Нұсқалар арасындағы айырмашылық: "Сингапур"
ш (1 түзету) |
|||
| Жол нөмірі 3: | Жол нөмірі 3: | ||
|Шынайы атауы = {{lang-en|Republic of Singapore}}<br />{{lang-zh|新加坡共和国}}<br />{{lang-ms|Republik Singapura}}<br />{{lang-ta|சிங்கப்பூர் குடியரசு}}<br /> | |Шынайы атауы = {{lang-en|Republic of Singapore}}<br />{{lang-zh|新加坡共和国}}<br />{{lang-ms|Republik Singapura}}<br />{{lang-ta|சிங்கப்பூர் குடியரசு}}<br /> | ||
|Атау септігі = Сингапур | |Атау септігі = Сингапур | ||
| − | |Елтаңба = | + | |Елтаңба = Coat of arms of Singapore.svg |
| − | |Байрақ | + | |Байрақ = Flag_of_Singapore.svg |
| − | |Ұраны = | + | |Ұраны = Majulah Singapura<br>(Алға, Сингапур) |
| − | |Әнұранның аты = | + | |Әнұранның аты = Majulah Singapura |
|Аудио = | |Аудио = | ||
| − | |Картада = | + | |Картада = Singapore_in_its_region_(zoom).svg |
|lat_dir = N|lat_deg =1 |lat_min =21 |lat_sec = 0 | |lat_dir = N|lat_deg =1 |lat_min =21 |lat_sec = 0 | ||
|lon_dir =E |lon_deg =103 |lon_min =51 |lon_sec = 0 | |lon_dir =E |lon_deg =103 |lon_min =51 |lon_sec = 0 | ||
|region = | |region = | ||
| − | |CoordScale =250000 | + | |CoordScale = 250000 |
|Тілдері = [[ағылшын тілі]]<br />[[қытай тілі]]<br />[[малай тілі]]<br />[[тамил тілі]]<br /> | |Тілдері = [[ағылшын тілі]]<br />[[қытай тілі]]<br />[[малай тілі]]<br />[[тамил тілі]]<br /> | ||
|Мемлекеттік діні = | |Мемлекеттік діні = | ||
| − | |Үкімет түрі = | + | |Үкімет түрі = [[парламенттік республика]] |
|Құрылды = | |Құрылды = | ||
| − | |Тәуелсіздік күні = | + | |Тәуелсіздік күні = [[9 тамыз]] [[1965 жыл]] |
| − | |Тәуелсіздігін алды = | + | |Тәуелсіздігін алды = [[Малайзия]]дан |
|Астанасы = | |Астанасы = | ||
|Ірі қалалары = | |Ірі қалалары = | ||
| − | + | |Басшы қызметі = [[Сингапур президенттерінің тізімі|Президенті]]<br />[[Сингапур премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] | |
| − | |Басшы қызметі = | + | |Басшылары = [[Халима Якоб]]<br />[[Ли Сяньлун]] |
| − | |Басшылары = | + | |Жер аумағы = 725,1 |
| − | |Жер аумағы = | + | |Жер аумағы бойынша орны = 176 |
| − | |Жер аумағы бойынша орны = | + | |Судың үлесі = |
| − | |Судың үлесі = | + | |
|Этнохороним = | |Этнохороним = | ||
| − | |Жұрты = | + | |Жұрты = 5 638 700<ref name="Population and Population Structure">{{cite web|title=Population and Population Structure|website=Singstat|publisher=Department of Statistics Singapore|url=https://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/population-and-population-structure/latest-data|access-date=5 August 2018}}</ref> |
| − | |Халық саны бойынша орны = | + | |Халық саны бойынша орны = 113 |
| − | |Сарап жылы = | + | |Сарап жылы = 2018 |
|Санақ бойынша халық саны = | |Санақ бойынша халық саны = | ||
|Санақ жылы = | |Санақ жылы = | ||
| − | |Халық тығыздығы = | + | |Халық тығыздығы = 7,804 |
| − | |Тығыздық бойынша орны = | + | |Тығыздық бойынша орны = 2 |
| − | |ЖІӨ | + | |ЖІӨ (АҚТ) = 589,187 млрд.<ref name=imf>{{cite web|title=World Economic Outlook Database, April 2019 – Report for Selected Countries and Subjects|publisher=International Monetary Fund|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=93&pr.y=11&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=576&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|access-date=28 May 2019}}</ref> |
| − | |ЖІӨ сараптаған жылы | + | |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |
| − | |ЖІӨ орны | + | |ЖІӨ (АҚТ) орны = 36 |
| − | |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = | + | |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 103,717<ref name=imf/> |
| − | |Жан басына шаққандағы ЖІӨ орны = | + | |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 3 |
| − | |ЖІӨ (номинал) | + | |ЖІӨ (номинал) = 372,807 млрд.<ref name=imf/> |
| − | |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = | + | |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |
| − | |ЖІӨ (номинал)бойынша орны | + | |ЖІӨ (номинал) бойынша орны = 31 |
| − | |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = | + | |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 65,627<ref name=imf/> |
| − | |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = | + | |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 7 |
| − | |АДИ = | + | |АДИ = 0,932<ref>{{cite web|date=15 September 2018|title=Human Development Indices and Indicators: 2018 Statistical update|publisher=United Nations Development Programme|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf|access-date=15 September 2018}}</ref> |
| − | |АДИ жылдық есебі = | + | |АДИ жылдық есебі = 2017 |
| − | |АДИ бойынша орны = | + | |АДИ бойынша орны = 9 |
| − | |АДИ деңгейі = | + | |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">өте жоғары</span> |
|Әуе компаниясы = | |Әуе компаниясы = | ||
| − | |Валютасы = | + | |Валютасы = [[сингапур доллары]] (SGD) |
|Интернет үйшігі = [[.sg]] | |Интернет үйшігі = [[.sg]] | ||
|ISO = | |ISO = | ||
| Жол нөмірі 57: | Жол нөмірі 56: | ||
|Түсініктемелер = | |Түсініктемелер = | ||
}} | }} | ||
| − | + | '''Сингапур Республикасы''' ({{lang-en|Republic of Singapore}}; {{lang-zh|新加坡共和国}}; [[Малай тілі|малайша]] ''Republik Singapura''; {{Lang-ta|சிங்கப்பூர் குடியரசு}}) — [[экватор]]дан 137 км солтүстікте, [[Малайзия]]ның [[Жохор]] облысының оңтүстігінде, [[Индонезия]]ның [[Рияу]] аралының солтүстігінде орналасқан қала-мемлекет, арал-ел. Халқы 5,8 миллион адам (2020). | |
| − | '''Сингапур Республикасы''' ({{lang-en|Republic of Singapore}}; {{lang-zh|新加坡共和国}}; | + | |
Сингапур атағы малай тілінің ''синга'' — "арыстан" және санскрит тіліндегі ''пура'' — "қала" деген сөздерінен құралған. | Сингапур атағы малай тілінің ''синга'' — "арыстан" және санскрит тіліндегі ''пура'' — "қала" деген сөздерінен құралған. | ||
| Жол нөмірі 75: | Жол нөмірі 73: | ||
== Экономикасы == | == Экономикасы == | ||
| − | Инвистициялық ахуалы өте жақсы, бәсекелесу деңгейі өте жоғары, экономикалық бостандығы жөнінен әлемдегі ең алдыңғы қатардағы елдердің тізімінде. Жергілікті халқы білікті, білімді, тәртіпті, тәрбиелі болады. Халықтың дәулетті соңғы уақытта жоғарылай түскен. | + | Инвистициялық ахуалы өте жақсы, бәсекелесу деңгейі өте жоғары, экономикалық бостандығы жөнінен әлемдегі ең алдыңғы қатардағы елдердің тізімінде. Жергілікті халқы білікті, білімді, тәртіпті, тәрбиелі болады. Халықтың дәулетті соңғы уақытта жоғарылай түскен. |
== Географиясы == | == Географиясы == | ||
| Жол нөмірі 82: | Жол нөмірі 80: | ||
== Сыртқы саясаты == | == Сыртқы саясаты == | ||
| − | Оңтүстік-Шығыс Азия Елдері ынтымақтастыңының (ASEAN) беделді мүшесі. Брунеймен өте тығыз қарым-қатынас ұстануда. Сыртқы сауда-саттық қарым қатынаста | + | Оңтүстік-Шығыс Азия Елдері ынтымақтастыңының (ASEAN) беделді мүшесі. Брунеймен өте тығыз қарым-қатынас ұстануда. Сыртқы сауда-саттық қарым қатынаста Еуропа Одағы, Қытай және АҚШ елдері сәйкесінше орын алады. |
== Қарулы күштері == | == Қарулы күштері == | ||
| − | Сингапур қарулы күштері Оңтүстік-Шығыс Азия мемлекеттерінің арасындағы ең озығы. Оған Армия, Теңіз флоты, Әуе күштері кіреді. Ішкі өнімнің 4.9% пайызы әскерге жұмсалады. | + | Сингапур қарулы күштері Оңтүстік-Шығыс Азия мемлекеттерінің арасындағы ең озығы. Оған Армия, Теңіз флоты, Әуе күштері кіреді. Ішкі өнімнің 4.9% пайызы әскерге жұмсалады. |
Әу баста Сингапур қарулы күштері Англия және Израил мемлекеттерінің көмегі арқылы құрылады. Израил қорғаныс күштері Сингапур қарулы күштерін жоқ жерден жаттықтырып, қаржыландырып, көмегін аямай аймақтағы ең дамыған әскери күштерінің біріне айналдырып жібереді. Мысал ретінде Сингапур және Израил қарулы күштерінің қарқынды жұмыстары нәтижесінде [[МАТАДОР]] анти-танктік қару-жарақ түрі жасап шығарылады. | Әу баста Сингапур қарулы күштері Англия және Израил мемлекеттерінің көмегі арқылы құрылады. Израил қорғаныс күштері Сингапур қарулы күштерін жоқ жерден жаттықтырып, қаржыландырып, көмегін аямай аймақтағы ең дамыған әскери күштерінің біріне айналдырып жібереді. Мысал ретінде Сингапур және Израил қарулы күштерінің қарқынды жұмыстары нәтижесінде [[МАТАДОР]] анти-танктік қару-жарақ түрі жасап шығарылады. | ||
| Жол нөмірі 126: | Жол нөмірі 124: | ||
== Денсаулық == | == Денсаулық == | ||
| − | Бұл елде тиімді денсаулық-сақтау ісі жүйеге қосылған. Әлемдегі алтыншы орынды иемденеді (6th overall in the world in its World Health Report). | + | Бұл елде тиімді денсаулық-сақтау ісі жүйеге қосылған. Әлемдегі алтыншы орынды иемденеді (6th overall in the world in its World Health Report). |
Мемлекеттің денсаулық-сақтау жүйесі "3M" көзқарасымен сипатталады: Медифанд (Medifund, which provides a safety net for those not able to otherwise afford healthcare), Медисейв (Medisave, a compulsory health savings scheme covering about 85% of the population), және Медишилд (Medishield, a government-funded health insurance scheme). 2008 жылы елдің ден-саулық сақтау шығындарының 31.9% өкімет қаражатынан жұмсалған, бұл елдің Ішкі өнімінің шамамен 3.5% құрайды. | Мемлекеттің денсаулық-сақтау жүйесі "3M" көзқарасымен сипатталады: Медифанд (Medifund, which provides a safety net for those not able to otherwise afford healthcare), Медисейв (Medisave, a compulsory health savings scheme covering about 85% of the population), және Медишилд (Medishield, a government-funded health insurance scheme). 2008 жылы елдің ден-саулық сақтау шығындарының 31.9% өкімет қаражатынан жұмсалған, бұл елдің Ішкі өнімінің шамамен 3.5% құрайды. | ||
| Жол нөмірі 141: | Жол нөмірі 139: | ||
== Транспорт жүйесі == | == Транспорт жүйесі == | ||
| − | |||
| − | |||
Сингапур Порты әлемдегі ең ірі порттардың қатарына кіреді. | Сингапур Порты әлемдегі ең ірі порттардың қатарына кіреді. | ||
| Жол нөмірі 154: | Жол нөмірі 150: | ||
== Дереккөздер == | == Дереккөздер == | ||
| − | + | {{дереккөздер}} | |
| − | {{ | + | {{Навигациялық блок |
| − | {{ | + | |тақырып = Сингапур |
| − | {{ | + | |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |
| − | + | |state = collapsed | |
| + | |Азия елдері | ||
| + | |Малай архипелагындағы мемлекеттер | ||
| + | |Оңтүстік-шығыс Азия елдері мен аумақтары | ||
| + | |АСЕАН мүшелері | ||
| + | |Шығыс Азия елдері саммиті | ||
| + | |Ұлттар достастығы | ||
| + | |Азия елордалары | ||
| + | }} | ||
| − | [[Санат:Сингапур]] | + | [[Санат:Сингапур|*]] |
| − | [[Санат: | + | [[Санат:Азия елордалары]] |
| − | [[Санат: | + | [[Санат:Британ империясы]] |
| − | + | ||
23:32, 2026 ж. мамырдың 27 кезіндегі түзету
Үлгі:Мемлекет Сингапур Республикасы (Үлгі:Lang-en; Үлгі:Lang-zh; малайша Republik Singapura; Үлгі:Lang-ta) — экватордан 137 км солтүстікте, Малайзияның Жохор облысының оңтүстігінде, Индонезияның Рияу аралының солтүстігінде орналасқан қала-мемлекет, арал-ел. Халқы 5,8 миллион адам (2020).
Сингапур атағы малай тілінің синга — "арыстан" және санскрит тіліндегі пура — "қала" деген сөздерінен құралған.
Мазмұны
Тарихы
Ертедегі қытай жазуларында Сингапурдың — Шривиджая ежелгі Малай хандығының Суматрада орналасқан бір бөлігі екендігі және явандық аты Суматра болғандығы айтылады.
1963 жылдың 31 тамызында Сингапур өзінің Британиядан тәуелсіздігін жариялады. Одан бұрын Малайзия мемлекетімен 1962 жылғы референдумында біріккен болатын, кейін келе Тунку Абдул Рахман мен Сингапурдағы биліктегі партиялардың өзара келіспеушілігі салдарынан Малайзия Сингапурды өзінен бөліп тастайды.<ref name="LOC2">Үлгі:Cite web</ref>
Үкіметі
Сингапур вестминстерлік жүйе бойынша уникамералдық парламенттік республика болып саналады. 1959 жылы Британиядан өзін-өзі ішкі басқару грантін алғаннан кейін Халықтық Қимыл Партиясы (People's Action Party) әр жылғы сайлауды жеңіп келеді. Сингапур заң жүйесі (Law of Singapore - legal system of Singapore) өз бастауын ағылшын заң жүйесінен алады (English common law), бірақ өз ішкі ерекшеліктеріне сәйкес модификациялануы бар, мысалы қазылар алқасы немесе төрешіні алып тастауы сияқты. Халықтық Қимыл Партиясы (PAP) жетістікке және меритократияға деген ұраныменен, білімділігімен (education in Singapore - education system), біліктілігімен әрі мемлекеттік қызметтегі тәжірибелілігі арқылы (Singapore Civil Service - Civil Service) өте беделді, алайда кейбір сыншылардың айтуы бойынша бұл елде адамдардың жеке бастарының бостандықтарына шектеулер қойылатын сияқты.
Модернизациялау 1959-1990
1959-1990 жылдары Ли Куан Ю мырзаның басқару уақытында Сингапур үлкен жетістіктерге қол жеткізеді. Осы уақыт аралығында Сингапур даму көрсеткіші жөнінен үшінші дүние елдері қатарынан дамыған елдер қатарына қосылады.
Экономикасы
Инвистициялық ахуалы өте жақсы, бәсекелесу деңгейі өте жоғары, экономикалық бостандығы жөнінен әлемдегі ең алдыңғы қатардағы елдердің тізімінде. Жергілікті халқы білікті, білімді, тәртіпті, тәрбиелі болады. Халықтың дәулетті соңғы уақытта жоғарылай түскен.
Географиясы
Сингапур 63 аралдан тұрады. Олардың ішіндегі ең бастысы Пулау Уджонг (Малай: тікелей мағынасы 'пенинсула - аралдың соңы') немесе Сингапур аралы бұл Сингапур арал-мемлекетінің басты аралы. Ел аумағы 714,3 км² (2011 жыл). Оған қоса ел аумағына 58 ұсақ арал да кіреді. Елдің ең биік нүктесі Букит Тима төбешігінің биіктігі 163,3 м. Кенттену процесінің нәтижесінде аралдың ормандары кесілуде. Жағрапиялық қолайлы белдеуде орналасуы Сингапурды "Азия жолтарысына" айналуына себеп болды.
Сыртқы саясаты
Оңтүстік-Шығыс Азия Елдері ынтымақтастыңының (ASEAN) беделді мүшесі. Брунеймен өте тығыз қарым-қатынас ұстануда. Сыртқы сауда-саттық қарым қатынаста Еуропа Одағы, Қытай және АҚШ елдері сәйкесінше орын алады.
Қарулы күштері
Сингапур қарулы күштері Оңтүстік-Шығыс Азия мемлекеттерінің арасындағы ең озығы. Оған Армия, Теңіз флоты, Әуе күштері кіреді. Ішкі өнімнің 4.9% пайызы әскерге жұмсалады.
Әу баста Сингапур қарулы күштері Англия және Израил мемлекеттерінің көмегі арқылы құрылады. Израил қорғаныс күштері Сингапур қарулы күштерін жоқ жерден жаттықтырып, қаржыландырып, көмегін аямай аймақтағы ең дамыған әскери күштерінің біріне айналдырып жібереді. Мысал ретінде Сингапур және Израил қарулы күштерінің қарқынды жұмыстары нәтижесінде МАТАДОР анти-танктік қару-жарақ түрі жасап шығарылады.
Халқы
Халық саны 10 миллион (2015 жыл).
Халық құрамы
Жергілікті халықтың 76,8%-ын қытайлықтар, 13,9%-ын малайлықтар, 7,9%-ын Үндістан елінің өкілдері құрайды. Сонымен қатар араб, евреи, тай, армян, жапон және метистер (евроазиат) де ел халықының белгілі бір шағын тобын құрайды.
Дін
Халықтың 33% буддизм дінін ұстанады. Христиан діні 18%, Ислам 15% құрайды, 17% ешқандай дін ұстанбайды.
Тілдер
Төрт тіл ресми түрде бекітілген, олар: ағылшын, қытай, малай және тамил тілдері.
Білім-беру жүйесі
Мектептік білім-беру жүйесі үш сатыдан тұрады: "Алғашқы білім-беру" (Primary education) - 6 жыл, "Орта білім-беру" (Secondary education) - 4 жыл, "Екінді білім-беру" (Pre-university education) - 2 жыл.
Мектеп оқушылары "алғашқы білім-беру" сатысынан соң біріңғай ұлттық тестілеуден өтеді - (Primary School Leaving Examination) өтеді, бұл тест оқушылардың бұдан кейін қай орта-білім алу мектебіне баратынын шешеді. Орта білім-беру кезеңін тамамдағаннан кейін - арнайы "орта білім-беру тестін" тапсырады (GCE 'O' Level exams); жоғарғы оқу-орнына тапсырмастан бұрын тағы бір тестілеу бұл - "озат тестілеу бағдарламасы" (GCE 'A' Level exams) экзамендерінен өтеді.
Мәдениет
Шындығында өте әр алуан мемлекет. 2006-жылғы Жаһандану индексі бойынша әлемдегі ең жаһанданған мемлекет болып саналады екен. Экономикалық Барлау Бөлімінің сараптамасы бойынша өмір сүру сапасы жөнінен дүние жүзі бойынша он бірінші қатарда келеді екен.
Асхана
Ұлттық көкөнісі - дюриан. Қазақ асханасынан басқа барлық асхананы табуға мүмкіншілік бар.
Денсаулық
Бұл елде тиімді денсаулық-сақтау ісі жүйеге қосылған. Әлемдегі алтыншы орынды иемденеді (6th overall in the world in its World Health Report).
Мемлекеттің денсаулық-сақтау жүйесі "3M" көзқарасымен сипатталады: Медифанд (Medifund, which provides a safety net for those not able to otherwise afford healthcare), Медисейв (Medisave, a compulsory health savings scheme covering about 85% of the population), және Медишилд (Medishield, a government-funded health insurance scheme). 2008 жылы елдің ден-саулық сақтау шығындарының 31.9% өкімет қаражатынан жұмсалған, бұл елдің Ішкі өнімінің шамамен 3.5% құрайды.
Спорт және тынығу
2010 жылғы Жазғы Жасөспірімдер Олимпиадалық Ойындары Сингапурда өткен (2010 Summer Youth Olympics).
Медиа
Медиа-корп (MediaCorp) өкіметтің бақылауынсыз өтпейді. Каналдары Channel 5 (English channel), Channel News Asia (English channel), Okto (English channel), Channel 8 (Chinese channel), Channel U (Chinese channel), Suria (Malay channel) and Vasantham (Indian channel).
Кабельді жүйесі Starhub Cable Vision (SCV) дүние жүзі каналдары және Singtel's MioTV - IPTV сервисін ұсынады. Singapore Press Holdings - өкіметтің бақылауымен газет-журналдарды бақылаушы ретінде жұмыс атқарады.
Транспорт жүйесі
Сингапур Порты әлемдегі ең ірі порттардың қатарына кіреді. аяқ, велосипед, автобус, такси, автопойыз (Mass Rapid Transit). Екі компания SBS Transit және SMRT Corporation қоғамдық көлік жүйесін қамтамасыз етеді. Күніне 25,000 такси тоқтаусыз жұмыс жасайды.
