Нұсқалар арасындағы айырмашылық: "Ойыл уәлаяты"
(→) |
ш (1 түзету) |
||
| (2 қатысушының арадағы 10 түзетуі көрсетілмеген) | |||
| Жол нөмірі 1: | Жол нөмірі 1: | ||
| − | + | {{Тарихи мемлекеттер | |
| + | |атауы=Ойыл уәлаяты | ||
| + | |статусы=Уақытша үкімет | ||
| + | |p1=Алаш автономиясы | ||
| + | |flag_p1=Seal of the Alash Autonomy.svg | ||
| + | |құрылуы=1918 жылдың сәуір-мамыр айлары | ||
| + | |ыдырауы=11 қыркүйек 1918 | ||
| + | |s1=Алаш автономиясы | ||
| + | |flag_s1=Seal of the Alash Autonomy.svg | ||
| + | |карта=Карта_Уильского_оляята.svg | ||
| + | |size=290px | ||
| + | |сипаттамасы=Мәлімделген аумақтар | ||
| + | |астана=[[Жымпиты]] | ||
| + | |тілі=[[қазақ тілі]], [[орыс тілі]] | ||
| + | |діні = | ||
| + | |басқару_формасы= | ||
| + | |басқарушылар_титулы=Үкімет төрағасы | ||
| + | |басқарушы1=[[Жаһанша Досмұхамедов]] | ||
| + | |басқарушы_жылы1= 1918 — 1918 | ||
| + | |Кезең1 = Ойыл уәлаятының құрылуы | ||
| + | |Уақыт1 = | ||
| + | |Жыл1 = [[сәуір]] [[1918]] | ||
| + | |Кезең2 = [[Алашорда үкіметінің батыс бөлімшесі|Алаш Орданың Батыс бөлімшесіне]] өту | ||
| + | |Жыл2 = [[11 қыркүйек]] [[1918]] | ||
| + | }} | ||
| − | + | '''Ойыл уәлаяты''' — [[Алаш автономиясы|Алаш Орданың]] ерекше аумағы және оның құрамындағы автономиялы үкімет; оны 1918 жылы [[Алаш партиясы]]ның қайраткерлері қазіргі [[Қазақстан]]ның батыс бөлігінде құрған. | |
| − | + | == Тарихы == | |
| + | 1918 жылдың сәуір айының соңында Жымпитыда өткен 4-ші Орал облыстық қазақ съезінде [[Орал облысы (Ресей империясы)|Орал облысының]] [[Жайық]] сырты бөлігінің аумағында құрылды. Төрағасы болып Жаһанша Досмұхамедов, ал үкімет мүшелері болып [[Халел Досмұхамедов]], [[Бөкей губерниясы|Бөкей Ордасынан]] [[Бақтыкерей Ахметұлы Құлманов|Бақтыгерей Құлманов]] және [[Кіші жүз]]дің негізгі руларының ақсақалдары сайланды.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/tri-zhizni-generala-akulinina-chast-2 |title=Три жизни генерала Акулинина (часть 2) |access-date=2023-07-09 |archive-date=2023-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230709140501/https://cyberleninka.ru/article/n/tri-zhizni-generala-akulinina-chast-2 |url-status=live }}</ref> Сонымен бірге, съез Орал әскери үкіметіне қолда бар малмен, әсіресе (кавалерия үшін) атпен көмек көрсету туралы қаулы қабылдады. Қазақ жігіттерін милиционер ретінде жедел түрде жұмылдырып, оларды казак офицерлерінің тікелей жетекшілігімен әскери іске үйрету көзделді. Келісімшарт бойынша, жұмылдырылғандар Орал әскери үкіметі тарапынан халықтық милиция деген атпен іссапарға жіберілуі тиіс еді. Сондай-ақ съез қазақ жастарынан командалық құрам даярлау үшін Жымпиты кентінде алты айлық курсы бар юнкерлік училище ашу қажет деп қаулы етті. Онда Орал казак әскерінің офицерлері арасынан әскери мұғалімдерді шақыра отырып, реалистерді, гимназистерді, екі сыныптық училищені бітіргендерді және мектеп мұғалімдерін оқыту жоспарланды. | ||
| − | + | [[File:Карта Уильского вилаята.jpg|thumb|Ойыл уәлаятының шартты әкімшілік-аумақтық бөлінісі]] | |
| + | |||
| + | Уәлаят бес уезге бөлінді: Шыңғырлау уезі ([[Орал уезі]]нің орнына), Жымпиты уезі ([[Ілбішін уезі]]нің орнына), Сағыз уезі ([[Гурьев уезі]]нің орнына), сондай-ақ жаңадан Ойыл және Темір уездері бөлініп шықты. | ||
| + | |||
| + | Ойыл уәлаятының үкіметі [[Комуч]]пен жақсы қарым-қатынасты сақтауға тырысты, оның қаражаты есебінен уәлаят өз қарулы күштерін құрып, [[Ақ қозғалыс]] жағында соғыса алды.<ref name=":1">{{Cite web |url=https://e-history.kz/ru/news/show/32714/ |title=Алаш-Орда в труде О. Помозова «Дни освобождения Сибири». Часть 2 |access-date=2022-07-01 |archive-date=2021-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804003155/https://e-history.kz/ru/news/show/32714/ |url-status=live }}</ref> | ||
| + | |||
| + | Кейбір дереккөздерде Жаһанша Досмұхамедовтың Ойыл уәлаятында [[хан]] лауазымына ие болғаны атап өтіледі.<ref>{{кітап |авторы= |бөлімі= |тақырыбы=История Западного отделения Алаш-Орды. Сборник документов и материалов |жауапты= |басылым= |мекені=Алматы |баспасы=Литера |жыл=2012 |бет=110 |isbn= }}</ref> | ||
| + | |||
| + | 1918 жылы 11 қыркүйекте [[Әлихан Нұрмұхамeдұлы Бөкейханов|Әлихан Бөкейхан]] төрағалық еткен Жаһанша Досмұхамедов және Халел Досмұхамедов, [[Ахмет Бірімжанов]], [[Әлімхан Әбуұлы Ермеков|Әлімжан Ермеков]], [[Мұхамеджан Тынышбаев]], [[Уәлитхан Танашев]] қатысқан Алаш Орда үкіметінің шұғыл мәжілісінде Ойыл уәлаяты үкіметі таратылды.<ref>«Алаш» қозғалысы. Алматы, 2008. ISBN 9965-32-715-7</ref> | ||
| + | |||
| + | == Қарулы күштері == | ||
| + | [[File:Alleged Flag of the Uil Wilayah.svg|thumb|right|Жымпиты мұражайында сақталған Ойыл атты әскер полкі туының реконструкциялау нұсқасы<ref>{{Cite web |url=https://www.academia.edu/44918978/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2_%D0%B8_%D0%B8%D1%85_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%BE%D0%B1%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B8_%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%8F_%7C%D0%B7%D0%B0%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%B5%3D |title=Исторические знамена казахов и их предков (обновленная и расширенная версия) |access-date=2022-07-01 |archive-date=2022-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220312171835/https://www.academia.edu/44918978/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2_%D0%B8_%D0%B8%D1%85_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%BE%D0%B1%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B8_%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%8F_%7C%D0%B7%D0%B0%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%B5= |url-status=live }}</ref>]] | ||
| + | Батыс Алаш Орданың әскери бөлімінің төрағасы және Алаш бөлімдерінің қолбасшысы болып [[Жайық казак-орыс әскері|Жайық казагы]], полковник Ерыклинцев тағайындалды. Штаб бастығы ретінде Белов көрсетіледі. Генерал [[Владимир Сергеевич Толстов|Толстовтың]] бұйрығымен Ерыклинцев сонымен қатар «әскери жағдай жарияланған жерлерде генерал-губернатор құқығымен Орал облысының Заурал бөлігінің әскери-әкімшілік басқармасының бастығы» болып тағайындалды.{{Sfn| Берик| 2017 | c= 38-39}} Комуч Алаш автономиясын мойындауына байланысты Ойыл уәлаятына жеке қарулы күштерін құруға қаражат бөлді. Олар бір атты әскер полкінен тұрды, ал жақын арадағы перспективада саны 2 мың адамға дейін жететін Халық армиясын құру жоспарланған болатын.<ref name=":1"></ref> 1918 жылдың сәуіріндегі Жымпиты съезі Жайық казактарымен кең көлемде ынтымақтастық орнатуды және қазақтарға әскери істі үйретуге ықпал етуді қаулы етті. | ||
| + | |||
| + | == Үкіметі == | ||
| + | Үкімет құрамына 7 адам: [[Жанша Досмұхамедов]], [[Халел Досмұхамедов]], [[Дәулетше Күсепқалиев]], [[Өлеңті болысы]]ның бұрынғы басқарушысы [[Сырым Датұлы]]ның шөбересі [[Салық Омаров]], Саратов университетінің түлегі, экономист [[Қалдыбай Асанов]], Бағдат университетінің түлегі, Қуанай хазіреттің баласы [[Ғабдол Қосдәулетов]] мүше болды. | ||
== Дереккөздер == | == Дереккөздер == | ||
{{Дереккөздер}} | {{Дереккөздер}} | ||
| − | |||
[[Санат:Қазақстан тарихы]] | [[Санат:Қазақстан тарихы]] | ||
[[Санат:1918 жыл]] | [[Санат:1918 жыл]] | ||
| − | [[Санат: | + | [[Санат:Алаш автономиясы]] |
00:12, 2026 ж. шілденің 13 кезіндегі нұсқасы
Ойыл уәлаяты — Алаш Орданың ерекше аумағы және оның құрамындағы автономиялы үкімет; оны 1918 жылы Алаш партиясының қайраткерлері қазіргі Қазақстанның батыс бөлігінде құрған.
Тарихы
1918 жылдың сәуір айының соңында Жымпитыда өткен 4-ші Орал облыстық қазақ съезінде Орал облысының Жайық сырты бөлігінің аумағында құрылды. Төрағасы болып Жаһанша Досмұхамедов, ал үкімет мүшелері болып Халел Досмұхамедов, Бөкей Ордасынан Бақтыгерей Құлманов және Кіші жүздің негізгі руларының ақсақалдары сайланды.<ref name=":0">Үлгі:Cite web</ref> Сонымен бірге, съез Орал әскери үкіметіне қолда бар малмен, әсіресе (кавалерия үшін) атпен көмек көрсету туралы қаулы қабылдады. Қазақ жігіттерін милиционер ретінде жедел түрде жұмылдырып, оларды казак офицерлерінің тікелей жетекшілігімен әскери іске үйрету көзделді. Келісімшарт бойынша, жұмылдырылғандар Орал әскери үкіметі тарапынан халықтық милиция деген атпен іссапарға жіберілуі тиіс еді. Сондай-ақ съез қазақ жастарынан командалық құрам даярлау үшін Жымпиты кентінде алты айлық курсы бар юнкерлік училище ашу қажет деп қаулы етті. Онда Орал казак әскерінің офицерлері арасынан әскери мұғалімдерді шақыра отырып, реалистерді, гимназистерді, екі сыныптық училищені бітіргендерді және мектеп мұғалімдерін оқыту жоспарланды.
Уәлаят бес уезге бөлінді: Шыңғырлау уезі (Орал уезінің орнына), Жымпиты уезі (Ілбішін уезінің орнына), Сағыз уезі (Гурьев уезінің орнына), сондай-ақ жаңадан Ойыл және Темір уездері бөлініп шықты.
Ойыл уәлаятының үкіметі Комучпен жақсы қарым-қатынасты сақтауға тырысты, оның қаражаты есебінен уәлаят өз қарулы күштерін құрып, Ақ қозғалыс жағында соғыса алды.<ref name=":1">Үлгі:Cite web</ref>
Кейбір дереккөздерде Жаһанша Досмұхамедовтың Ойыл уәлаятында хан лауазымына ие болғаны атап өтіледі.<ref>Үлгі:Кітап</ref>
1918 жылы 11 қыркүйекте Әлихан Бөкейхан төрағалық еткен Жаһанша Досмұхамедов және Халел Досмұхамедов, Ахмет Бірімжанов, Әлімжан Ермеков, Мұхамеджан Тынышбаев, Уәлитхан Танашев қатысқан Алаш Орда үкіметінің шұғыл мәжілісінде Ойыл уәлаяты үкіметі таратылды.<ref>«Алаш» қозғалысы. Алматы, 2008. ISBN 9965-32-715-7</ref>
Қарулы күштері
Батыс Алаш Орданың әскери бөлімінің төрағасы және Алаш бөлімдерінің қолбасшысы болып Жайық казагы, полковник Ерыклинцев тағайындалды. Штаб бастығы ретінде Белов көрсетіледі. Генерал Толстовтың бұйрығымен Ерыклинцев сонымен қатар «әскери жағдай жарияланған жерлерде генерал-губернатор құқығымен Орал облысының Заурал бөлігінің әскери-әкімшілік басқармасының бастығы» болып тағайындалды.Үлгі:Sfn Комуч Алаш автономиясын мойындауына байланысты Ойыл уәлаятына жеке қарулы күштерін құруға қаражат бөлді. Олар бір атты әскер полкінен тұрды, ал жақын арадағы перспективада саны 2 мың адамға дейін жететін Халық армиясын құру жоспарланған болатын.<ref name=":1"></ref> 1918 жылдың сәуіріндегі Жымпиты съезі Жайық казактарымен кең көлемде ынтымақтастық орнатуды және қазақтарға әскери істі үйретуге ықпал етуді қаулы етті.
Үкіметі
Үкімет құрамына 7 адам: Жанша Досмұхамедов, Халел Досмұхамедов, Дәулетше Күсепқалиев, Өлеңті болысының бұрынғы басқарушысы Сырым Датұлының шөбересі Салық Омаров, Саратов университетінің түлегі, экономист Қалдыбай Асанов, Бағдат университетінің түлегі, Қуанай хазіреттің баласы Ғабдол Қосдәулетов мүше болды.
