Нұсқалар арасындағы айырмашылық: "Оспан батыр"
ш (1 түзету) |
|||
| (2 қатысушының арадағы 8 түзетуі көрсетілмеген) | |||
| Жол нөмірі 2: | Жол нөмірі 2: | ||
|толық есімі = Оспан Исламұлы | |толық есімі = Оспан Исламұлы | ||
|шынайы есімі = Оспан батыр | |шынайы есімі = Оспан батыр | ||
| − | |суреті = Osman | + | |суреті = Osman Batur.jpg |
|сурет тақырыбы = | |сурет тақырыбы = | ||
|туған күні = 1899 | |туған күні = 1899 | ||
| − | |туған жері = [[Көктоғай ауданы|Көктоғай болысы]], [[Алтай аймағы]], [[Шыңжаң Ұйғыр | + | |туған жері = [[Көктоғай ауданы|Көктоғай болысы]], [[Алтай аймағы]], [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң]] |
|қайтыс болған күні = 29.04.1951 | |қайтыс болған күні = 29.04.1951 | ||
| − | |қайтыс болған жері = [[Үрімжі]], [[Шыңжаң Ұйғыр | + | |қайтыс болған жері = [[Үрімжі]], [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы]] |
|лақап аты = | |лақап аты = | ||
|бүркеніш аты = | |бүркеніш аты = | ||
| − | |мемлекет = [[Сурет:Flag of the Second East Turkestan Republic.svg|border|22px]] [[Шығыс Түркістан|Шығыс | + | |мемлекет = [[Сурет:Flag of the Second East Turkestan Republic.svg|border|22px]] [[Шығыс Түркістан|Шығыс Түркістан Республикасы]]<br />[[Сурет:Flag of the Republic of China.svg|border|22px]] [[Қытай Республикасы]] |
|қызмет еткен жылдары = [[Сурет:Flag of the Second East Turkestan Republic.svg|border|22px]] [[1943]] — [[1946]]<br />[[Сурет:Flag of the Republic of China.svg|border|22px]] [[1946]] — [[1950]] | |қызмет еткен жылдары = [[Сурет:Flag of the Second East Turkestan Republic.svg|border|22px]] [[1943]] — [[1946]]<br />[[Сурет:Flag of the Republic of China.svg|border|22px]] [[1946]] — [[1950]] | ||
|атағы = Алтай қазақтарының ханы | |атағы = Алтай қазақтарының ханы | ||
| Жол нөмірі 24: | Жол нөмірі 24: | ||
}} | }} | ||
| − | '''Оспан | + | '''Оспан Батыр''' ('''Оспан Исламұлы''') ({{lang-kk|Оспан Батыр; وسپان باتىر}}; {{lang-tr|Osman Batur}}; {{lang-zh|欧斯曼·巴图尔|{{pinyin|ōusīmàn Bātúěr}}}}; (1899—1951) — [[20 ғ.|20-шы ғасырдың]] алғашқы жартысында [[Шығыс Түркістан]]ның тәуелсіздігі үшін күрескен ұлт азаттық қозғалысының көсемі. [[Алтай аймағы|Алтай]] қазағы. |
== Өмірбаяны == | == Өмірбаяны == | ||
| − | [[ | + | [[Керей]] тайпасының [[Абақ Керей]] тармағының Молқы руынан шыққан .<ref>{{Cite web|url=http://kerey.kz/?p=5010|title=ШАҚАНТАЙ ШЕЖІРЕСІ( төртінші басылым ) {{!}} Kerey.kz/Керей.кз|website=kerey.kz|accessdate=2020-11-16}}</ref> |
| − | [[1951]] | + | [[1899]] жылы [[Алтай аймағы]]ның [[Көктоғай (Алтай аймағы)|Көктоғай]] өңірінде туған. 12 жасында [[қазақ]] серкелерінің бірі Бөке батырдың қасына келді. |
| + | |||
| + | Көзі тірісінде Батыс тарапынан "қазақтың алтын аңызы" деген атауға ие болған батыр Орта жүздің Керей-молқы әулетінен шыққан. | ||
| + | |||
| + | [[1951]] ж. [[сәуірдің 29]]-ында [[Үрімжі]]де [[қытайлар]] тарапынан өлім жазасына кесілді. | ||
{{cquote | {{cquote | ||
| Жол нөмірі 37: | Жол нөмірі 41: | ||
==Ұрпағы== | ==Ұрпағы== | ||
| − | Оспан батыр [[1940]] жылы атқа қонып, [[1951]] жылға дейін, [[Қытай]], [[КСРО]], [[Моңғолия|Моңғол]] әскерлерімен 11 жыл соғысқан. Жарықтық, «мен | + | Оспан батыр [[1940]] жылы атқа қонып, [[1951]] жылға дейін, [[Қытай]], [[КСРО]], [[Моңғолия|Моңғол]] әскерлерімен 11 жыл соғысқан. Жарықтық, «мен қазақ үшін атқа қондым» деген екен. Батырды 1951 жылдың 28 сәуір күні [[Үрімжі]]де атты. |
Оспан батыр атылғаннан кейін де қудалау тоқтаған жоқ. Көп адамдар жазаланды. Бұл үрдіс батырдың ұрпақтарын айналып өтпей қоймады. Үлкен ұлы Шердиман [[1973]] жылы [[Құлжа]] түрмесінде өлді. Екінші баласы Нығметолла [[1976 жыл]]ы дүниеден өтті. [[1928]] жылы туып 12 жасында қолына қару алып соғысқа қатысқан кіші ұлы [[Нәби Оспанұлы|Нәби]] [[2002]] жылы қайтыс болды. | Оспан батыр атылғаннан кейін де қудалау тоқтаған жоқ. Көп адамдар жазаланды. Бұл үрдіс батырдың ұрпақтарын айналып өтпей қоймады. Үлкен ұлы Шердиман [[1973]] жылы [[Құлжа]] түрмесінде өлді. Екінші баласы Нығметолла [[1976 жыл]]ы дүниеден өтті. [[1928]] жылы туып 12 жасында қолына қару алып соғысқа қатысқан кіші ұлы [[Нәби Оспанұлы|Нәби]] [[2002]] жылы қайтыс болды. | ||
| Жол нөмірі 61: | Жол нөмірі 65: | ||
[[Алтай]]ды қытайлардан тазалай бастаған Оспан батыр, [[1943]] жылы мақсатына жеткендей болып көрінді. [[1943]] жылы [[шілденің 22]] [[Бұлғын сұмыны (Баян-Өлгей)|Бұлғын]]да жасалған жиында Оспан батыр Алтай қазақтарының [[хан]]ы болып жарияланды. | [[Алтай]]ды қытайлардан тазалай бастаған Оспан батыр, [[1943]] жылы мақсатына жеткендей болып көрінді. [[1943]] жылы [[шілденің 22]] [[Бұлғын сұмыны (Баян-Өлгей)|Бұлғын]]да жасалған жиында Оспан батыр Алтай қазақтарының [[хан]]ы болып жарияланды. | ||
| − | [[1945]] жылының басында Шығыс Түркістанда бірнеше қала сыртында бақылау көтерілісшілердің қолына түсті. Жағдай қытайлар үшін бұдан артық төзгісіз болып және одан да қауіпті жағдай қалыптаспайынша Қытай әскерлері өлкеде қатаң және жойқын операциялар өткізді. Тарбағатай және Алтайдан шығарылған Оспан батыр | + | [[1945]] жылының басында Шығыс Түркістанда бірнеше қала сыртында бақылау көтерілісшілердің қолына түсті. Жағдай қытайлар үшін бұдан артық төзгісіз болып және одан да қауіпті жағдай қалыптаспайынша Қытай әскерлері өлкеде қатаң және жойқын операциялар өткізді. Тарбағатай және Алтайдан шығарылған Оспан батыр күресті отыз мың кісімен бастаса да 1950 жж. басында осы сан шамамен төрт мың ғана болды. Бұл санға әйелдер және бала-шаға да кіреді. |
[[1951]] жылы Қанамбалда қоршалған Оспан батыр тұтқын болды, [[Үрімжі]]ге жөнелтілді. | [[1951]] жылы Қанамбалда қоршалған Оспан батыр тұтқын болды, [[Үрімжі]]ге жөнелтілді. | ||
| − | Оспан батыр, халық арасында жүргізіліп көрсетілді және [[1951]] | + | Оспан батыр, халық арасында жүргізіліп көрсетілді және [[1951]] ж. [[сәуірдің 29]]-шы күні үкім бойынша өлімге кесілді. |
== Сыртқы сілтемелер == | == Сыртқы сілтемелер == | ||
* [http://www.egemen.kz/?act=readarticle&id=7006 Даланың соңғы нояны] | * [http://www.egemen.kz/?act=readarticle&id=7006 Даланың соңғы нояны] | ||
| − | * [http://pratyeka.org/books/kazak-exodus/ Godfrey Lias, Kazak Exodus, London: Evan Brothers Limited (1956)] | + | * [http://pratyeka.org/books/kazak-exodus/ Godfrey Lias, Kazak Exodus, London: Evan Brothers Limited (1956)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201108131918/http://pratyeka.org/books/kazak-exodus/ |date=2020-11-08 }} |
| − | * [ | + | * [https://web.archive.org/web/20150325005742/http://www.continent.kz/2004/08/6.htm Вдали от Родины] |
== Кітапнама == | == Кітапнама == | ||
| − | * ''Бармин К. В.'' [http://new.hist.asu.ru/biblio/borod4/part2-p431-434.pdf К вопросу оценки деятельности Оспан-батыра в Синьцзяне в 1944—1946 жж.] | + | * ''Бармин К. В.'' [http://new.hist.asu.ru/biblio/borod4/part2-p431-434.pdf К вопросу оценки деятельности Оспан-батыра в Синьцзяне в 1944—1946 жж.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150626234835/http://new.hist.asu.ru/biblio/borod4/part2-p431-434.pdf |date=2015-06-26 }} |
| − | * ''[http://pratyeka.org/books/kazak-exodus/ Godfrey Lias, Kazak Exodus, London: Evan Brothers Limited (1956)]'' | + | * ''[http://pratyeka.org/books/kazak-exodus/ Godfrey Lias, Kazak Exodus, London: Evan Brothers Limited (1956)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201108131918/http://pratyeka.org/books/kazak-exodus/ |date=2020-11-08 }}'' |
* ''Halife Altay, Anayurttan Anadoluʹya, Ankara: Kültür Bakanlığı (1981).'' | * ''Halife Altay, Anayurttan Anadoluʹya, Ankara: Kültür Bakanlığı (1981).'' | ||
* ''Halife Altay, Kazak Türklerine aid şecere, Istanbul (1997)'' | * ''Halife Altay, Kazak Türklerine aid şecere, Istanbul (1997)'' | ||
00:09, 2026 ж. шілденің 13 кезіндегі нұсқасы
Оспан Батыр (Оспан Исламұлы) (Үлгі:Lang-kk; Үлгі:Lang-tr; Үлгі:Lang-zh; (1899—1951) — 20-шы ғасырдың алғашқы жартысында Шығыс Түркістанның тәуелсіздігі үшін күрескен ұлт азаттық қозғалысының көсемі. Алтай қазағы.
Өмірбаяны
Керей тайпасының Абақ Керей тармағының Молқы руынан шыққан .<ref>Үлгі:Cite web</ref>
1899 жылы Алтай аймағының Көктоғай өңірінде туған. 12 жасында қазақ серкелерінің бірі Бөке батырдың қасына келді.
Көзі тірісінде Батыс тарапынан "қазақтың алтын аңызы" деген атауға ие болған батыр Орта жүздің Керей-молқы әулетінен шыққан.
1951 ж. сәуірдің 29-ында Үрімжіде қытайлар тарапынан өлім жазасына кесілді.
Ұрпағы
Оспан батыр 1940 жылы атқа қонып, 1951 жылға дейін, Қытай, КСРО, Моңғол әскерлерімен 11 жыл соғысқан. Жарықтық, «мен қазақ үшін атқа қондым» деген екен. Батырды 1951 жылдың 28 сәуір күні Үрімжіде атты.
Оспан батыр атылғаннан кейін де қудалау тоқтаған жоқ. Көп адамдар жазаланды. Бұл үрдіс батырдың ұрпақтарын айналып өтпей қоймады. Үлкен ұлы Шердиман 1973 жылы Құлжа түрмесінде өлді. Екінші баласы Нығметолла 1976 жылы дүниеден өтті. 1928 жылы туып 12 жасында қолына қару алып соғысқа қатысқан кіші ұлы Нәби 2002 жылы қайтыс болды.
Нәбидің алты баласы бар. Кенжесі Өркенбек Нәбиұлы ата-жұртына келіп, Түркістандағы Қ.А.Ясауи атындағы халықаралық Қазақ-түрік университетінің халықаралық қатынастар мамандығы бойынша бітіріп, Қазақстанның азаматтығын алып Алматыда тұрақтап қалған еді.
Діні мен ұлтты үшін шаһит кеткен Оспан батыр дүниеден озып, арада 60 жыл өткенде немересі Өркенбектің баласы дүниеге келді. Батырдың шөбересіне Нұресіл деп ат қойды.<ref> Үлгі:Cite web </ref>
Күресі
1911 жылы Бөке батырдың жағында қытайлар және орыстарға қарсы күрес бастаған Оспан батыр бүкіл Алтай жерін және Шығыс Түркістанның қытайлар және орыстардан азат етілуін мақсат етіп қойды. Екінші Дүниежүзілік соғыс жылдарында Қытай үкіметі тарапынан Шығыс Түркістан жеріндегі түркі халықтарына қарсы қысым күшейгенімен бірге түркі халықтарының жауап әрекеттері де күшейе түсіп, Оспан батырдың көтерілуіне себеп болған жағдай қалыптасты.
Алтайды қытайлардан тазалай бастаған Оспан батыр, 1943 жылы мақсатына жеткендей болып көрінді. 1943 жылы шілденің 22 Бұлғында жасалған жиында Оспан батыр Алтай қазақтарының ханы болып жарияланды.
1945 жылының басында Шығыс Түркістанда бірнеше қала сыртында бақылау көтерілісшілердің қолына түсті. Жағдай қытайлар үшін бұдан артық төзгісіз болып және одан да қауіпті жағдай қалыптаспайынша Қытай әскерлері өлкеде қатаң және жойқын операциялар өткізді. Тарбағатай және Алтайдан шығарылған Оспан батыр күресті отыз мың кісімен бастаса да 1950 жж. басында осы сан шамамен төрт мың ғана болды. Бұл санға әйелдер және бала-шаға да кіреді.
1951 жылы Қанамбалда қоршалған Оспан батыр тұтқын болды, Үрімжіге жөнелтілді.
Оспан батыр, халық арасында жүргізіліп көрсетілді және 1951 ж. сәуірдің 29-шы күні үкім бойынша өлімге кесілді.
Сыртқы сілтемелер
- Даланың соңғы нояны
- Godfrey Lias, Kazak Exodus, London: Evan Brothers Limited (1956) Үлгі:Webarchive
- Вдали от Родины
Кітапнама
- Бармин К. В. К вопросу оценки деятельности Оспан-батыра в Синьцзяне в 1944—1946 жж. Үлгі:Webarchive
- Godfrey Lias, Kazak Exodus, London: Evan Brothers Limited (1956) Үлгі:Webarchive
- Halife Altay, Anayurttan Anadoluʹya, Ankara: Kültür Bakanlığı (1981).
- Halife Altay, Kazak Türklerine aid şecere, Istanbul (1997)
- Gülçin Çandarlıoğlu, Özgürlük Yolu, Nurgocay Batur’un Anılarıyla Osman Batur, Istanbul: Doğu Kütüphanesi, 2006.
- Зордун Сабир, Анаюрт, Алматы: «Наш Мир» (2006)
- Zordun Sabir, Anayurt, Almaty: Nash Mir (2006) Үлгі:Ref-ug
- Hızır Bek Gayretullah, Osman Batur, Үлгі:Ref-tr
- Hızır Bek Gayretullah, Altaylarda Kanlı Günler, 1977 Үлгі:Ref-tr
- 宋希濂，《鷹犬將軍－宋希濂自述》，北京：中國文史出版社，1986
Дереккөздер
<references/>
