = Құсрау сұлтан |
| Анасы = | | Анасы = | ||
| Жұбайы = | | Жұбайы = | ||
| − | | Балалары = | + | | Балалары =[[Батыр Қайыпұлы]] |
| Партиясы = | | Партиясы = | ||
| Білімі = | | Білімі = | ||
| Жол нөмірі 54: | Жол нөмірі 54: | ||
| Марапаттары = | | Марапаттары = | ||
}} | }} | ||
| − | '''Қайып хан''' | + | '''Қайып хан''' (толық есімі ''Қайып-Мұхаммед Баһадүр хан'', жазба деректерде ''Хаип-Багатур-салтан, Каиб, Ир-Гаип, Каипджан, Chaip'', туған жылы белгісіз - 1718) - [[Кіші жүз|Кіші жүздің]] сұлтаны, 1704/09 жылдардан бастап Кіші жүздің құрамындағы негізгі рулық бірлестіктердің ханы, 1715 жылдың ортасынан бастап қазақтың бас ханы (''үлкен хан''). Құсрау сұлтанның ұлы, [[Сартақ сұлтан|Сырдақ сұлтанның]] немересі, [[Есім хан|Есім ханның]] ұрпағы. |
| − | + | == Өмірбаяны == | |
| − | Қайып | + | Қайып ханның есімі жазба деректерде 1692 жылдан бастап кездеседі. XVII ғасырдың 90-шы жылдары Кіші жүз руларының бір бөлігі мен [[Қарнақ]] қаласын билеген. Сол кездегі орыс елшілік құжаттарында Тәуке ханның айналасындағы қазақ сұлтандарының арасындағы ең беделді әрі ең танымал тұлға ретінде аталып өткен. XVIII ғасырдың алғашқы онжылдығының ортасына қарай Кіші жүздің ханына айналды. Қол астындағы халықтан ''«[[баһадүр]]»'' лауазымына ие болған. Билік басындағы алғашқы жылдары [[Жоңғар хандығы|жоңғарлармен]] және [[Қалмақ хандығы|еділ қалмақтарымен]] үзіліссіз шайқастарға толы болды. Көршілес мемлекеттерден қолдау іздеу мақсатында осман сұлтаны [[III Ахмет|ІІІ Ахметке]] 1711 және 1714 жылдары жіберілген елшіліктері нәтижесіз аяқталды. |
| + | [[File:Қайып ханның түрік сұлтаны ІІІ Ахметке хаты (1711).png|thumb|left|Қайып ханның осман сұлтаны [[III Ахмет|ІІІ Ахметке]] хаты (1711)]] | ||
| + | [[Уфа|Уфаға]] 1715 жылдың 4 қыркүйегінде жеткен Қайып және [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр]] хандар елшісінің мәлімдемесіне сәйкес [[Тәуке хан|Тәуке ханның]] өлімінен кейін хан тағын Қайып иеленді. [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласы жаңа билеушінің ордасына айналды. 1716 жылы қазақ даласы жоңғар қолбасшысы Цэрэн-Дондобтың жойқын соққысына ұшыраған. Жоңғар шабуылдарымен қатар қазақтардың еділ қалмақтарымен, [[башқұрттар|башқұрттармен]], сібір және жайық [[казактар|казактарымен]] қарым-қатынастары шиеленісе түсті. Тұтқындармен алмасу, қазақтар мен ресей бодандарының арасындағы әскери қақтығыстарды реттеу, орыс көпестерінің қазақтармен саудасын дамытуға қолайлы жағдай жасау, керуен жолдарының қауіпсіздігін қамтамасыз ету, жоңғарларға қарсы әскери одақ құру мақсатында Қайып пен Әбілқайыр хандар 1715 жылдың күзінде Уфаға, 1716 жылдың көктемінде [[Қазан (қала)|Қазанға]] Тойқоңыр Құлтабайұлын, ал 1716 жылдың күзінде Тобольск қаласына Бекболат Екешұлы мен Байдәулет Бөріұлын аттандырған. Қазақ елшілері қазан губернаторы П.С. Салтыков пен сібір губернаторы [[Матвей Петрович Гагарин|М.П. Гагаринге]] [[Сыбан Раптан|жоңғар қонтайшысына]] қарсы әскери қимылдар жасауды ұсынған. | ||
| + | |||
| + | 1715-1716 жылдары өткен қазақ-орыс келіссөздері қалаған нәтижеге алып келмеді. Қайып хан 1717 жылдың көктем-жаз айларында [[Қарт-Әбілқайыр хан|Қарт-Әбілқайыр]] ханмен біріге отырып, [[ойраттар|ойрат]] тайпаларына қарсы әскери жорық ұйымдастырған. Әскери науқанның нашар ұйымдастырылуы, жоңғар қолбасшыларының тактикалық шеберлігі, Қайып және Қарт-Әбілқайыр хандардың арасындағы өзара келіспеушіліктің салдары қазақ әскерінің жеңілісіне алып келді. 1718 жылы көршілес ресей губернияларының басшылары мен [[I Петр|орыс патшасына]] жоңғарларға қарсы әскери одақ құру ұсынысы іске асқан жоқ. 1716-1717 жылдардағы майдан даласындағы сәтсіздіктер Қайып ханның қазақ даласындағы беделінің түсуіне себеп болды. 1718 жылдың күзінде айналасындағы билеуші топтардың қолдауынан айырылып, сол жылдың қысында кейін «Қанішер атанған» [[Қанішер Абылай|Абылай сұлтанның]] (әйгілі [[Абылай хан|Абылай ханның]] атасы) қолынан мерт болды. Қайып ханның ұлы [[Батыр Қайыпұлы|Батыр]] (1771 жылы қайтыс болған) 1748 жылдан бастап Кіші жүздің құрамындағы [[шекті]], [[төртқара]], [[шөмекей]], [[қарасақал]] рулық-тайпалық бірлестіктерін басқарған. | ||
| + | |||
| + | == Әдебиет == | ||
| + | |||
| + | * ''Валиханов Ч.Ч.'' Собрание сочинений в пяти томах. Т.1.Алма-Ата, 1985. | ||
| + | * ''Витсен Н.'' Северная и Восточная Тартария, включающая области, расположенные в северных и восточных частях Европы и Азии. В трех томах / Пер. с голландского языка В.Г.Трисман. Т1. Амстердам, 2010. | ||
| + | * ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО «АБДИ Компани», 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0. | ||
| + | * ''Моисеев В.А.'' Джунгарское ханство и казахи. XVII-XVIII вв.Алма-Ата, 1991. | ||
| + | * ''Омарбеков'' ''Т.О.'' Қайып хан. Ана тілі газеті, Алматы. 2015 anatili.kazgazeta.kz/news/30894 | ||
{{Қазақ хандары}} | {{Қазақ хандары}} | ||
[[Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары]] | [[Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары]] | ||
| − | [[Санат: | + | [[Санат:Төрелер]] |
19:05, 2026 ж. маусымның 25 кезіндегі нұсқасы
Үлгі:Мемлекеттік қайраткер Қайып хан (толық есімі Қайып-Мұхаммед Баһадүр хан, жазба деректерде Хаип-Багатур-салтан, Каиб, Ир-Гаип, Каипджан, Chaip, туған жылы белгісіз - 1718) - Кіші жүздің сұлтаны, 1704/09 жылдардан бастап Кіші жүздің құрамындағы негізгі рулық бірлестіктердің ханы, 1715 жылдың ортасынан бастап қазақтың бас ханы (үлкен хан). Құсрау сұлтанның ұлы, Сырдақ сұлтанның немересі, Есім ханның ұрпағы.
Өмірбаяны
Қайып ханның есімі жазба деректерде 1692 жылдан бастап кездеседі. XVII ғасырдың 90-шы жылдары Кіші жүз руларының бір бөлігі мен Қарнақ қаласын билеген. Сол кездегі орыс елшілік құжаттарында Тәуке ханның айналасындағы қазақ сұлтандарының арасындағы ең беделді әрі ең танымал тұлға ретінде аталып өткен. XVIII ғасырдың алғашқы онжылдығының ортасына қарай Кіші жүздің ханына айналды. Қол астындағы халықтан «баһадүр» лауазымына ие болған. Билік басындағы алғашқы жылдары жоңғарлармен және еділ қалмақтарымен үзіліссіз шайқастарға толы болды. Көршілес мемлекеттерден қолдау іздеу мақсатында осман сұлтаны ІІІ Ахметке 1711 және 1714 жылдары жіберілген елшіліктері нәтижесіз аяқталды.
Уфаға 1715 жылдың 4 қыркүйегінде жеткен Қайып және Әбілқайыр хандар елшісінің мәлімдемесіне сәйкес Тәуке ханның өлімінен кейін хан тағын Қайып иеленді. Түркістан қаласы жаңа билеушінің ордасына айналды. 1716 жылы қазақ даласы жоңғар қолбасшысы Цэрэн-Дондобтың жойқын соққысына ұшыраған. Жоңғар шабуылдарымен қатар қазақтардың еділ қалмақтарымен, башқұрттармен, сібір және жайық казактарымен қарым-қатынастары шиеленісе түсті. Тұтқындармен алмасу, қазақтар мен ресей бодандарының арасындағы әскери қақтығыстарды реттеу, орыс көпестерінің қазақтармен саудасын дамытуға қолайлы жағдай жасау, керуен жолдарының қауіпсіздігін қамтамасыз ету, жоңғарларға қарсы әскери одақ құру мақсатында Қайып пен Әбілқайыр хандар 1715 жылдың күзінде Уфаға, 1716 жылдың көктемінде Қазанға Тойқоңыр Құлтабайұлын, ал 1716 жылдың күзінде Тобольск қаласына Бекболат Екешұлы мен Байдәулет Бөріұлын аттандырған. Қазақ елшілері қазан губернаторы П.С. Салтыков пен сібір губернаторы М.П. Гагаринге жоңғар қонтайшысына қарсы әскери қимылдар жасауды ұсынған.
1715-1716 жылдары өткен қазақ-орыс келіссөздері қалаған нәтижеге алып келмеді. Қайып хан 1717 жылдың көктем-жаз айларында Қарт-Әбілқайыр ханмен біріге отырып, ойрат тайпаларына қарсы әскери жорық ұйымдастырған. Әскери науқанның нашар ұйымдастырылуы, жоңғар қолбасшыларының тактикалық шеберлігі, Қайып және Қарт-Әбілқайыр хандардың арасындағы өзара келіспеушіліктің салдары қазақ әскерінің жеңілісіне алып келді. 1718 жылы көршілес ресей губернияларының басшылары мен орыс патшасына жоңғарларға қарсы әскери одақ құру ұсынысы іске асқан жоқ. 1716-1717 жылдардағы майдан даласындағы сәтсіздіктер Қайып ханның қазақ даласындағы беделінің түсуіне себеп болды. 1718 жылдың күзінде айналасындағы билеуші топтардың қолдауынан айырылып, сол жылдың қысында кейін «Қанішер атанған» Абылай сұлтанның (әйгілі Абылай ханның атасы) қолынан мерт болды. Қайып ханның ұлы Батыр (1771 жылы қайтыс болған) 1748 жылдан бастап Кіші жүздің құрамындағы шекті, төртқара, шөмекей, қарасақал рулық-тайпалық бірлестіктерін басқарған.
Әдебиет
- Валиханов Ч.Ч. Собрание сочинений в пяти томах. Т.1.Алма-Ата, 1985.
- Витсен Н. Северная и Восточная Тартария, включающая области, расположенные в северных и восточных частях Европы и Азии. В трех томах / Пер. с голландского языка В.Г.Трисман. Т1. Амстердам, 2010.
- Ерофеева И.В. Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО «АБДИ Компани», 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0.
- Моисеев В.А. Джунгарское ханство и казахи. XVII-XVIII вв.Алма-Ата, 1991.
- Омарбеков Т.О. Қайып хан. Ана тілі газеті, Алматы. 2015 anatili.kazgazeta.kz/news/30894
.png){kind=link}