Нұсқалар арасындағы айырмашылық: "Шаңырақ"
(Cat-a-lot: Тасымалдануда... Санат:Үй-тұрмысы → Санат:Үй тұрмысы) |
ш (1 түзету) |
||
| (2 қатысушының арадағы 2 түзетуі көрсетілмеген) | |||
| Жол нөмірі 1: | Жол нөмірі 1: | ||
[[Сурет:Ақтөбе алаңындағы Шаңырақ.jpg|thumb|[[Ақтөбе]] алаңындағы Шаңырақ]] | [[Сурет:Ақтөбе алаңындағы Шаңырақ.jpg|thumb|[[Ақтөбе]] алаңындағы Шаңырақ]] | ||
[[Сурет:Shanyraq.jpg|thumb|[[Киіз үй]] төбесіндегі шаңырақ]] | [[Сурет:Shanyraq.jpg|thumb|[[Киіз үй]] төбесіндегі шаңырақ]] | ||
| − | [[ | + | '''Шаңырақ''' ({{lang-ba|сағыраҡ}}; [[Чуваш тілі|чув]]. ''шăнăркă'', {{lang-ky|түндүк}}, бур., {{lang-mn|тооно}}) — киіз үй [[күмбез]]ін кереге көзді крестімен дөңгелек ішінде қоршалана аяқталған [[Конструктив|конструктивті]] элемент. [[Күмбез]]дің бүйір элементтерін - [[уық]]тарын ұстап тұруы үшін , ойықтан күн жарығының сәулесі пайда болуы үшін және [[ошақ]] түтіннің сыртқа шығуына орай арналады. |
| − | |||
| − | + | '''Шаңырақ'''- [[киіз үй]]дің ең жоғарғы бөлігі. Оның пішіні [[күмбез]] тәріздес, '''шаңырақ''' [[уық]]тардың ұштарын біріктіріп ұстап тұрады. Киіз үйдің үстіндегі дөңгелек шеңбер осылай аталатыны белгілі. «Ортада темір пеш, тұрбасы шаңырақтан асып шығып жатыр» (Ғ. Сланов, Замана.).<ref>Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6</ref> | |
| − | + | ||
| − | + | ||
| − | '''Шаңырақ'''- [[киіз үй]]дің ең жоғарғы бөлігі. Оның пішіні [[күмбез]] тәріздес, '''шаңырақ''' [[уық]]тардың ұштарын біріктіріп ұстап тұрады. Киіз үйдің үстіндегі дөңгелек шеңбер осылай аталатыны белгілі. «Ортада темір пеш, тұрбасы шаңырақтан асып шығып жатыр» ( | + | |
==Шаңырақ. Қара шаңырақ. Дәстүр.== | ==Шаңырақ. Қара шаңырақ. Дәстүр.== | ||
| − | Қазақ халқы “шаңырақ” деген сөзге көптеген [[ұғым]]дарды | + | Қазақ халқы “шаңырақ” деген сөзге көптеген [[ұғым]]дарды жатқызады. Мысалы “Пәленшекемнiң ұрпағы пәлен шаңыраққа жетiптi” деп, бiр ауылдың, не бiр [[ру]]дың есiмiн жобалап отыратын болған. |
Шаңырақ киiз үйдiң [[күмбез]]дiк, жартышарлық ұлттық, көркемдік қасиетiн сақтап тұрады. Үйге жарық түсiрiп, үйге жағылған от түтiнiн ауаға шығуын қамтамасыз етедi. | Шаңырақ киiз үйдiң [[күмбез]]дiк, жартышарлық ұлттық, көркемдік қасиетiн сақтап тұрады. Үйге жарық түсiрiп, үйге жағылған от түтiнiн ауаға шығуын қамтамасыз етедi. | ||
| − | Жалпы “Қара шаңырақ” атауы сол киiз үйге деген ежелгiлiк, ескiлiк көз қарас тудыруымен қатар, қасиеттiлiк күш-қуат та бере алатын сөз. Ол сөз сол үй иелерiнiң тамырларының терең, ру басы бабалар тарихымен астасып жатқандығының жҽне олардың ата дәстүрiн жалғастырып келе жатқан адамдар екенiнiң белгiсi, дәлелi секiлдi болып тұрады. “Қара | + | Жалпы “Қара шаңырақ” атауы сол киiз үйге деген ежелгiлiк, ескiлiк көз қарас тудыруымен қатар, қасиеттiлiк күш-қуат та бере алатын сөз. Ол сөз сол үй иелерiнiң тамырларының терең, ру басы бабалар тарихымен астасып жатқандығының жҽне олардың ата дәстүрiн жалғастырып келе жатқан адамдар екенiнiң белгiсi, дәлелi секiлдi болып тұрады. “Қара шаңырақ” атауы бар үй сол рудың және сол румен қарым-қатынастағы басқалардың да құрмет тұтары, тағзым етерi болып саналады. Қара шаңырақ иесi көп жағдайда аты аталып, марапатталып жатады. Шетте жүрген, қонысы басқа сол қара шаңырақ ұрпақтары мен жек-жаттары қара шаңыраққа сәлем бере келiп, арнайы [[сыбаға]]лар әкеледi. |
Жасы үлкендерi еншiлерiн алып бөлек үй болып кеткенде әкенiң кенжесi ([[сүткенже]]сi) әке қолында қарашаңырақ иесi боп қалады. Ата-ананы күтiп-бағу кенже баланың мiндетi. Бұл үй еншi алып кеткендерге үлкен үй боп есетеледi.<ref>Қазақтың киіз үйі / Сайын Назарбекұлы. - Астана : Елорда, 2005. - 93 б. : ISBN 9965-06-399-0</ref> | Жасы үлкендерi еншiлерiн алып бөлек үй болып кеткенде әкенiң кенжесi ([[сүткенже]]сi) әке қолында қарашаңырақ иесi боп қалады. Ата-ананы күтiп-бағу кенже баланың мiндетi. Бұл үй еншi алып кеткендерге үлкен үй боп есетеледi.<ref>Қазақтың киіз үйі / Сайын Назарбекұлы. - Астана : Елорда, 2005. - 93 б. : ISBN 9965-06-399-0</ref> | ||
| Жол нөмірі 23: | Жол нөмірі 19: | ||
# [[Шаңырақтың көзі]] - Оған уықтың қаламы кіріп тұрады. Тоғын мен беріктікті шаңырақтың ішкі жағынан өрнектейді.<ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref> | # [[Шаңырақтың көзі]] - Оған уықтың қаламы кіріп тұрады. Тоғын мен беріктікті шаңырақтың ішкі жағынан өрнектейді.<ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref> | ||
| − | ==Дереккөздер== | + | == Мемлекеттік рәміздерде == |
| − | + | Шаңырақ Қырғызстанның мемлекеттік туында, Қазақстанның және қазақтар тұратын Моңғолия және [[Баян-Өлгей аймағы|Баян-Өлгий]] облысының елтаңбаларында, сондай-ақ 2005 жылғы Қызыл қаласының елтаңбасында бейнеленген. | |
| + | |||
| + | == Дереккөздер == | ||
| + | {{дереккөздер}} | ||
[[Санат:Үй тұрмысы]] | [[Санат:Үй тұрмысы]] | ||
[[Санат:Тұрмыс]] | [[Санат:Тұрмыс]] | ||
[[Санат:Киіз үй]] | [[Санат:Киіз үй]] | ||
11:35, 2026 ж. маусымның 26 кезіндегі нұсқасы
Шаңырақ (Үлгі:Lang-ba; чув. шăнăркă, Үлгі:Lang-ky, бур., Үлгі:Lang-mn) — киіз үй күмбезін кереге көзді крестімен дөңгелек ішінде қоршалана аяқталған конструктивті элемент. Күмбездің бүйір элементтерін - уықтарын ұстап тұруы үшін , ойықтан күн жарығының сәулесі пайда болуы үшін және ошақ түтіннің сыртқа шығуына орай арналады.
Шаңырақ- киіз үйдің ең жоғарғы бөлігі. Оның пішіні күмбез тәріздес, шаңырақ уықтардың ұштарын біріктіріп ұстап тұрады. Киіз үйдің үстіндегі дөңгелек шеңбер осылай аталатыны белгілі. «Ортада темір пеш, тұрбасы шаңырақтан асып шығып жатыр» (Ғ. Сланов, Замана.).<ref>Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6</ref>
Шаңырақ. Қара шаңырақ. Дәстүр.
Қазақ халқы “шаңырақ” деген сөзге көптеген ұғымдарды жатқызады. Мысалы “Пәленшекемнiң ұрпағы пәлен шаңыраққа жетiптi” деп, бiр ауылдың, не бiр рудың есiмiн жобалап отыратын болған. Шаңырақ киiз үйдiң күмбездiк, жартышарлық ұлттық, көркемдік қасиетiн сақтап тұрады. Үйге жарық түсiрiп, үйге жағылған от түтiнiн ауаға шығуын қамтамасыз етедi. Жалпы “Қара шаңырақ” атауы сол киiз үйге деген ежелгiлiк, ескiлiк көз қарас тудыруымен қатар, қасиеттiлiк күш-қуат та бере алатын сөз. Ол сөз сол үй иелерiнiң тамырларының терең, ру басы бабалар тарихымен астасып жатқандығының жҽне олардың ата дәстүрiн жалғастырып келе жатқан адамдар екенiнiң белгiсi, дәлелi секiлдi болып тұрады. “Қара шаңырақ” атауы бар үй сол рудың және сол румен қарым-қатынастағы басқалардың да құрмет тұтары, тағзым етерi болып саналады. Қара шаңырақ иесi көп жағдайда аты аталып, марапатталып жатады. Шетте жүрген, қонысы басқа сол қара шаңырақ ұрпақтары мен жек-жаттары қара шаңыраққа сәлем бере келiп, арнайы сыбағалар әкеледi. Жасы үлкендерi еншiлерiн алып бөлек үй болып кеткенде әкенiң кенжесi (сүткенжесi) әке қолында қарашаңырақ иесi боп қалады. Ата-ананы күтiп-бағу кенже баланың мiндетi. Бұл үй еншi алып кеткендерге үлкен үй боп есетеледi.<ref>Қазақтың киіз үйі / Сайын Назарбекұлы. - Астана : Елорда, 2005. - 93 б. : ISBN 9965-06-399-0</ref>
Құрылысы
Шаңырақ бірнеше бөлшектерден тұрады:
- Тоғын - шаңырақтың негізі. Қатты ағаштан жасалып, өрнектеледі.
- Күлдіреуіш - Сәмбі талынан иіліп жасалады. Әр иінде 3 күлдіреуіштен 8-ге дейін болады.
- Беріктік - Ол күлдіреуіштер ыдырап кетпеу үшін орнатылады, өрнектеледі.
- Шаңырақтың көзі - Оған уықтың қаламы кіріп тұрады. Тоғын мен беріктікті шаңырақтың ішкі жағынан өрнектейді.<ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref>
Мемлекеттік рәміздерде
Шаңырақ Қырғызстанның мемлекеттік туында, Қазақстанның және қазақтар тұратын Моңғолия және Баян-Өлгий облысының елтаңбаларында, сондай-ақ 2005 жылғы Қызыл қаласының елтаңбасында бейнеленген.
