Нұсқалар арасындағы айырмашылық: "Қазақстан Республикасының Конституциясы"

11:27, 2026 ж. маусымның 26 кезіндегі нұсқасы

Үлгі:Wikify Үлгі:Нормативтік акт Үлгі:Қазақстан саясаты Қазақстан Республикасының Конституциясы — Қазақстанның басты заңы.

Қазіргі конституция 2026 жылғы 15 наурызда республикалық референдум нәтижесінде қабылданды және 1 шілде күні өз күшіне енеді. Конституция 11 бөлімнен, 96 баптан тұрады.

Бұл тәуелсіз Қазақстанның қабылдаған үшінші конституциясы. Алдыңғы конституциялар 1993 жылғы 28 қаңтарда және 1995 жылғы 30 тамызда қабылданған болатын.

Маңызды тармақтары

Конституция бойынша Қазақстан Республикасы өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде жариялайды, оның ең қымбат қазынасы — адам және адамның өмірі, құқықтары мен бостандықтары.

Қазақстан президенттік басқару нысанындағы біртұтас мемлекет. Мемлекеттік биліктің бірден-бір бастауы — халық, ол билікті тікелей республикалық референдум және еркін сайлау арқылы, сондай-ақ өз билігін мемлекеттік органдарға беру арқылы жүзеге асырады.

Конституцияның ең жоғары заңды күші бар және Республиканың бүкіл аумағында тікелей қолданылады. Республика бекіткен халықаралық шарттардың Республика заңдарынан басымдығы болады.

Қазақстан Республикасында идеологиялық және саяси әр-алуандылық танылады.

Мемлекеттік меншік пен жеке меншік танылып, бірдей қорғалады. Жер және оның қойнауы, су көздері, өсімдіктер мен жануарлар дүниесі, басқа да табиғи ресурстар халыққа тиесілі, меншік құқығын халық атынан мемлекет жүзеге асырады.

Қазақстанның мемлекеттік тілі — қазақ тілі, бірақ мемлекеттік ұйымдар мен жергілікті өзін-өзі басқару органдарында орыс тілі мемлекеттік тілмен тең қолданылады. Мемлекет Қазақстан халқының тілдерін үйрену мен дамыту үшін жағдай туғызуға қамқорлық жасайды.

Тарихы

• Қазақ АКСР Конституциясы 1926 жыл
• Қазақ КСР Конституциясы 1937 жыл
• Қазақ КСР Конституциясы 1978 жыл
• Қазақстан Республикасының Конституциясы 1993 жыл
• Қазақстан Республикасының Конституциясы 1995 жыл
• Қазақстан Республикасының Конституциясы 2026 жыл

Қазақ АКСР Конституциясы 1926 жыл

1917 жылғы революциялардың қорытындысы бойынша жаңа мемлекет — Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы (КСРО) құрылды. Мемлекеттік құрылыс аясында Қазақстан РКФСР құрамына енгізілді (1920 жылғы 26 тамыздағы Республиканы құру туралы қабылданған Декрет аясында мемлекет алғаш рет басқару нысанын өзгертті) және 1926 жылғы 18 ақпанда мемлекетіміздің алғашқы жазбаша Конституциясы қабылданды.

Алғашқы Қазақстан Конституциясы 1926 жылы 18 ақпанда КСРО құрылғаннан кейін 1925 жылғы РСФСР Конституциясы ескеріле отырып, ҚазАКСР Орталық Атқару Комитетінің қаулысымен түпкілікті редакцияда қабылданды, өйткені бұл кезде Қазақстан РСФСР-дың бір бөлігі еді. Бұл Негізгі заң басқару нысанын, мемлекеттік құрылысты, саяси режимді, мемлекеттік билік органдарының құрылымын, атқарушы-өкім беруші органдарын бекітті. Сайлау құқығының, бюджеттік құқықтың негізгі бастаулары белгіленді. Осы Конституцияға сәйкес Қазақстан РСФСР құрамындағы толық құқықты республика болып танылды.<ref name="e-history.kz">http://e-history.kz/kz/publications/view/723 Үлгі:Webarchive Қазақстан Конституциясының тарихы</ref>

Алғашқы Конституция мәтініне жасалған талдау көрсеткендей, құқықтық актіде революциялық сипаттағы нормалардан бөлек, қазіргі уақытта да өзекті болып қала беретін ережелер бар. Мысалы, азаматтардың сайлау құқықтары, биліктің тек халыққа тиесілігі туралы ережелер, білім берудің тегін болуы, физикалық және рухани даму, денсаулық сақтау, еңбек құқықтары мен әлеуметтік қамсыздандыру, әйелдер мен ерлердің құқықтарын теңестіру, басқару жүйесі және басқалар конституциялық тұрғыда бекітілді.

Қазақ КСР Конституциясы 1937 жыл

1937 жылдың 26 наурызында Кеңестердің Бүкілқазақстандық Төтенше Х Съезінде қабылданған Қазақ КСР Конституциясы 11 бөлім мен 125 баптан тұрды. Ол жерде «КСРО Конституциясының 14-бабынан тыс Қазақ КСР өзінің егемендік құқықтарын толық сақтай отырып, мемлекеттік билікті өздігінен жүзеге асырады» делінген. <ref name="e-history.kz" />

1937 жылдың Конституциясында экономикалық, саяси қорғаныс салалары бойынша өзара ықпалдастықты іске асыру мақсатында басқа да тең құқылы республикалармен еркін түрде одақтасуға құқылығы (13-бап), Қазақ КСР келісімінсіз территориясын өзгертуге тыйым салу (16-бап), жоғарғы республикалық және мемлекеттік биліктің жергілікті органдары қалыптастыратын, заңнаманы жүзеге асыру, мемлекеттік және қоғамдық тәртіпті және де азаматтар құқығын, салық салу т.б. мәселелерді қорғау бойынша республика саясатын жүргізу құқықтары бекітілген (19-бап).<ref name="e-history.kz" />

Сонымен қатар, сот пен прокуратура жүйесі қамтылған. Халық соттары аудан азаматтарының тарапынан құпия сайлау жолымен жалпы, тікелей және тең сайлау құқығы негізінде сайланып, сот ісін жүргізу қазақ тілінде, ал басқа ұлт өкілдері шоғырланған аудандарда олардың ана тілдерінде жүргізілуі тиіс болған (83-90-баптар).
<ref name="e-history.kz" />

1937 жылдың Конституциясында азаматтардың негізгі құқықтары мен міндеттері анықталған: еңбек етуге құқылығы (96-бап), демалысқа құқылығы (97-бап), қартаю, ауру болу және еңбекке қабілетсіз болып қалу жағдайларында материалды қамтамасыз етілуге құқылығы (98-бап), денсаулық сақтау, сөз, баспасөз, жиын, митинг, көше шерулері мен демонстрацияларға еркіндік берілуі кепілдігі, тұлғаға, тұрғын-жайға, азаматтардың хат жазысу арқылы жеке хат алысуға дербес құқықтары, шетел азаматтарына саяси баспана беру құқығы.<ref name="e-history.kz" />

Қазақ КСР Конституциясы 1978 жыл

ІХ шақырылған республика Жоғарғы Кеңесінің кезектен тыс VII сессиясында 1978 жылы 20 сәуірде қабылданған Қазақ КСР Конституциясы кіріспеден, 10 бөлім, 19 тарау және 173 баптан тұрады. Конституцияға сәйкес, бүкіл өкімет билігі жұмысшы, шаруа және еңбек интеллигенциясы таптарына жататын халықтың қолында болды.<ref name="e-history.kz"/>

1993 жылғы Конституция

Қазақстан тәуелсіздік жариялағаннан кейін бір жылдан астам уақыт өткен соң, 1993 жылғы 28 қаңтарда Жоғарғы Кеңестің тоғызыншы сессиясында егемен елдің алғашқы Конституциясы қабылданды. Бұл құжат 1990 жылғы Мемлекеттік егемендік туралы декларация мен 1991 жылғы «Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі туралы» Конституциялық заңның қағидаларын заңдық тұрғыдан бекітіп, кеңейтті.<ref name=":0">Үлгі:Cite paper</ref>

Тәуелсіз Қазақстанның алғашқы Конституциясы 1993 жылғы 28 қаңтарда XII шақырылған Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің IX сессиясында қабылданды. Құрылымдық жағынан ол кіріспеден, 4 бөлімнен, 21 тараудан және 131 баптан тұрды. Конституция Қазақстан мемлекеттік егемендігін алған сәттен бастап қабылданған көптеген құқықтық нормаларды бойына сіңірді: халықтық егемендік, мемлекет тәуелсіздігі, биліктің бөліну принципі, қазақ тілін мемлекеттік тіл деп тану, Президентті мемлекет басшысы деп тану, сот органдарын — Жоғарғы, Конституциялық және Жоғары Арбитраждық соттарды және басқаларды тану.<ref name="e-history.kz" />

1993 жылғы Конституцияның негізіне парламенттік-президенттік республика моделі жатты. Қазақстанның тәуелсіздігін бекіте отырып, 1993 жылғы Конституция сонымен бірге тәуелсіздіктің алғашқы жылдарындағы күрделілік пен қайшылықты сипатты көрсетті. Бір жағынан, ол нарықтық экономика мен демократиялық мемлекетті қалыптастыру бағытында республика тыныс-тіршілігінің барлық жақтарын одан әрі трансформациялау үшін заңдық негіздерді бекітті, екінші жағынан — Конституция заң шығарушы және атқарушы билік тармақтарының өкілеттіктері туралы кең ауқымды пікірталастар тудырды, өйткені оның мәтінінде бұл мәселе реттелмеген күйінде қалды. Мұндай жағдай елдегі саяси және әлеуметтік ахуалдың тұрақтануына да, қоғамдық өмірдің барлық салаларын трансформациялау бағытын нығайтуға да ықпал етпеді. Сонымен қатар, мемлекеттіліктің сипатына, мемлекеттік тіл мәселелеріне, жерге жеке меншікке және азаматтыққа қатысты Конституцияның кейбір принципті ережелері қоғамдық айтыс-тартыстың нысанына айналды.<ref name="e-history.kz" />

1993 жылғы Конституция кеңестік кезеңдегі 1978 жылғы Негізгі заңнан түбегейлі ерекшеленді. Оның басты жаңашылдықтарына мыналар жатты:<ref name=":0" />

• Қазақстан тарихында тұңғыш рет биліктің заң шығарушы, атқарушы және сот тармақтарына бөлінуінің демократиялық принципі конституциялық деңгейде бекітілді. Бұл принцип монархиялық (Қазақ хандығы) және кеңестік кезеңдерде ресми түрде қолданылмаған болатын.
• Адам, оның өмірі, бостандығы мен ажырамас құқықтары мемлекеттің ең жоғары құндылығы ретінде жарияланды.
• Президент атқарушы биліктің басшысы болып белгіленді, ал жергілікті атқарушы органдар тікелей мемлекет басшысының өкілдері ретінде танылды.

Конституцияның преамбуласында Қазақстан мемлекеттілігінің бұлжымастығы мен қазақ ұлтының өзін-өзі билеу құқығы ерекше атап өтілді. Бұл дәстүр 1920 жылғы Декреттен бастау алған ұлттық мемлекеттілік идеясының заңды жалғасы болды. Құжатта Қазақстан халқының халықаралық қауымдастықтың ажырамас бөлігі екендігі, сондай-ақ ұлтаралық татулық пен азаматтық бейбітшілікті сақтауға ұмтылысы бекітілді.<ref name=":0" />

1995 жылғы Конституция

Қазақстан Республикасының Конституциясы 1995 жылғы 30 тамызда бүкілхалықтық референдумда қабылданды. Бұл күн мемлекеттік мереке — Қазақстан Республикасының Конституциясы күні болып табылады. Елдің негізгі заңын қабылдаудың алдында Конституция жобасын ел халқының кең көлемде талқылауы өтті. Жалпы алғанда жобаны 33 мыңға жуық ұжымдық талқылау болып, оған 3 миллионнан астам азамат қатысты. Талқылау кезінде 30 мыңға жуық ұсыныстар мен ескертулер енгізілді. 55 бапқа 1100-ден астам түзетулер мен толықтырулар енгізілді.<ref name="e-history.kz" />

Негізгі қабылданған жаңашылдықтар

• Елде мемлекет басшысы кең өкілеттіктерге ие болатын президенттік республика орнатылды. Бұл ретте Президент Конституцияның басты кепілі ретінде айқындалды. Атқарушы биліктің қуатты әрі тиімді вертикальды механизмі құрылды<ref name=":3">Үлгі:Cite web</ref>.
• Бұрынғы бір палаталы Жоғарғы Кеңестің орнына екі палатадан (Мәжіліс пен Сенат) тұратын кәсіби Парламент құрылды<ref name=":3" />.
• 1992 жылы уақытша енгізілген әкімдерді Президент жарлығымен тағайындау жүйесі конституция деңгейінде бекітілді<ref name=":3" />.
• Бұрынғы үш нысанның (мемлекеттік, жеке және ұжымдық) орнына меншіктің екі түрі — мемлекеттік және жеке меншік қана қалдырылды<ref name=":3" />.
• Сонымен қатар мемлекеттік және жеке меншікті бірдей қорғау принципі бекітілді. Тұңғыш рет азаматтардың жерге иелік ету құқығы заңды түрде бекітілді (алайда шетелдіктерге ауыл шаруашылығы жерлерін жеке меншікке беру сияқты шектеулер сақталды)<ref name=":3" />.
• Мемлекеттің жеке меншікті иеліктен алуы тек ерекше жағдайларда (мысалы, мемлекеттік қажеттіліктер үшін) және міндетті түрде өтемақы төлеу шартымен ғана жүзеге асырылатын болды<ref name=":3" />.

Конституцияға енгізілген өзгерістер мен толықтырулар

Конституция қабылданған сәттен бастап өткен уақыт ішінде оған үш рет: 1998, 2007, 2011, 2017, 2022 жылдары өзгерістер мен толықтырулар енгізілді.<ref name="e-history.kz" />

1998 жыл: Президент мерзімін ұзарту, пропорционалды сайлау жүйесі

• Президент мандатының мерзімі 5 жылдан 7 жылға дейін ұзартылды<ref name=":3" />.
• Президенттікке кандидаттар үшін бұрын белгіленген 65 жасқа дейінгі жоғарғы жас шегі алынып тасталды<ref name=":3" />.
• Партиялық тізімдер бойынша пропорционалды сайлау жүйесі енгізілді, бұл парламенттегі көппартиялылықты дамытуға мүмкіндік берді<ref name=":3" />.

2007 жыл: Президент мерзімін қысқарту, Парламент құрамын ұлғайту және күшейту

• Президенттің өкілеттік мерзімі қайтадан 5 жылға дейін қысқартылды<ref name=":3" />.
• Парламент Президенттің ұсынуымен Премьер-министрді бекіту құқығына, сондай-ақ Үкіметті жасақтауда кеңейтілген өкілеттіктерге ие болды<ref name=":3" />.
• Парламенттің сандық құрамы өзгерді: Мәжіліс депутаттарының саны 77-ден 107-ге, ал Сенат мүшелері 39-дан 47-ге дейін көбейтілді<ref name=":3" />.

2011 жыл: Тұңғыш Президент туралы норманы енгізу

• Нұрсұлтан Назарбаевқа ерекше құқықтар мен артықшылықтар беретін Тұңғыш Президент — Елбасы мәртебесі бекітілді<ref name=":3" />.

2017 жыл: Өкілеттіктерді қайта бөлу және сот жүйесінің тәуелсіздігін нығайту

• Президент өкілеттіктерінің бір бөлігі Парламент пен Үкіметке берілді, бұл тежемелік әрі теңгерімділік жүйесін нығайтуға ықпал етті<ref name=":3" />.
• Соттар мен судьялардың дербестігін арттыру бойынша шаралар қабылданды<ref name=":3" />.

2019 жыл: Елорда атауын өзгерту

• Ел астанасының атауын Тұңғыш Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың құрметіне Астанадан Нұр-Сұлтан деп өзгерту туралы түзету енгізілді<ref name=":3" />.

2022 жыл: Президент өкілеттіктерін шектеу

• Президенттік-парламенттік басқару нысанына көшу. Биліктің Президент қолында шоғырлануын азайтуға және Парламенттің рөлін күшейтуге бағытталған өзгерістер енгізілді<ref name=":3" />.
• Президенттің өкілеттігін атқару кезеңінде саяси партияларға мүше болуына, сондай-ақ Президенттің жақын туыстарының жоғары мемлекеттік лауазымдарды иеленуіне тыйым салынды<ref name=":3" />.
• Елбасы мәртебесін жою. Тұңғыш Президентке ерекше өкілеттіктер мен артықшылықтар беретін нормалар алынып тасталды<ref name=":3" />.
• Адам құқықтарын қорғауды күшейту. Конституциялық Сот қайта құрылды, Адам құқықтары жөніндегі уәкілдің құқықтары кеңейтілді және азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғауға бағытталған нормалар бекітілді<ref name=":3" />.

2026 жылғы Конституция

Қазақстан Республикасының 2026 жылғы Конституциясы — 2026 жылғы 15 наурызда республикалық референдумда қабылданған Қазақстанның негізгі заңы. Ол 1995 жылғы Конституцияны толық алмастырады және елдің саяси жүйесіндегі ең ауқымды өзгерістердің бірі<ref>Үлгі:Cite web</ref><ref>Үлгі:Cite web</ref>. Конституция 2026 жылғы 1 шілдеден бастап күшіне енді<ref>Үлгі:Cite web</ref>.

Конституциялық реформа 2025 жылдың күзінде (8 қыркүйек) Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың халыққа Жолдауында басталды<ref name=":1">Үлгі:Cite web</ref>. Конституцияға өзгерістер бүкілхалықтық референдумда 2027 жылы қабылдануы мүмкін делінген еді. Алғашында Сенатты (Жоғарғы палата) жойып, бір палаталы парламентке көшу ұсынылды. Кейін реформа 1995 жылғы Конституцияның шамамен 80–84%-ын қамтитын кең ауқымды өзгерістерге айналды.<ref>Үлгі:Cite web</ref>

Бір айдан кейін қазан айында арнайы жұмыс тобын құру туралы жарлыққа қол қойды. Келесі айларда көлемі 2000 жуық ұсыныстар қаралды. 2026 жылдың қаңтар айында өткен Ұлттық Құрылтайда президент барлық ұсыныстарды жинақтап, өзгертулер мен толықтырулар енгізуден Конститутцияны толықтай өзгерту туралы ұсынды<ref>Үлгі:Cite web</ref>.

21 қаңтар күні Конститутциялық реформа жөніндегі комиссия құрылды<ref>Үлгі:Cite web</ref>. Комиссия құрамына 130 сарапшы маман кірді. Констиутцияның алғашқы мәтін жобасы 31 қаңтар күні жарияланды. 11 ақпан күні Констиутуция жобасының референдумға арналған нұсқасы президентке таныстырылды.<ref name=":1" /><ref>Үлгі:Cite web</ref>

2026 жылдың 21 қаңтарында Конституциялық реформа жөніндегі комиссия құрылды. Жоба 31 қаңтарда жарияланды, 12 ақпанда соңғы нұсқасы жарияланды. 11 ақпанда Тоқаев 15 наурызға референдум өткізу туралы жарлыққа қол қойды. <ref>Үлгі:Cite web</ref>

Орталық Сайлау комиссиясының мүшесі Михаил Бортник баспасөз маслихатында референдумды ұйымдастырып, өткізуге 20 млрд теңге (42 млн АҚШ доллары) көлемінде қаражат жұмсалуы жоспарланған деп хабарлады<ref name=":2">Үлгі:Cite web</ref>. Референдумға 12 416 759 адам қатысуға құқылы, 10 413 сайлау учаскесі құрылыпып, 64 елде 82 сайлау орталықтары құрылады<ref name=":2" />.

Референдум нәтижелері (15 наурыз 2026):

• Қатысқан сайлаушылар: 73,12%
• «Иә» даусы: 87,15% (7 954 667 дауыс)
• «Жоқ» даусы: 9,84%
• Жарамсыз бюллетеньдер: шамамен 3%

17 наурызда нәтижелер ресми расталды, Президент Тоқаев жаңа Конституцияны қол қойып, қабылдады<ref>Үлгі:Cite web</ref>. 15 наурыз Конституция күні болып жарияланды. Конституция 2026 жылғы 1 шілдеден бастап толық күшіне енді. Осы күнге дейін ескі Конституция қолданылды. Парламенттің өкілеттігі тоқтатылды, жаңа парламентке сайлау жоспарланды<ref>Үлгі:Cite web</ref>.

• Жаңа Конституция 11 бөлімнен және 96 баптан тұрады. Бір палаталы парламент (Құрылтай) құрылды, Сенат жойылды. Сайлау жүйесі пропорционалды (партиялық тізімдер) болды.
• Президент Жоғарғы Сот, Конституциялық Сот, Жоғары аудиторлық палата және Орталық сайлау комиссиясының мүшелерін тағайындайды (Құрылтайдың келісімімен). Конституцияға өзгерістер тек референдум арқылы енгізіледі.
• Вице-президент лауазымы қайта енгізілді<ref>Үлгі:Cite web</ref>.
• Азаматтардың өкілдік органы ретінде Халық Кеңесі құрылды.

Дереккөздер

Үлгі:Дереккөздер Үлгі:Қазақстан тақырыптарда