Нұсқалар арасындағы айырмашылық: "Алау батыр"

Қазақ Энциклопедиясы жобасынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
ш (1 түзету)
ш (1 түзету)
 
(2 қатысушының арадағы 3 түзетуі көрсетілмеген)
Жол нөмірі 1: Жол нөмірі 1:
−
'''Алау батыр''' (шамамен 15 ғ. өмір сүрген) — аты аңызға айналған батыр, қолбасшы.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref>
+
{{Мемлекеттік қайраткер
 +
| түс                  =
 +
| Қазақша есімі        = Алау батыр
 +
| Шынайы есімі        =
 +
| Суреті              =
 +
| Атауы                =
 +
| Сурет ені            =
 +
| Елтаңба              =
 +
| Елтаңба атауы        =
 +
| Елтаңба ені          =
 +
| Титулы              = Алтын Орда бегі, әмірі
 +
| Лақап аты            = Алау Баһадүр
 +
| Ту                  =
 +
| Ту2                  =
 +
| Басқара бастады      =
 +
| Басқаруын аяқтады    =
 +
| Басқарған кезеңі    = [[XIV ғасыр]]
 +
| Ізашары              =
 +
| Ізбасары            =
 +
| Тәж кигізу жорасы    =
 +
| Биліктен бас тартуы  =
 +
| Мұрагері            =
 +
| Бірігіп басқарушы1  =
 +
| Бірігіп басқарушы1Басқара бастады    =
 +
| Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады  =
 +
| регент1              =
 +
| регент1Басқара бастады      =
 +
| регент1Басқаруын аяқтады    =
 +
| регент2              =
 +
| регент2Басқара бастады      =
 +
| регент2Басқаруын аяқтады    =
 +
| Премьер              =
 +
| Вице-президент      =
 +
| Президент            =
 +
| Монарх              = [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Әз Жәнібек хан]]
 +
| Губернатор          =
 +
| Вице-губернатор      =
 +
| Титулы_2            =
 +
| Ту_2                =
 +
| Ту2_2                =
 +
| Басқара бастады_2    =
 +
| Басқаруын аяқтады_2  =
 +
| Ізашары_2            =
 +
| Ізбасары_2          =
 +
| Титулы_3            =
 +
| Ту_3                =
 +
| Ту2_3                =
 +
| Басқара бастады_3    =
 +
| Басқаруын аяқтады_3  =
 +
| Ізашары_3            =
 +
| Ізбасары_3          =
 +
| Титулы_4            =
 +
| Ту_4                =
 +
| Ту2_4                =
 +
| Басқара бастады_4    =
 +
| Басқаруын аяқтады_4  =
 +
| Ізашары_4            =
 +
| Ізбасары_4          =
 +
| Түсініктемелер      =
 +
| Діні                = [[Ислам]]
 +
| Азаматтығы          = [[Алтын Орда]]
 +
| Туған күні          = XIV ғасыр
 +
| Туған жері          =
 +
| Қайтыс болған күні  =
 +
| Қайтыс болған жері  =
 +
| Жерленді            =
 +
| Династия            = Алшы Татар
 +
| Туған кездегі есімі  =
 +
| Әкесі                =
 +
| Анасы                =
 +
| Жұбайы              =
 +
| Балалары            = Қыдуар
 +
| Қызмет еткен жылдары =
 +
| Құрамында болды      =
 +
| Әскер түрі          =
 +
| Атағы                =
 +
| Басқарды            =
 +
| Шайқасы              =
 +
| Ғылыми аясы          =
 +
| Жұмыс істеген орны  =
 +
| Партиясы            =
 +
| Қызметі              =
 +
| Мамандығы            =
 +
| Білімі              =
 +
| Ғылыми дәрежесі      =
 +
| Марапаттары          =
 +
| Қолтаңбасы          =
 +
| Монограммасы        =
 +
| Сайты                =
 +
| Commons              =
 +
}}
  
 +
'''Алау батыр''' (әдебиетте кездесетін есімнің жазылу нұсқалары: Алау<ref>Халид Қ. Тауарих-и хамса (Бес тарих). — Алматы: Қазақстан, 1992.</ref>, Алав<ref>Мунир уль-Ажар. Таварих-и гузида-йи нусрат-наме.</ref>) — [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек хан]] тұсындағы алтын ордалық бек және әмір.<ref name="tynyshpaev">Тынышпаев М. Материалы к истории киргиз-казакского народа. — Ташкент, 1925.</ref> [[Шежіре]]ге сәйкес, [[Алшын]] ірі тайпасының [[Әлімұлы]] және [[Байұлы]] рулар бірлестігі қазақтарының ортақ атасы болып табылады.<ref name="sadibekov">Сәдібеков З. Қазақ шежіресі (Алшын шежіресі). — Ташкент, 1994.</ref>
  
−
Алау батырдың тегі туралы шежірелерде әртүрлі айтылады. Оны [[Мөңке би]]ден, Алшыннан тарататындар бар. Шежірелердің басым көпшілігінде Алау батыр Алшынның әкесі деп көрсетілген. [[Қара Жүргенов]] пен Жолшора Талдыбаевтардың 1925 ж. жазған шежіресінде Алау батырды Бекарыстан таратады. Шежірелердегі аталар санын демогр. жүйемен есептегенде бүгінгі ұрпақ пен Алау батыр арасы 15 ғ-ға апарады. Оның есімі кездесетін “Қырымның қырық батыры” жырлары да осы [[Ноғай ордасы|Ноғайлы]] заманының эпосы. Ол туралы қисса да бар. қ. “Алау батыр”.
+
== Ұрпақтары ==
−
"Алау Батыр" - "[[Қырымның қырық батыры]]" топтамасына енетін жыр. Нұсқасы толық, тұтастай 7-8 буынды жыр үлгісімен шығарылған. [[1942]] ж. Мариям Исаева стенограмма әдісімен жазыған. [[Жыр]]да елді сыртқы жаудан қорғау, туған жері, [[Отан]]ы үшін жанын аямау идеясы қиял-ғажайып ертегі сарындарымен ұштасып, Алау батыр халық қорғаны, қамқоршысы бейнесінде суреттеледі.
+
Алшын тайпасының құрамындағы рулар, шежіреге сәйкес, Алау әмірден тарайды.<ref name="sadibekov" />
  
 +
XIV ғасырда ең танымал Алшын Алау болған еді. Тарихи мәліметтерге қарағанда, ол Алтын Орда ханы Жәнібектің дәуірінде өмір сүрген. Алау Жәнібектің қызы мен [[Үйсін мемлекеті|үйсін]] руынан шыққан Исаның ұлы Әметке байланысты оқиғаларға қатысқан. Оның ұлын Қыдуар тентек (қарақшы, бұзақы Қыдуар) деп атаған.<ref name="sadibekov" /> Алшын фольклорында «Алау батыр» эпосы бар.<ref>Радлов В. В. Образцы народной литературы тюркских племен. Т. III. — СПб., 1870.</ref>
  
−
"Алау батыр" жыры алғаш рет "Қазақ халык әдебиеті" көп томдығының 12-томында жарық көрді ([[1990]]). Түпнұсқасы Орталық ғылым кітапхана қорында сақтаулы.<ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref>
+
Шежіренің бір нұсқасына сәйкес, Қыдуардың Қайырбай (Қаракесек) және Қыдырбай (Байұлы) атты екі ұлы болған.<ref name="sadibekov" />
  
−
==Дереккөздер==
+
Қайырбайдың Байсары (Кете), Әлім, Шөмен атты үш ұлы болды. Бәйсәриден Бозаншар (Қаракете және Ожрайкете руларының негізін салушы) тарайды, Әлімнен 6 ұл Жаманак (Шекті руының негізін салушы), Қарамашақ (Төртқара руының негізін салушы), Ұланақ (Қаракесек руының негізін салушы), Айнық пен Тегенболат (Қарасақал руының негізін салушы), Тойқожа (Ақкете кланының негізін салушы) тарайды.<ref name="vostrov">Востров В. В., Муканов М. С. Родоплеменной состав и расселение казахов (Конец XIX — начало XX в.). — Алма-Ата: Наука, 1968.</ref> Шөменнен үш ұл Шөмекей және Дойт, Түмен (Түменқожа).<ref>Көпейұлы М. Ж. Қазақ шежіресі. — Алматы: Жалын, 1993.</ref> Шөмекей — аттас рудың негізін салушы. Түменқожа — Сарыкете және Құлыскете руларының негізін салушы.<ref name="vostrov" /><ref name="sadibekov" />
−
<references/>
+
  
−
{{Stub: Қазақ әдебиеті}}
+
Қыдырбайдың 12 ұлы болды: Қадырсиық (Шеркеш руының негізін салушы), Бақсиық (Ысық руының негізін салушы), Сұлтансиық (Қызылқұрт, Алаша, Масқар, Тана, Байбақты руларының негезін салушы), Таз (аттас рудың негізін салушы), Адай (аттас рудың негізін салушы), Беріш (аттас рудың негізін салушы), Есентемір (аттас рудың негізін салушы), Жаппас (аттас рудың негізін салушы), Алтын (аттас рудың негізін салушы), Ебейті, Ноғайты, Мадияр (ұрпақ қалдырмаған).<ref name="vostrov" /><ref name="sadibekov" />
−
{{wikify}}
+
−
[[Қазақ ұлттық энциклопедиясы]]
+
  
−
{{wikify}}
+
== Дереккөздер ==
−
 
+
{{дереккөздер}}
−
{{Суретсіз мақала}}
+
  
 
[[Санат:Қазақстан әдебиеті]]
 
[[Санат:Қазақстан әдебиеті]]
 
[[Санат:Қазақстан тарихы]]
 
[[Санат:Қазақстан тарихы]]
−
 
+
[[Санат:Қазақ руларының арғы бабалары]]
−
 
+
[[Санат:Алтын Орда билері]]
−
{{stub}}
+

19:47, 2026 ж. шілденің 12 кезіндегі нұсқасы

Үлгі:Мемлекеттік қайраткер

Алау батыр (әдебиетте кездесетін есімнің жазылу нұсқалары: Алау<ref>Халид Қ. Тауарих-и хамса (Бес тарих). — Алматы: Қазақстан, 1992.</ref>, Алав<ref>Мунир уль-Ажар. Таварих-и гузида-йи нусрат-наме.</ref>) — Жәнібек хан тұсындағы алтын ордалық бек және әмір.<ref name="tynyshpaev">Тынышпаев М. Материалы к истории киргиз-казакского народа. — Ташкент, 1925.</ref> Шежіреге сәйкес, Алшын ірі тайпасының Әлімұлы және Байұлы рулар бірлестігі қазақтарының ортақ атасы болып табылады.<ref name="sadibekov">Сәдібеков З. Қазақ шежіресі (Алшын шежіресі). — Ташкент, 1994.</ref>

Ұрпақтары

Алшын тайпасының құрамындағы рулар, шежіреге сәйкес, Алау әмірден тарайды.<ref name="sadibekov" />

XIV ғасырда ең танымал Алшын Алау болған еді. Тарихи мәліметтерге қарағанда, ол Алтын Орда ханы Жәнібектің дәуірінде өмір сүрген. Алау Жәнібектің қызы мен үйсін руынан шыққан Исаның ұлы Әметке байланысты оқиғаларға қатысқан. Оның ұлын Қыдуар тентек (қарақшы, бұзақы Қыдуар) деп атаған.<ref name="sadibekov" /> Алшын фольклорында «Алау батыр» эпосы бар.<ref>Радлов В. В. Образцы народной литературы тюркских племен. Т. III. — СПб., 1870.</ref>

Шежіренің бір нұсқасына сәйкес, Қыдуардың Қайырбай (Қаракесек) және Қыдырбай (Байұлы) атты екі ұлы болған.<ref name="sadibekov" />

Қайырбайдың Байсары (Кете), Әлім, Шөмен атты үш ұлы болды. Бәйсәриден Бозаншар (Қаракете және Ожрайкете руларының негізін салушы) тарайды, Әлімнен 6 ұл Жаманак (Шекті руының негізін салушы), Қарамашақ (Төртқара руының негізін салушы), Ұланақ (Қаракесек руының негізін салушы), Айнық пен Тегенболат (Қарасақал руының негізін салушы), Тойқожа (Ақкете кланының негізін салушы) тарайды.<ref name="vostrov">Востров В. В., Муканов М. С. Родоплеменной состав и расселение казахов (Конец XIX — начало XX в.). — Алма-Ата: Наука, 1968.</ref> Шөменнен үш ұл Шөмекей және Дойт, Түмен (Түменқожа).<ref>Көпейұлы М. Ж. Қазақ шежіресі. — Алматы: Жалын, 1993.</ref> Шөмекей — аттас рудың негізін салушы. Түменқожа — Сарыкете және Құлыскете руларының негізін салушы.<ref name="vostrov" /><ref name="sadibekov" />

Қыдырбайдың 12 ұлы болды: Қадырсиық (Шеркеш руының негізін салушы), Бақсиық (Ысық руының негізін салушы), Сұлтансиық (Қызылқұрт, Алаша, Масқар, Тана, Байбақты руларының негезін салушы), Таз (аттас рудың негізін салушы), Адай (аттас рудың негізін салушы), Беріш (аттас рудың негізін салушы), Есентемір (аттас рудың негізін салушы), Жаппас (аттас рудың негізін салушы), Алтын (аттас рудың негізін салушы), Ебейті, Ноғайты, Мадияр (ұрпақ қалдырмаған).<ref name="vostrov" /><ref name="sadibekov" />

Дереккөздер

Үлгі:Дереккөздер

«https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=Алау_батыр&oldid=126365» бетінен алынған