Нұсқалар арасындағы айырмашылық: "Қазақстан халқы"

Қазақ Энциклопедиясы жобасынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
 
ш (1 түзету)
 
(2 қатысушының арадағы 2 түзетуі көрсетілмеген)
Жол нөмірі 1: Жол нөмірі 1:
−
[[Сурет:Қазақстан халықтары.jpg|thumb|300px|Қазақстан түрлі халық өкілдерінің әнұран шырқау сәті]]
+
[[Сурет:The Spirit of Tengri, 1 день, толпа (1).jpg|нобай|оңға|Қазақстандықтар түрлі ұлтты, түрлі жасты болады]]
−
'''Қазақстан халықтары''' - тарихи тағдыр ортақтастығы [[Қазақтар|қазақ]] ұлтымен біріктірген [[Қазақстан|Республика]]ның барлық ұлттарының азаматтары Қазақстанның біртұтас халқын құрайды, бұл халық Қазақстан Республикасындағы егемендіктің бірден-бір иесі және мемлекеттік биліктің кайнар көзі болып табылады, [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] мен заңдары негізінде тікелей де, сондай-ақ  өзі
+
 
 +
'''Қазақстан халықтары''', не '''қазақстандықтар''' — [[Қазақстан]]ның түрлі ұлтты барлық азаматтары. Бұл халық Қазақстан Республикасындағы егемендіктің бірден-бір иесі және мемлекеттік биліктің кайнар көзі болып табылады, [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] мен заңдары негізінде тікелей де, сондай-ақ  өзі
 
сайлайтын мемлекеттік органдар арқылы да мемлекеттік өкімет билігін жүзеге асырады.<ref>Орысша-қазақша заңдық түсіндірме сөздік-анықтамалық. — Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6</ref>
 
сайлайтын мемлекеттік органдар арқылы да мемлекеттік өкімет билігін жүзеге асырады.<ref>Орысша-қазақша заңдық түсіндірме сөздік-анықтамалық. — Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6</ref>
−
Қазақстанда байырғы қазақ ұлты және 130-дан астам ұлт пен ұлыстың өкілі (этностар) тұрады. Қазақстардың саны [[2013 жыл]]ғы статистикалық мәлімет бойынша 11 058 мың адам болған, яғни ел халқының 65,2%-ын құрайды. Елдегі [[Орыстар|орыс]] ұлтының өкілдері - 21,8%, [[өзбектер]] 3%, [[украиндар]] 1,8%, [[ұйғырлар]] 1,4%. Салыстырмалы түрде [[Корейлер|кәрістер]], [[Хуэй халқы|дүнгендер]] де аз емес.
+
Қазақстанда байырғы қазақ ұлты және 130-дан астам ұлт пен ұлыстың өкілі (этностар) тұрады. Қазақтардың саны [[2013 жыл]]ғы статистикалық мәлімет бойынша 11 058 мың адам болған, яғни ел халқының 65,2%-ын құрайды. Елдегі [[Орыстар|орыс]] ұлтының өкілдері - 21,8%, [[өзбектер]] 3%, [[украиндар]] 1,8%, [[ұйғырлар]] 1,4%. Салыстырмалы түрде [[Корейлер|кәрістер]], [[Хуэй халқы|дүнгендер]] де аз емес.
 +
 
 +
Қазақстан Республикасында 1989 жылғы халық санағында 16199,2 мың адам тіркелді. 1999 жылғы санаққа дейінгі аралықта Қазақстан халқы 1246,1 мың адамға кеміген. Мұның басты себебі бұрын қуғын-сүргінге ұшырап, Қазақстан жеріне көшіріліп, қоныстандырылған өзге ұлт өкілдерінің, әсіресе, орыстардың, украиндардың, немістердің, кавказ халықтарының, т.б. өз ата мекендеріне көшіп кетуі болды. Өсу тек Түркістан, Қызылорда, Атырау облыстарында, Алматы, Астана қалаларында байқалды. Ерлердің саны 7201,8 мың болса, әйелдер 7751,8 мыңды құрады. Соңғы он жылда ұлттық құрамда да айтарлықтай өзгеріс болды. Мысалы, қазақ ұлты 1468,1 мың адамға (22,9%) көбейіп, республика халқының жартысынан астамын (53,4%-ын) құрады. Сондай-ақ, күрд (29,1%-ға), дүнген (23,3%-ға), ұйғыр 15,9%-ға), өзбек (12%-ға) халықтарының саны да өсті. Оның есесіне орыс ұлты өкілдерінің саны 1582,4 мың адамға (26,1%-ға) кеміді, немістер 593,5 мың (62,7%), украиндар 328,6 мың (37,5), татарлар 71,7 мың (22,4%), беларусьтер 66 мың (37,1%) адамға кеміген.
 +
 
 +
== Ресей империясындағы Қазақстан халқы ==
 +
1897 жылы бүкілресейлік халық санағының мәліметі бойынша, қазіргі Қазақстан аумағындағы халықтың 80%-ын қазақтар, 12%-ын славян тектес халықтар құраған. 1897 – 1913 жылы аралығында мұндағы халық саны қоныс аударған орыс, украин, беларусь, татар, ұйғыр, дүнген, т.б. шет жұрттықтар есебінен 1 264,0 мың адамға көбейген. Қазақстан аумағындағы халық санының өсу көрсеткіші мынадай: 1897 жылы 4333 мың адам, 1913 жылы – 5597 мың, 1939 жылы 6082 мың, 1959 жылы 9295 мың, 1970 жылы 13009 мың, 1979 жылы – 14684 мың.
 +
 
 +
== КСРО құрамындағы Қазақстан халқы ==
 +
1930 жылдан кейін Қазақстан жеріне сырт өлкеден халық толассыз келумен болды.
 +
 
 +
1937 – 44 жылы тұтас халықтарды ата жұрттарынан Қазақстан аумағына күштеп көшіру науқаны жүргізілді.
 +
 
 +
1937 жылы алғашқылардың бірі болып Қиыр Шығыстағы корейлер көшірілді. Олар негізінен Қазақстанның Оңтүстік және Оңтүстік-шығыс аудандарына қоныстандырылды.
 +
 
 +
[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] қарсаңында КСРО ХКК-нің 1940 жылы 18 қазандағы қаулысымен Қазақстанға [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украина]] мен [[Белорус Кеңестік Социалистік Республикасы|Беларусьтің]] батыс облыстарынан поляктар көшіріліп әкелінді. Олар Ақтөбе, Ақмола, Қостанай, Павлодар, Солтүстік Қазақстан, Семей облыстарына ірге тепті. Соғыс басталысымен 1941 жылы КСРО-ның батыс аймақтары мен Еділ бойынан неміс жұртшылығы, сонан соң Украинада, Беларусьте, Балтық жағалауында тұратын немістер көшірілді.
 +
 
 +
1943 жылы қазанда қарашайлар Жамбыл, Түркістан облыстарына, сондай-ақ, Қырғызия мен Өзбекстанға көшірілді. Одақтық үкіметтің 1943 жылы күзде қабылдаған шешімі бойынша келесі жылдың көктемі мен күзінде Қазақстанға Солтүстік Кавказ бен бұрынғы Қалмақ АКСР-нан арнайы қоныс аударушылар Қазақстанға тұрақты мекендеуге көшірілді.
 +
 
 +
1944 жылы  Армения және Әзірбайжаннан, Грузиядан күштеп көшірілген күрдтер Қазақстан мен Орта Азияға қоныстандырылды.  Осы жылдың ақпанында Қазақстан аумағына шешендер мен ингуштер жер аударылды, ал наурыз айында Қазақстанның Оңтүстік аймағына және Қырғызияға балқарлар әкелінді. Л.Берияның “Қырым АКСР-ның аумағынан Кеңеске қарсы элементтерді тазарту туралы” 1944 жылы 13 сәуірдегі бұйрығымен Қырым татарларын, болгарлар мен гректерді көшіру науқаны жүргізілді. Олар Өзбекстанға және Қазақстанның Оңтүстік аймақтарына қоныс тепті.  Мемлекеттік қорғаныс қаулысымен Грузиядан көшірілетін арнайы қоныс аударушыларды респ. аумағына қоныстандару туралы Қазақстан үкіметіне өкім берілді. Осы жылы қарашада Грузиядан Алматы, Жамбыл, Қызылорда, Талдықорған, Түркістан облыстарына месхеттік түріктер мен күрдтер күштеп қоныстандырылды.
 +
 
 +
Бұдан кейін Қазақстанға басқа халықтардың көп мөлшерде көшіп келуі [[Тың игеру|тың және тыңайған жерлерді игеру]] кезеңінде (1954 – 56 жылы) және өнеркәсіп нысандарын қарқынды салу жылдары (1959 – 65) көбейді. Осы жылдары Қазақстанда тұратын жергілікті халық саналатын қазақтардың үлесі ең төм. деңгейге жетті (30%). Қазақстан аумағы жүзден астам ұлттар мен ұлыстардың өкілдері тұратын мекенге айналды.
 +
 
 +
1960 жылдан бастап көшіп келушілер мөлшері біршама азайып, жыл сайынғы мөлшері 60 – 70 мыңдай адам болды.
 +
 
 +
1990 жылдан кейін Қазақстанды мекендеген шет жұрттықтардан көшіп кетушілер саны өсе бастады.
 +
 
 +
1990 жылға дейін Қазақстан халқының демографиялық жағдайы тұрғындар санының ұдайы қарқынды өсуімен, қалада тұрушылар үлесінің шұғыл артуымен, ұлттық құрамының қарқынды араласуымен, халық тығыздығының біркелкі болмауымен сипатталды. 1990 жылдан кейінгі кезеңде славян, герман тектес тұрғындардың өз еліне қоныс аударуы көбейіп, республика халқы едәуір азайды, қазақ және басқа түркі тектес халықтардың үлесі артты, сондай-ақ, нарықтық қатынастарға байланысты ішкі көші-қонның әсерімен қала тұрғындарының саны өсе бастады.
 +
 
 +
== Ұлттық құрамы ==
 +
2022 жылғы 1 қыркүйекте жарияланған 2021 жылғы санақтың қысқаша қорытындысына сәйкес негізгі этностардың саны: қазақтар — 13 497 891 адам (халықтың 70,4%), [[орыстар]] — 2 981 946 (15,5 %), [[өзбектер]] — 614 047 (3,2 %), [[украиндар]] — 387 327 (2,0 %), [[ұйғырлар]]-290 337 (1,5 %), [[немістер]] — 226 092 (1,2) %, [[татарлар]] — 218 653 (1,1 %), басқа этностар және ұлтын көрсетпеген — 969 722 (5,1 %).<ref name="source3">"2009 Жылғы Қазақстан Республикасы халық санағы, Қысқаша қорытындылар" Статистикалық жинақ, Редакциясын басқарған Ә.А. Смайылов, Астана, 2010 - 110 бет</ref>.
 +
{| class="standard sortable" style="text-align:right"
 +
|+Салыстырмалы кесте (1897—2012)
 +
! style="width:150px" |[[Ұлт]]
 +
! style="width:80px" |1897
 +
! style="width:80px" |1926
 +
! style="width:80px" |1939
 +
! style="width:80px" |1959
 +
! style="width:80px" |1970
 +
! style="width:80px" |1979
 +
! style="width:80px" |1989
 +
! style="width:80px" |1999
 +
! style="width:80px" |2009<ref name="Каз2009">[http://www.stat.kz/p_perepis/Pages/default.aspx Қазақстан Республикасы Статистика жөнiндегi агенттiгi. Санақ 2009.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120501000000/http://www.stat.kz/p_perepis/Pages/default.aspx|date=2012-05-01}} ([http://www.stat.kz/p_perepis/Documents/%D0%9D%D0%B0%D1%86%20%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2.rar Жұрттың ұлттық құрамы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511104653/http://www.stat.kz/p_perepis/Documents/%D0%9D%D0%B0%D1%86%20%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2.rar|date=2011-05-11}}.rar)</ref>
 +
! style="width:80px" |2012 <ref name="Каз2012">[http://www.stat.kz/publishing/2012/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/%D0%90%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C/12_2011_%D0%91-15-10-%D0%93.rar Қазақстан Республикасы Статистика жөнiндегi агенттiгi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121115130347/http://www.stat.kz/publishing/2012/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/%D0%90%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C/12_2011_%D0%91-15-10-%D0%93.rar|date=2012-11-15}}</ref>
 +
|-
 +
| align="left" |[[қазақтар]]
 +
|3 392 751
 +
|3 627 612
 +
|2 327 625
 +
|2 794 966
 +
|4 161 164
 +
|5 289 349
 +
|6 534 616
 +
|7 985 039
 +
|10 096 763
 +
|10 979 511
 +
|-
 +
| align="left" |[[орыстар]]
 +
|454 402
 +
|1 275 055
 +
|2 458 687
 +
|3 974 229
 +
|5 449 826
 +
|5 991 205
 +
|6 227 549
 +
|4 479 620
 +
|3 793 764
 +
|3 726 722
 +
|-
 +
| align="left" |[[өзбектер]]
 +
|29 564
 +
|129 399
 +
|120 655
 +
|136 570
 +
|207 514
 +
|263 295
 +
|332 017
 +
|370 663
 +
|456 997
 +
|493 783
 +
|-
 +
| align="left" |[[украиндар]]
 +
|79 573
 +
|860 201
 +
|658 319
 +
|762 131
 +
|930 158
 +
|897 964
 +
|896 240
 +
|547 052
 +
|333 031
 +
|313 698
 +
|-
 +
| align="left" |[[ұйғырлар]]
 +
|55 815
 +
|62 313
 +
|35 409
 +
|59 840
 +
|120 784
 +
|147 943
 +
|185 301
 +
|210 365
 +
|224 713
 +
|228 582
 +
|-
 +
| align="left" |[[татарлар]]
 +
|55 984
 +
|79 758
 +
|108 127
 +
|191 925
 +
|281 849
 +
|312 626
 +
|327 982
 +
|248 954
 +
|204 229
 +
|204 171
 +
|-
 +
| align="left" |[[немістер]]
 +
|2 613
 +
|51 094
 +
|92 571
 +
|659 751
 +
|839 649
 +
|900 207
 +
|957 518
 +
|353 441
 +
|178 409
 +
|180 832
 +
|-
 +
| align="left" |[[корейлер]]
 +
|
 +
|42
 +
|96 457
 +
|74 019
 +
|78 078
 +
|91 984
 +
|103 315
 +
|99 665
 +
|100 385
 +
|103 456
 +
|-
 +
| align="left" |[[түріктер]]
 +
|
 +
|68
 +
|523
 +
|9 916
 +
|18 397
 +
|25 820
 +
|49 567
 +
|75 900
 +
|97 015
 +
|98 013
 +
|-
 +
| align="left" |[[әзербайжандар]]
 +
|
 +
|
 +
|12 996
 +
|38 362
 +
|56 166
 +
|73 345
 +
|90 083
 +
|78 295
 +
|85 292
 +
|87 190
 +
|-
 +
| align="left" |[[Беларустар|белорустар]]
 +
|
 +
|25 584
 +
|31 614
 +
|107 463
 +
|197 592
 +
|181 491
 +
|182 601
 +
|111 927
 +
|66 476
 +
|63 694
 +
|-
 +
| align="left" |[[дүңгендер]]
 +
|4 888
 +
|8 455
 +
|7 415
 +
|9 980
 +
|17 283
 +
|22 491
 +
|30 165
 +
|36 945
 +
|51 944
 +
|55 819
 +
|-
 +
| align="left" |[[күрдтер]]
 +
|
 +
|
 +
|2 387
 +
|6 109
 +
|12 299
 +
|17 692
 +
|25 425
 +
|32 764
 +
|38 325
 +
|40 026
 +
|-
 +
| align="left" |[[тәжіктер]]
 +
|
 +
|7 666
 +
|11 229
 +
|8 075
 +
|7 166
 +
|19 293
 +
|25 514
 +
|25 657
 +
|36 277
 +
|37 112
 +
|-
 +
| align="left" |[[поляктар]]
 +
|1 254
 +
|3 762
 +
|54 809
 +
|53 102
 +
|61 335
 +
|61 136
 +
|59 956
 +
|47 297
 +
|34 057
 +
|33 901
 +
|-
 +
| align="left" |[[шешендер]]
 +
|
 +
|3
 +
|2 639
 +
|130 232
 +
|34 492
 +
|38 256
 +
|49 507
 +
|31 799
 +
|31 431
 +
|31 809
 +
|-
 +
| align="left" |[[қырғыздар]]
 +
|
 +
|
 +
|
 +
|
 +
|9 612
 +
|9 352
 +
|13 718
 +
|10 925
 +
|23 274
 +
|б/з
 +
|-
 +
| align="left" |[[башқұрттар]]
 +
|2 528
 +
|841
 +
|3 450
 +
|8 742
 +
|21 134
 +
|32 499
 +
|41 847
 +
|23 224
 +
|17 263
 +
|17 073
 +
|-
 +
| align="left" |[[ингуштар]]
 +
|
 +
|3
 +
|322
 +
|47 867
 +
|18 356
 +
|18 337
 +
|19 914
 +
|16 893
 +
|15 120
 +
|б/з
 +
|-
 +
| align="left" |[[молдовандар]]
 +
|
 +
|2 855
 +
|2 992
 +
|14 844
 +
|25 711
 +
|30 256
 +
|33 098
 +
|19 458
 +
|14 245
 +
|б/з
 +
|-
 +
| align="left" |[[гректер]]
 +
|
 +
|157
 +
|1 374
 +
|55 543
 +
|39 241
 +
|49 930
 +
|46 746
 +
|12 703
 +
|8 846
 +
|б/з
 +
|-
 +
| align="left" |[[мордвалар]]
 +
|11 911
 +
|27 244
 +
|25 334
 +
|25 499
 +
|34 129
 +
|31 424
 +
|30 036
 +
|16 147
 +
|8 013
 +
|б/з
 +
|-
 +
| align="left" |[[чуваштар]]
 +
|
 +
|2 267
 +
|6 590
 +
|11 255
 +
|22 690
 +
|22 310
 +
|22 305
 +
|11 851
 +
|7 301
 +
|б/з
 +
|-
 +
| align="left" |[[еврейлер]]
 +
|1 651
 +
|4 499
 +
|19 240
 +
|28 048
 +
|26 954
 +
|22 762
 +
|18 492
 +
|6 743
 +
|3 485
 +
|б/з
 +
|-
 +
| align="left" |басқалары
 +
|
 +
|30 591
 +
|70 342
 +
|101 379
 +
|136 606
 +
|142 668
 +
|17 4670
 +
|
 +
|
 +
|б/з
 +
|- class="sortbottom"
 +
! align="left" |барлығы
 +
!
 +
!6 198 469
 +
!6 151 102
 +
!9 309 847
 +
!12 848 573
 +
!14 684 283
 +
!16 464 464
 +
!14 953 126
 +
!16 009 597
 +
!16 675 392
 +
|}
  
 
== Қазақтар ==
 
== Қазақтар ==
−
Қазақтар еуропоидтық пен оңтүстіксібірлік [[моңғолоид]]тық нәсілі аралығында өтпелі орын алады. Қазақтардың ата-бабалары қазіргі Қазақстанның аумағында біздің заманымызға дейінгі [[1 ғасыр]]да қоныстанған. [[15 ғасыр|XV ғасыр]]дың ортасында олар жеке этностық топ ретінде қалыптасып, [[16 ғасыр|XVI ғасыр]]дың ортасында біртұтас [[хандық]] (мемлекет) құрды.Қазақтар еуропалық-азиялық субконтинеттің көшпелі-мәдени өркениетінің тұңғыш мұрагерлері болып табылады. [[1917 жыл]]ғы төңкеріске дейін қазақтар саны 6,2 млн-ға жеткен еді. Ол түркі тілдес ұлттардың ең ірісі болған. Әлем халықтары арасында саны жағынан қазақтар 70-орын алады. Тілдік тұрғыда олар алтай тілдік әулетінің түркі тобына, діни нанымы жөнінен исламның [[Әһл әс-Сунна|суннит]] бағытына жатады.  
+
Қазақтар еуропоидтық пен оңтүстіксібірлік [[моңғолоид]]тық нәсілі аралығында өтпелі орын алады. Қазақтардың ата-бабалары қазіргі Қазақстанның аумағында біздің заманымызға дейінгі [[1 ғасыр]]да қоныстанған. [[15 ғасыр|XV ғасыр]]дың ортасында олар жеке этностық топ ретінде қалыптасып, [[16 ғасыр|XVI ғасыр]]дың ортасында біртұтас [[хандық]] (мемлекет) құрды.Қазақтар еуропалық-азиялық субконтинеттің көшпелі-мәдени өркениетінің тұңғыш мұрагерлері болып табылады. [[1917 жыл]]ғы төңкеріске дейін қазақтар саны 6,2 млн-ға жеткен еді. Ол түркі тілдес ұлттардың ең ірісі болған. Әлем халықтары арасында саны жағынан қазақтар 70-орын алады. Тілдік тұрғыда олар алтай тілдік әулетінің түркі тобына, діни нанымы жөнінен исламның [[Әһл әс-Сунна|суннит]] бағытына жатады.
  
 
Қазақтар республиканың барлық аудандарында тұрады, бірақ олардың үлесі әсіресе [[Батыс Қазақстан|Батыс]] және [[Оңтүстік Қазақстан]] аймақтарында өте басым. Ежелден-ақ қазақ халқы жайылымдық мал шаруашылығы саласында шеберлігімен және жайылымды құрайтын өсімдіктердің құрамын жетік білуімен ерекшеленеді. Қазіргі уақытта қазақтар ел шаруашылығының, ғылым мен техниканың және мәдениеттің барша саласында белсенді жұмыс істеп, жетекші қызмет атқарады.
 
Қазақтар республиканың барлық аудандарында тұрады, бірақ олардың үлесі әсіресе [[Батыс Қазақстан|Батыс]] және [[Оңтүстік Қазақстан]] аймақтарында өте басым. Ежелден-ақ қазақ халқы жайылымдық мал шаруашылығы саласында шеберлігімен және жайылымды құрайтын өсімдіктердің құрамын жетік білуімен ерекшеленеді. Қазіргі уақытта қазақтар ел шаруашылығының, ғылым мен техниканың және мәдениеттің барша саласында белсенді жұмыс істеп, жетекші қызмет атқарады.
Жол нөмірі 28: Жол нөмірі 384:
  
 
== Кәрістер ==
 
== Кәрістер ==
−
Кәрістердің басым көпшілігі республиканың оңтүстігінде, әсіресе [[Қаратал]] өзенінің маңында және [[Сырдария]]ның төменгі ағысында, өздері алғаш рет күріш егудің негізін салған жерлерінде тұрады.
+
Кәрістердің басым көпшілігі республиканың оңтүстігінде, әсіресе [[Қаратал (өзен, Балқаш алабы)|Қаратал]] өзенінің маңында және [[Сырдария]]ның төменгі ағысында, өздері алғаш рет күріш егудің негізін салған жерлерінде тұрады.
  
 
== Ұйғырлар, дүнгендер ==
 
== Ұйғырлар, дүнгендер ==
−
Ұйғырлар - [[Алматы облысы]], дүнгендер - [[Жамбыл облысы]] аумағында. Олар суармалы егіншілік, әсіресе бақша өсірумен айналысады. <ref>Бейсенова Ә.С., Қирабаев Ә.С. Қазақстанның географиялық атласы.- Алматы: "Атамұра", 2013.- 104 бет. ISBN 978-601-282-832-0</ref>
+
Ұйғырлар - [[Алматы облысы]], дүнгендер - [[Жамбыл облысы]] аумағында. Олар суармалы егіншілік, әсіресе бақша өсірумен айналысады.<ref>Бейсенова Ә.С., Қирабаев Ә.С. Қазақстанның географиялық атласы.- Алматы: "Атамұра", 2013.- 104 бет. ISBN 978-601-282-832-0</ref>
  
 
== Дереккөздер ==
 
== Дереккөздер ==
 
{{дереккөздер}}
 
{{дереккөздер}}
 +
 +
{{Қазақстан халықтары}}
 +
{{Қазақстан тақырыптарда}}
  
 
[[Санат:Қазақстан этникалық топтары]]
 
[[Санат:Қазақстан этникалық топтары]]
 +
[[Санат:Қазақстан демографиясы]]
 +
 +
 
{{stub}}
 
{{stub}}
−
{{Қазақстан тақырыптарда}}
 

20:39, 2026 ж. шілденің 12 кезіндегі нұсқасы

Сурет:The Spirit of Tengri, 1 день, толпа (1).jpg
Қазақстандықтар түрлі ұлтты, түрлі жасты болады

Қазақстан халықтары, не қазақстандықтар — Қазақстанның түрлі ұлтты барлық азаматтары. Бұл халық Қазақстан Республикасындағы егемендіктің бірден-бір иесі және мемлекеттік биліктің кайнар көзі болып табылады, Қазақстан Республикасының Конституциясы мен заңдары негізінде тікелей де, сондай-ақ өзі сайлайтын мемлекеттік органдар арқылы да мемлекеттік өкімет билігін жүзеге асырады.<ref>Орысша-қазақша заңдық түсіндірме сөздік-анықтамалық. — Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6</ref> Қазақстанда байырғы қазақ ұлты және 130-дан астам ұлт пен ұлыстың өкілі (этностар) тұрады. Қазақтардың саны 2013 жылғы статистикалық мәлімет бойынша 11 058 мың адам болған, яғни ел халқының 65,2%-ын құрайды. Елдегі орыс ұлтының өкілдері - 21,8%, өзбектер 3%, украиндар 1,8%, ұйғырлар 1,4%. Салыстырмалы түрде кәрістер, дүнгендер де аз емес.

Қазақстан Республикасында 1989 жылғы халық санағында 16199,2 мың адам тіркелді. 1999 жылғы санаққа дейінгі аралықта Қазақстан халқы 1246,1 мың адамға кеміген. Мұның басты себебі бұрын қуғын-сүргінге ұшырап, Қазақстан жеріне көшіріліп, қоныстандырылған өзге ұлт өкілдерінің, әсіресе, орыстардың, украиндардың, немістердің, кавказ халықтарының, т.б. өз ата мекендеріне көшіп кетуі болды. Өсу тек Түркістан, Қызылорда, Атырау облыстарында, Алматы, Астана қалаларында байқалды. Ерлердің саны 7201,8 мың болса, әйелдер 7751,8 мыңды құрады. Соңғы он жылда ұлттық құрамда да айтарлықтай өзгеріс болды. Мысалы, қазақ ұлты 1468,1 мың адамға (22,9%) көбейіп, республика халқының жартысынан астамын (53,4%-ын) құрады. Сондай-ақ, күрд (29,1%-ға), дүнген (23,3%-ға), ұйғыр 15,9%-ға), өзбек (12%-ға) халықтарының саны да өсті. Оның есесіне орыс ұлты өкілдерінің саны 1582,4 мың адамға (26,1%-ға) кеміді, немістер 593,5 мың (62,7%), украиндар 328,6 мың (37,5), татарлар 71,7 мың (22,4%), беларусьтер 66 мың (37,1%) адамға кеміген.

Ресей империясындағы Қазақстан халқы

1897 жылы бүкілресейлік халық санағының мәліметі бойынша, қазіргі Қазақстан аумағындағы халықтың 80%-ын қазақтар, 12%-ын славян тектес халықтар құраған. 1897 – 1913 жылы аралығында мұндағы халық саны қоныс аударған орыс, украин, беларусь, татар, ұйғыр, дүнген, т.б. шет жұрттықтар есебінен 1 264,0 мың адамға көбейген. Қазақстан аумағындағы халық санының өсу көрсеткіші мынадай: 1897 жылы 4333 мың адам, 1913 жылы – 5597 мың, 1939 жылы 6082 мың, 1959 жылы 9295 мың, 1970 жылы 13009 мың, 1979 жылы – 14684 мың.

КСРО құрамындағы Қазақстан халқы

1930 жылдан кейін Қазақстан жеріне сырт өлкеден халық толассыз келумен болды.

1937 – 44 жылы тұтас халықтарды ата жұрттарынан Қазақстан аумағына күштеп көшіру науқаны жүргізілді.

1937 жылы алғашқылардың бірі болып Қиыр Шығыстағы корейлер көшірілді. Олар негізінен Қазақстанның Оңтүстік және Оңтүстік-шығыс аудандарына қоныстандырылды.

Екінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында КСРО ХКК-нің 1940 жылы 18 қазандағы қаулысымен Қазақстанға Украина мен Беларусьтің батыс облыстарынан поляктар көшіріліп әкелінді. Олар Ақтөбе, Ақмола, Қостанай, Павлодар, Солтүстік Қазақстан, Семей облыстарына ірге тепті. Соғыс басталысымен 1941 жылы КСРО-ның батыс аймақтары мен Еділ бойынан неміс жұртшылығы, сонан соң Украинада, Беларусьте, Балтық жағалауында тұратын немістер көшірілді.

1943 жылы қазанда қарашайлар Жамбыл, Түркістан облыстарына, сондай-ақ, Қырғызия мен Өзбекстанға көшірілді. Одақтық үкіметтің 1943 жылы күзде қабылдаған шешімі бойынша келесі жылдың көктемі мен күзінде Қазақстанға Солтүстік Кавказ бен бұрынғы Қалмақ АКСР-нан арнайы қоныс аударушылар Қазақстанға тұрақты мекендеуге көшірілді.

1944 жылы Армения және Әзірбайжаннан, Грузиядан күштеп көшірілген күрдтер Қазақстан мен Орта Азияға қоныстандырылды. Осы жылдың ақпанында Қазақстан аумағына шешендер мен ингуштер жер аударылды, ал наурыз айында Қазақстанның Оңтүстік аймағына және Қырғызияға балқарлар әкелінді. Л.Берияның “Қырым АКСР-ның аумағынан Кеңеске қарсы элементтерді тазарту туралы” 1944 жылы 13 сәуірдегі бұйрығымен Қырым татарларын, болгарлар мен гректерді көшіру науқаны жүргізілді. Олар Өзбекстанға және Қазақстанның Оңтүстік аймақтарына қоныс тепті. Мемлекеттік қорғаныс қаулысымен Грузиядан көшірілетін арнайы қоныс аударушыларды респ. аумағына қоныстандару туралы Қазақстан үкіметіне өкім берілді. Осы жылы қарашада Грузиядан Алматы, Жамбыл, Қызылорда, Талдықорған, Түркістан облыстарына месхеттік түріктер мен күрдтер күштеп қоныстандырылды.

Бұдан кейін Қазақстанға басқа халықтардың көп мөлшерде көшіп келуі тың және тыңайған жерлерді игеру кезеңінде (1954 – 56 жылы) және өнеркәсіп нысандарын қарқынды салу жылдары (1959 – 65) көбейді. Осы жылдары Қазақстанда тұратын жергілікті халық саналатын қазақтардың үлесі ең төм. деңгейге жетті (30%). Қазақстан аумағы жүзден астам ұлттар мен ұлыстардың өкілдері тұратын мекенге айналды.

1960 жылдан бастап көшіп келушілер мөлшері біршама азайып, жыл сайынғы мөлшері 60 – 70 мыңдай адам болды.

1990 жылдан кейін Қазақстанды мекендеген шет жұрттықтардан көшіп кетушілер саны өсе бастады.

1990 жылға дейін Қазақстан халқының демографиялық жағдайы тұрғындар санының ұдайы қарқынды өсуімен, қалада тұрушылар үлесінің шұғыл артуымен, ұлттық құрамының қарқынды араласуымен, халық тығыздығының біркелкі болмауымен сипатталды. 1990 жылдан кейінгі кезеңде славян, герман тектес тұрғындардың өз еліне қоныс аударуы көбейіп, республика халқы едәуір азайды, қазақ және басқа түркі тектес халықтардың үлесі артты, сондай-ақ, нарықтық қатынастарға байланысты ішкі көші-қонның әсерімен қала тұрғындарының саны өсе бастады.

Ұлттық құрамы

2022 жылғы 1 қыркүйекте жарияланған 2021 жылғы санақтың қысқаша қорытындысына сәйкес негізгі этностардың саны: қазақтар — 13 497 891 адам (халықтың 70,4%), орыстар — 2 981 946 (15,5 %), өзбектер — 614 047 (3,2 %), украиндар — 387 327 (2,0 %), ұйғырлар-290 337 (1,5 %), немістер — 226 092 (1,2) %, татарлар — 218 653 (1,1 %), басқа этностар және ұлтын көрсетпеген — 969 722 (5,1 %).<ref name="source3">"2009 Жылғы Қазақстан Республикасы халық санағы, Қысқаша қорытындылар" Статистикалық жинақ, Редакциясын басқарған Ә.А. Смайылов, Астана, 2010 - 110 бет</ref>.

Салыстырмалы кесте (1897—2012)
Ұлт 1897 1926 1939 1959 1970 1979 1989 1999 2009<ref name="Каз2009">Қазақстан Республикасы Статистика жөнiндегi агенттiгi. Санақ 2009. Үлгі:Webarchive (Жұрттың ұлттық құрамы Үлгі:Webarchive.rar)</ref> 2012 <ref name="Каз2012">Қазақстан Республикасы Статистика жөнiндегi агенттiгi Үлгі:Webarchive</ref>
қазақтар 3 392 751 3 627 612 2 327 625 2 794 966 4 161 164 5 289 349 6 534 616 7 985 039 10 096 763 10 979 511
орыстар 454 402 1 275 055 2 458 687 3 974 229 5 449 826 5 991 205 6 227 549 4 479 620 3 793 764 3 726 722
өзбектер 29 564 129 399 120 655 136 570 207 514 263 295 332 017 370 663 456 997 493 783
украиндар 79 573 860 201 658 319 762 131 930 158 897 964 896 240 547 052 333 031 313 698
ұйғырлар 55 815 62 313 35 409 59 840 120 784 147 943 185 301 210 365 224 713 228 582
татарлар 55 984 79 758 108 127 191 925 281 849 312 626 327 982 248 954 204 229 204 171
немістер 2 613 51 094 92 571 659 751 839 649 900 207 957 518 353 441 178 409 180 832
корейлер 42 96 457 74 019 78 078 91 984 103 315 99 665 100 385 103 456
түріктер 68 523 9 916 18 397 25 820 49 567 75 900 97 015 98 013
әзербайжандар 12 996 38 362 56 166 73 345 90 083 78 295 85 292 87 190
белорустар 25 584 31 614 107 463 197 592 181 491 182 601 111 927 66 476 63 694
дүңгендер 4 888 8 455 7 415 9 980 17 283 22 491 30 165 36 945 51 944 55 819
күрдтер 2 387 6 109 12 299 17 692 25 425 32 764 38 325 40 026
тәжіктер 7 666 11 229 8 075 7 166 19 293 25 514 25 657 36 277 37 112
поляктар 1 254 3 762 54 809 53 102 61 335 61 136 59 956 47 297 34 057 33 901
шешендер 3 2 639 130 232 34 492 38 256 49 507 31 799 31 431 31 809
қырғыздар 9 612 9 352 13 718 10 925 23 274 б/з
башқұрттар 2 528 841 3 450 8 742 21 134 32 499 41 847 23 224 17 263 17 073
ингуштар 3 322 47 867 18 356 18 337 19 914 16 893 15 120 б/з
молдовандар 2 855 2 992 14 844 25 711 30 256 33 098 19 458 14 245 б/з
гректер 157 1 374 55 543 39 241 49 930 46 746 12 703 8 846 б/з
мордвалар 11 911 27 244 25 334 25 499 34 129 31 424 30 036 16 147 8 013 б/з
чуваштар 2 267 6 590 11 255 22 690 22 310 22 305 11 851 7 301 б/з
еврейлер 1 651 4 499 19 240 28 048 26 954 22 762 18 492 6 743 3 485 б/з
басқалары 30 591 70 342 101 379 136 606 142 668 17 4670 б/з
барлығы 6 198 469 6 151 102 9 309 847 12 848 573 14 684 283 16 464 464 14 953 126 16 009 597 16 675 392

Қазақтар

Қазақтар еуропоидтық пен оңтүстіксібірлік моңғолоидтық нәсілі аралығында өтпелі орын алады. Қазақтардың ата-бабалары қазіргі Қазақстанның аумағында біздің заманымызға дейінгі 1 ғасырда қоныстанған. XV ғасырдың ортасында олар жеке этностық топ ретінде қалыптасып, XVI ғасырдың ортасында біртұтас хандық (мемлекет) құрды.Қазақтар еуропалық-азиялық субконтинеттің көшпелі-мәдени өркениетінің тұңғыш мұрагерлері болып табылады. 1917 жылғы төңкеріске дейін қазақтар саны 6,2 млн-ға жеткен еді. Ол түркі тілдес ұлттардың ең ірісі болған. Әлем халықтары арасында саны жағынан қазақтар 70-орын алады. Тілдік тұрғыда олар алтай тілдік әулетінің түркі тобына, діни нанымы жөнінен исламның суннит бағытына жатады.

Қазақтар республиканың барлық аудандарында тұрады, бірақ олардың үлесі әсіресе Батыс және Оңтүстік Қазақстан аймақтарында өте басым. Ежелден-ақ қазақ халқы жайылымдық мал шаруашылығы саласында шеберлігімен және жайылымды құрайтын өсімдіктердің құрамын жетік білуімен ерекшеленеді. Қазіргі уақытта қазақтар ел шаруашылығының, ғылым мен техниканың және мәдениеттің барша саласында белсенді жұмыс істеп, жетекші қызмет атқарады.

Орыстар

Орыстар негізінен солтүстіктегі астықты аудандарда тұрады (Солтүстік Қазақстан, Ақмола, Қостанай, Павлодар облысының солтүстігі).

Украиндар

Украиндар да орыстармен аралас қоныстанған, бірақ олардың үлесі Қостанай және Ақтөбе облыстарында көбірек.

Беларустар

Беларустардың көпшілігі Солтүстік Қазақстанда тұрады. Орыстар, украиндар мен беларустар қазақтар тәрізді шаруашылықтың барлық салаларында еңбек етеді.

Өзбектер

Өзбектер оңтүстіктегі Өзбекстанмен көршілес суармалы егіншілік аудандарда шоғырланған.

Немістер

Немістер республиканың солтүстігі мен оңтүстігінде және Қарағанды облысында көп. Олар негізінен егіншілік, сүт бағытындағы мал шаруашылығымен айналысады.

Татарлар

Татарлар Қазақстанның солтүстігіндегі ескі қалаларда, әсіресе Петропавл, Семей мен Оралда қоныстанған. Олардың саны қалаларда басым, көбінесе халыққа қызмет көрсету, сауда салаларында жұмыс істейді.

Кәрістер

Кәрістердің басым көпшілігі республиканың оңтүстігінде, әсіресе Қаратал өзенінің маңында және Сырдарияның төменгі ағысында, өздері алғаш рет күріш егудің негізін салған жерлерінде тұрады.

Ұйғырлар, дүнгендер

Ұйғырлар - Алматы облысы, дүнгендер - Жамбыл облысы аумағында. Олар суармалы егіншілік, әсіресе бақша өсірумен айналысады.<ref>Бейсенова Ә.С., Қирабаев Ә.С. Қазақстанның географиялық атласы.- Алматы: "Атамұра", 2013.- 104 бет. ISBN 978-601-282-832-0</ref>

Дереккөздер

Үлгі:Дереккөздер

Үлгі:Қазақстан халықтары Үлгі:Қазақстан тақырыптардаҮлгі:Stub

«https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=Қазақстан_халқы&oldid=128497» бетінен алынған