Нұсқалар арасындағы айырмашылық: "Желқом"

Қазақ Энциклопедиясы жобасынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
ш (clean up, replaced: Пайдаланылған әдебиеттер → Дереккөздер using AWB)
 
ш («Ер-тоқым» деген санатты аластады; «Ер-тұрман» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен))
Жол нөмірі 1: Жол нөмірі 1:
−
'''Желқом''' —<br> 1) ердің екі қапталының астына жеке-жеке бүктеп қыстырылатын [[киіз]] не тері [[тоқым]]. Арқасының жауыры жараға айналған мініс көлігін және [[жүк]] артатын малды лажсыздан пайдаланғанда салынады. Ер оқпаны мен қыр арқа бір-біріне жанаспай, арасы алшақ болып, желденіп тұрса жара асқынбайды. Бұл жағдай көлікті уақытша пайдалануға мүмкіндік береді;<br> 2) [[Қазақстан]]ның кейбір аймақтарында мініс көлігін [[маса]]дан, [[Cона|сонадан]], т.б. қорғау үшін жабылатын мата жабынды да “Желқом” деп атайды.
+
[[Сурет:Желқом. ҚР ҰМ қорынан.jpg|thumb|right|200px|Желқом. [[Қазақстан Республикасының Ұлттық мұрағаты|ҚР ҰМ]] қорынан. Теріден ою-өрнек салынып, бұрыштарына күміс пластиналар жапсырылған. Көлемі 45х45 см. Аталған желқом [[1940 жыл|1940]] жылы [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң]]да жасалған.]]
−
<ref>[[Қазақ энциклопедиясы]],3 том</ref>
+
'''Желқом''' – [[ат]] арқасындағы жауырға тимес үшін жасалынған ішкілік-тоқымдардың атауы. Қазақта [[жауыр]] аттың арқасы одан ары асқынбай, жазылуы үшін жел тиіп тұратындай етіп қомдау (яғни ерттеу) деген мағына береді. Осыған байланысты жараны қажамас үшін жасалынған ішкілік-тоқымдарды жалпылай желқом деп атайды.
−
==Дереккөздер==
+
−
<references/>
+
  
−
{{wikify}}
+
== Жасау тәсілдері ==
−
{{Суретсіз мақала}}
+
Желқом жасаудың бірнеше тәсілдері бар.
 +
* Соның бірі ойма жасау, яғни ішкілік, ішпектің дәл жауырға келетін тұсынан ойып қою тәсілі. Осылайша ойылған тесіктен жел кеулеп, жара беті қажалмағандықтан жауыр жазылып кетуіне мүмкіндік туғызады.
 +
* Келесі тәсіл аттың қыр арқасы жауыр болғанда «желқом ер» арқылы ерттеу болып табылады. Желқом ер жасау үшін ердің екі қасына ортасынан бүктелген ішкіліктерді бекітіп тастайды.
 +
Сонымен қатар, қажет болса тоқымды да екі бөлек етіп жасап, орталарын бүлдіргімен қосады. Мұндай ермен ерттелген малдың арқасын жел қағып, жауыр жарасының тез жазылуына мүмкіндік туады.<ref>ҚАЗАҚТЫҢ ЭТНОГРАФИЯЛЫҚ КАТЕГОРИЯЛАР, ҰҒЫМДАР МЕН АТАУЛАРЫНЫҢ ДӘСТҮРЛI ЖҮЙЕСI. Энциклопедия. – Алматы: РПК “Слон”, 2012. – (иллюстрацияланған) ISBN 978-601-7026-17-22-том: Е – И – 736 бет.ISBN 978-601-7026-20-2</ref>
  
−
[[Санат:Мәдениет]]
+
== Дереккөздер ==
−
[[Санат:Ат әбзелдері]]
+
{{дереккөздер}}
  
 +
== Әдебиеттер ==
 +
* Мұқанов С. Халық мұрасы. Алматы: Қазақстан, 1974;
 +
* Бабалықұлы Ж. Ер тоқым. Ер қанаты. Жинақ. Құраст.: Ж. Аупбаев. Алматы: Қайнар, 1987. 259-278 бб.;
 +
* Қасиманов С. Қазақ халқының қолөнерi. Алматы: Қазақстан, 1995;
 +
* Базарбеков Ә. Қазақ тіліндегі ат әбзелдеріне байланысты атаулар. Қазақ тілі тарихы мен диалектологиясы (проф. Б.Әбілқасымовтың 70 жылдық мерейтойына арналған ХҒТК материалдары) Алматы, 2001. 266-269-бб.;
 +
* ҚР МОМ – материалдарынан;
 +
* ОМЭЭ – материалдарынан.
  
−
{{stub}}
+
[[Санат:Ер-тұрман]]
 +
[[Санат:Ат әбзелдері]]
 +
[[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]]

15:27, 2023 ж. қазанның 4 кезіндегі түзету

Сурет:Желқом. ҚР ҰМ қорынан.jpg
Желқом. ҚР ҰМ қорынан. Теріден ою-өрнек салынып, бұрыштарына күміс пластиналар жапсырылған. Көлемі 45х45 см. Аталған желқом 1940 жылы Шыңжаңда жасалған.

Желқом – ат арқасындағы жауырға тимес үшін жасалынған ішкілік-тоқымдардың атауы. Қазақта жауыр аттың арқасы одан ары асқынбай, жазылуы үшін жел тиіп тұратындай етіп қомдау (яғни ерттеу) деген мағына береді. Осыған байланысты жараны қажамас үшін жасалынған ішкілік-тоқымдарды жалпылай желқом деп атайды.

Жасау тәсілдері

Желқом жасаудың бірнеше тәсілдері бар.

  • Соның бірі ойма жасау, яғни ішкілік, ішпектің дәл жауырға келетін тұсынан ойып қою тәсілі. Осылайша ойылған тесіктен жел кеулеп, жара беті қажалмағандықтан жауыр жазылып кетуіне мүмкіндік туғызады.
  • Келесі тәсіл аттың қыр арқасы жауыр болғанда «желқом ер» арқылы ерттеу болып табылады. Желқом ер жасау үшін ердің екі қасына ортасынан бүктелген ішкіліктерді бекітіп тастайды.

Сонымен қатар, қажет болса тоқымды да екі бөлек етіп жасап, орталарын бүлдіргімен қосады. Мұндай ермен ерттелген малдың арқасын жел қағып, жауыр жарасының тез жазылуына мүмкіндік туады.<ref>ҚАЗАҚТЫҢ ЭТНОГРАФИЯЛЫҚ КАТЕГОРИЯЛАР, ҰҒЫМДАР МЕН АТАУЛАРЫНЫҢ ДӘСТҮРЛI ЖҮЙЕСI. Энциклопедия. – Алматы: РПК “Слон”, 2012. – (иллюстрацияланған) ISBN 978-601-7026-17-22-том: Е – И – 736 бет.ISBN 978-601-7026-20-2</ref>

Дереккөздер

Үлгі:Дереккөздер

Әдебиеттер

  • Мұқанов С. Халық мұрасы. Алматы: Қазақстан, 1974;
  • Бабалықұлы Ж. Ер тоқым. Ер қанаты. Жинақ. Құраст.: Ж. Аупбаев. Алматы: Қайнар, 1987. 259-278 бб.;
  • Қасиманов С. Қазақ халқының қолөнерi. Алматы: Қазақстан, 1995;
  • Базарбеков Ә. Қазақ тіліндегі ат әбзелдеріне байланысты атаулар. Қазақ тілі тарихы мен диалектологиясы (проф. Б.Әбілқасымовтың 70 жылдық мерейтойына арналған ХҒТК материалдары) Алматы, 2001. 266-269-бб.;
  • ҚР МОМ – материалдарынан;
  • ОМЭЭ – материалдарынан.
«https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=Желқом&oldid=118603» бетінен алынған