Нұрлан Рахымжанов: /* Мемлекеттердің саяси құрылысы */

2015-12-20T19:24:09Z

‎Мемлекеттердің саяси құрылысы

Жаңа бет

==Мемлекеттердің саяси құрылысы==
XIII ғасырдың басында Солтүстік және Орталық [[Қазақстан]]ның далалық кеңістіктерінде [[Ертіс]]тен Батысқа қарай [[қыпшақ]]тардың мемлекеттік бірлестігі орналасты. [[1210]] жылы [[Жетісу]]дағы қарақытайлар аумағының бір бөлігін [[найман]]дардың жол бастаушысы Күшлік жаулап алса, [[Жетісу]]дың Солтүстік бөлігі [[Қарлұқтар|Қарлұқ]] ханы Арсыланға бағынды. [[Сырдария]] алабы, [[Мәуереннахр]] өзіне тиесілі аудандармен қоса [[Хорезм]] шахы [[Мұхаммед Хорезмшах|Мұхаммедтің]] қол астына қарады. [[Алтын Орда]]ның мемлекеттік-саяси [[құрылыс]]ын еске түсірер болсақ, Шыңғыс хан әскері [[1219]]—[[1224]] жылдары Қазақстан мен [[Орталық Азия]]ны жаулап алды. Монғол шапқыншылығы аймақтың саяси қартасын толығымен өзгертті.

Басып алған жерлерді [[Шыңғыс хан]] [[Жошы]], [[Шағатай]], [[Үгедей]] ұлыстарына бөлді. Жошы ұлысы оның баласы [[Батый хан]] тұсында экономикалық және әскери күш-қуаты толысып, мемлекет жерінің көлемі ұлғайды. Ұлыс иелігі Шыңғыс хан [[ұрпақ]]тарына мұрагерлік жолмен, кейде [[мемлекет]]ке сіңірген қызметтері үшін де берілді.

Ұлыстар өз кезегінде неғұрлым ұсақ үлестерге бөлінді. Ұлыстар мен үлестер [[хан]]ға бағынды. Хан оларға елді басқаруға, елден салық жинауға ресми [[қағаз]] беретін болды. Хан жанынан хан [[кеңес]]і шақырылды. Оған хан туыстары, дінбасылар қатысты.

Шыңғыс ханның тұсында [[1206]] жылы қабылданған "[[Йасы]]" заңдар жиынтығы [[жұмыс]] істеген. "Йасы" заңына бағынған барлық көшпелілер бір халық деп есептелді. Шығыс [[Ертіс]]тен Батысқа [[Дунай]]ға дейін созылып жатқан орталығы төменгі [[Еділ]]де орналасқан көлемді [[мемлекет]] орыс жылнамаларында "Алтын Орда" деп аталған.

Алғашқы орталықтандырылған [[мемлекет]] ретіндегі "Алтын Орда" [[Қазақстан]] тарихында ерекше орын алады. Оның тұңғыш билеушісі [[Батый]] мен оның ағасы [[Берке]] кешпелі дәстүрлер мен Шыңғыс ханның Йасы ережесіне сүйене отырып, мемлекеттіліктің негізін қалады. Бүкіл мемлекет екі [[қанат]]қа бөлінді, сол жақтағы "''[[Көк Орда]]''" және оң жақтағы ''[[Ақ Орда]]'', сондай-ақ "ұлыстар" деп аталған кептеген біршама ұсақ үлестерге белінді.

Үлестер [[табыс]] кезі қызметін атқарып, империя басшысына бағынды. Шығыстықтардың басшысы [[Ұлы хан]] болды. Мемлекет басшысы ретіндегі оның құқығына әскери, [[заң]]ды және [[әкімшілік]] билік кірді. Монғол империясының [[саяси өмір]]інде құрылтай үлкен рөл атқарды.

''[[Құрылтай]]'' — бұл шыңғыстықтар мен [[Монғолия|монғол]] көшпелі ақсүйектерінің жалпы империялық жиналысы. Құрылтай [[сөз]] жүзінде жоғары [[билік]]тің ұйымы. Үлес билеушісінің қарамағында елеулі әскери [[күш]] болды, олар өз ұлысын толығымен [[дербес]] ұстады, сондай-ақ үлестерді тәуелсіз иелік жасауға ұмтылды.

[[Алтын Орда]]даның ішкі басқару [[жүйе]]сінде қызмет ететін адамдар, сондай-ақ әскери-көшпелі ақ [[сүйек]]тен тұратын әкімшілік-шенеунік аппарат жүйесінде [[маңыз]]ды орын алды. Ерекше лауазымды қызметтерге тағайындалды.

Көшпелі-әскери шонжарлардан құрылған әкімшілік-шенеунік [[аппарат]] [[жұмыс]] істеді. Шыңғыс ханның "Йасы" заңы негізінде әскери істі — ''[[беклербегі]]'', азаматтық істі — ''[[уәзір]]лер'', [[салық]] жинауды — ''[[даруга]]лар'', басқақтар аткарды.

Кез келген мемлекеттің қазынасын толтыру көздерінің бірі — жергілікті тұрғын [[халық]]тан, сондай-ақ, өзіне бағынышты аумақтың халқынан алынатын [[салық]]тар болып табылады. Бұдан басқа қосалкы және төтенше бірқатар міндеткерліктер мен [[алым]]-[[салық]]тар түрлері де болды. Олардың ішінде әскерлерді, поштаны, шенеунік аппаратты жабдықтауға арналған салықтар бар. Бұл салықты малшылар 100 бастан 1 бас мөлшерінде төлеп отырған, ол купчур деп аталды. Отырықшы халық жер салығын [[харадж]] төледі (егіннің 1/10 — 1/5 бөлігі). Әскерлерді астықпен, [[мал]]мен және т.б. жабдықтау үшін заттай алым — тағар белгіленді.

Зерттеушілердің есебі бойынша, монғолдар дәуірінде алым-салықтардың 20-ға жуық түрі болған. Жалпы алғанда, [[Жошы]] ұрпақтарының [[мемлекет]]і экономикалық [[жағдай]]ларының едәуір ала-құлалығына қарамастан, саяси [[құрылыс]]ы жағынан [[әдет]]тегі үлгідегі көшпелі мемлекет екенін көрсете білді.

Алтын Орда ыдырағаннан кейін (XV ғасырдың 30—70-жылдары) оның үйіндісінде жаңа мемлекеттер: [[Қырым хандығы]], [[Қазан хандығы]], [[Астрахан хандығы]], [[Сібір хандығы]], сондай-ақ [[Қазақ хандығы]] мен [[Ноғай ордасы]] құрылды. Олардың бәрі хан атынан елді басқарды. Енді XIV—XV ғасырлардағы жеке хандықтардың [[тарих]]ына арналған кестеге назар аударыңдар.

==Ақ Орда мемлекеті==
XIII ғасырдың ортасынан бастап Алтын Орданың Шығыс Дешті Қыпшақ аумағында — Ақ Орда мемлекеті [[өмір]] сүрді. Бұрынғы [[Қыпшақ]] хандығының жері Ақ Орданың негізгі [[аумақ|аумағын]] құрады.

Түркі және түркіленіп кеткен жергілікті шонжарлардың саяси- экономикалық [[жағдай]]ының нығаюы нәтижесінде, Ақ Орда XIV ғасырдың ортасында Алтын Ордадан біржола бөлініп шықты. Ақ Ордада [[Жошы]]ның баласы [[Орда Ежен]] әулеті [[билік]] құрды.

Шығыс Дешті Қыпшақ, Солтүстік-Шығыс Жетісу, Ертіс өңірі алғашқыда Жошының үлкен ұлы Орда Ежен ұлысына қарады және Көк Орда деп аталды. Ал [[Жайық]], [[Ырғыз]], [[Тобыл (өзен)|Тобыл]], [[Сарысу (өзен)|Сарысу]] өзендері бойындағы иеліктер, [[Арал]] өңірі далалары, [[Сырдария]]ның төменгі ағысы Жошының басқа баласы — [[Шайбани]] ұлысы құрамына еніп, Ақ Орда деп аталынды.

Осылайша, XIV ғасырда [[Жетісу]]дан басқа Шағатай мемлекетінің құрамына енген барлық [[аумақ]] іс жүзінде Ақ Орда құрамында- болды. Орталығы — Сығанақта орналасты. Ақ Орданы Орыс хан ([[1361]]—[[1376]]/[[1377|77]] жылдары), оның баласы Барақ ([[1423]]—[[1428]] жылдары) билеген жылдарда Шығыс Дешті Қыпшақтағы қуатты [[мемлекет]]ке айналды.

Ақ Орда — монғолдардан кейінгі [[кезең]]де Қазақстан аумағында жергілікті этностық негізде құрылған тұңғыш ірі мемлекеттік [[құрылым]]. Онда қыпшақ бірлестігінің құрамына кірген халықтардан басқа [[наймандар]], [[арғын]]дар, [[үйсіндер]], [[қарлұқтар]], т.б. мекендеді.

==Әбілхайыр хан мемлекеті==
[[Әбілхайыр]] хан мемлекеті ([[1428]]—[[1468]] жылдапы). XV ғасырдың 20-жылдарында Ақ Орда мемлекетінің ыдырауы барысында [[Қазақстан]]ның далалық бөлігінде [[Әбілхайыр|Әбілхайыр хан]] мемлекеті құрылды. Ақ Ордадағы билік [[Жошы]] ханның басқа ұлы Шайбани әулетіне көшті. Әулеттің бірінші ханы Әбілхайыр болды. Әбілхайыр Шығыс [[Дешті-Қыпшақ]] аумағына енген Батыс [[Сібір]]дегі қазіргі [[Түмен]] қаласы еңірінде хан болып сайланды. Мемлекеттің шекарасын кеңейту мақсатында ол бытыраңқы Шығыс Дешті Қыпшақтағы ұлыстарды бағындыруға кірісті. Әбілхайыр Қажы-Тархан (Астрахан) ауданында Тока-Темір әулеті билеушілерін жеңіп, [[астана]]сын Орда-Базарға көшіреді.

Әбілхайырдың ендігі [[бағыт]]ы — оңтүстік пен оңтүстік-шығысты бағындыру еді. Әбілхайыр хан өзінен бұрынғы [[Барақ хан]] сияқты Ақ Орданың экономикалық жағынан анағұрлым [[қуат]]ты ауданын басып алуға ұмтылды. [[1446]] жылы ол аса ірі жеңістерге жетті. Қаратау алқабы мен [[Сырдария]] жағалауындағы [[Созақ]], [[Сығанақ]], [[Аркек]], [[Аққорған]], [[Үзкент]] сияқты қамалды қалаларды қосып алды. Сөйтіп, үшінші рет өз орталығын Ақ Орданың бұрынғы астанасы Сығанаққа көшірді.

Кезінде Ақ Орданың бұрынғы қуатын қалпына келтіру мақсатында [[1427]] жылы Барақ хан дәл осы [[Түркістан]] аумағы үшін Темір әулетімен соғысып, жеңіске жеткен еді. "[[1428]] жылы Барак, хан қаза болғаннан кейін бұл жерлер Темірдің ұрпағы — [[Ұлықбек]] мемлекетінің қолында болды ма, әлде [[Орыс хан]] мен Барақ хан [[ұрпақ]]тарының қол астында болды ма?" деген сұрақ туады.

Шамасы, Ұлықбек қол астында Түркістанның тек оңтүстік бөлігі ([[Йасы]], [[Отырар]]) ғана қалса керек. Деректемелерді салыстыра отырып, мұнда XV ғасырдың 40-жылдарында Әбілхайыр ханға бас имеген [[Ақ Орда]] хандарының ұрпақтары мекендеген деп топшылауға болады. Дәлірек айтсақ, [[Тока-Темір]] мен Орда Ежен ұрпақтарының [[қоныс]]ы еді. Олардың екеуі де дәстүр бойынша Ақ Орданың тең [[дәреже]]лі билеушілері болатын. Олар Барақтың осы [[аумақ]]тағы билігін мұраға алды. Сондықтан Әбілхайырдың Сырдария бойын бағындыруы бұл аймақта көшіп-қонып жүрген Орыс хан — Барақ хан [[мұрагерлер]]і Керей мен [[Жәнібек сұлтан]]дармен арадағы қатынастарды шиеленістіріп жіберді. Ендеше, қалыптасқан аса күрделі саяси жағдайдың [[болашақ]]та [[Керей]] мен Жәнібектің өзіне қарасты халықты алып кешіп кетуінің себебін түсіну үшін маңызы зор.

[[1457]] жылы Әбілхайыр хан Сығанақ маңындағы [[Көккесене]] елді мекенінде ойраттың Үз Темір тайшысынан күйрей жеңілді. Бұл жеңіліс оның мемлекетінің саяси ыдырауына әкелді. Әбілхайыр ханның өзі [[1468]] жылы Моғолсташа жорық үстінде қайтыс болды.

==XIV—XV ғасырлардағы мемлекеттердің құрылымындағы монғол дәстүрлерінің әсері==
Көшпелі [[қоғам]] өзінің [[әдет]] заңымен [[өмір]] сүрді. Орта ғасырлардағы мемлекеттердің әскери сипаты тұрақты және қажет [[жағдай]]да хан жарлығымен жасақталатын әскердің болғандығын дәлелдейді. Мемлекеттің [[қаржы]] көзі — [[қазына]]сының болғандығына оны толтырудың жолдары туралы көптеген деректер нақты [[мысал]] бола алады.

Бағындырылған елдердің көшпелі және жартылай көшпелі халқы Шыңғыс [[ұрпақ]]тары ұлысының құрамына енді. [[Әкімшілік]]-[[әскер]]и тұрғыдан жаңа [[жүйе]] орнықты (ондық — жүздік — мыңдық — түмен). Оларда сатылы бағыныштылық жүйесі қалыптасты. Оларды көшпелі түркі-монғол [[шонжар]]лары басқарды. Әкімшілік басқару жүйесінде [[айырмашылық]] осы ғана болды. Ұлыстар неғұрлым ұсақ үлес-иеліктерге бөлшектенген әдеттегі көшпелі мемлекеттер еді. Алтын Орда мемлекеттік құрылымы тек аса күшті билеуші тұсында ғана [[өмір]] сүре алатын ұлыстық, [[ұйым]] болды. Сондықтан XIII ғасырда монғол хандары [[күш]]пен біріктірген ірі ұлыстар бірте-бірте жеке бөлшектерге ыдырады. Әр түрлі [[табыс]] көздері оларды экономикалық жағынан [[қуат]]ты дербес хандық құруға итермеледі.

[[Қазақстан]] аумағында ежелден өмір сүрген ерте мемлекеттік құрылымдардың монғол ұлыстарына бөлінуі бытыраңқылықты ұзартты. Түркі тілдес [[халық]]тар мен бірлестіктердің біртұтас мемлекетке бірігу үдерісін тежеді, бірақ мүлдем тоқтата алмады. Сонымен бірге монғол билігі Қазақстан халқының [[мұсылмандық]] Шығыспен, [[Еуропа]]мен, [[Қытай]]мен халықаралық сауда, мәдени байланыстарын кеңейтті. Сөйтіп, жаңа сипаттағы [[мемлекет]] белгілерін өмірге келтірді.

Мемлекеттің жоғарғы билеушісі — хан Шыңғыс әулеті өкілдеріне, [[тайпа]] мен ірі [[ру]] көсемдеріне арқа сүйеді. Түркі тайпа басшыларының көп ретте [[әмір]], [[бек]], [[би]], [[бай]] деген атаулары кең тарады. Көшпелі және отырықшы бұқара қараша деп аталды.

Жер [[қатынас]]тары Шығыстағы орта ғасыр [[қоғам]]ының әлеуметтік құрылысына ұқсас болды. Барлық жер [[мемлекет]] меншігі болып саналды. [[Шыңғыс хан|Шыңғыс]] әулетінен шыққандар осы иеліктің бір бөлігін (ұлысты) [[Шыңғыс хан|інжу]] ретінде алды. Бағыныштылықтың ұлыстық ([[Шыңғыс хан|еншілік]]) [[жүйе]]сі қалыптасты. Бұл — мемлекеттің әскери-әкімшілік [[құрылым]]ымен тығыз байланысты еді. Мұндай жүйе бұрынғы [[Қарахан әулеті]] дәуірінде [[икта]] (шартты түрде берілген жер иелігі) түрінде болғандығы белгілі. Иктаның жетілдірілген түрі — сойырғал пайда болды. Сойырғал дегеніміз — көшпелі ақсүйектердің малшылар мен отырықшы [[егіншілік]]пен айналысатын тұрғындарға үстемдігінің бір 126 түрі, сыйға берілетін [[шарт]]ты жер бөлігі. Тарихта сойырғалдар беру туралы Тоқтамыс пен Темір-Құтлық Жарлықтары сақталған. Сойырғалды Ақ Орда хандары, кейінірек қазақ хандары да кең түрде қолданды. [[Түркістан]] қалаларын ақсүйектердің еншісіне бөліп берді. Сойырғалдар тек тұрақты [[қызмет]]і үшін ғана емес, сонымен қатар нақты әскери қызметі үшін де берілді.

XIV—XV ғасырлардағы [[мемлекет]]терде бағынышты тәуелділік қатынастар — тархандық сый тарту жүйесі кең қолданылды. Мұндай сыйды алған адам мемлекет пайдасына салық [[төлеу]]ден, тоғыз рет жазалаудан босатылды.

Біртіндеп сыйға алынған жерлер [[мұрагерлік]] иелікке айнала бастады. Өзара [[қақтығыс]]тарда күшпен тартып алынған жерлер де жеке меншікке ([[мильк]]) айналдырылды.

Сонымен қатар [[Мұсылмандық|мұсылман діни]] мекемелері мен дінбасыларының жеке меншігі — [[вакф]]тың жерлер болды. XIV—XV ғасырларда Ақ Орда, [[Өзбек хандығы]] мен Моғолстандағы мемлекетті басқарудағы үлестік жүйе көшпелі ақсүйектердің өз үлесі ауданындағы отырықшы тұрғындарға [[билік]] жүргізуіне мүмкіндік берді.

Жоғарыда айтылған мәселелер [[Сырдария]] қалалары үшін болған ұзақ күрестің уәжін түсінуге көмектесері хақ. Үлестік басқару орталық биліктің ектемдігіне шек қойғанымен, оның өлсіз жағы — ұлыстардың (үлестердің) оқшаулануына, әулеттік [[күрес]]терге, өзара алауыздықтарға тосқауыл қоя алмады.

Ұлыстардағы мемлекеттік басқару ауқатты ақсүйектердің қолында болып, билеуші топтың қолында әскери-саяси билік және әкімшілік биліктер қоса шоғырланды. [[Тайпа]]лық бірлестік билеушілері ханға бағынышты тәуелділікті сақтады. Хан бағыныштылары ретінде [[соғыс]] бола қалған [[жағдай]]да ханға жасақ шығаруға және [[алым]]-[[салық]] төлеуге міндетті болды.

Ақ Орда, [[Моғолстан]], [[Әбілхайыр хандығы]], [[Ноғай ордасы]] этностық жағынан біртектес саяси құрылымдар еді. Олар ақсүйектердің мүддесін қорғайтын және [[қатар]]дағы малшы мен отырықшы халықты қанауға мүмкіндік беретін [[мемлекет]]тер болды. Дегенмен монғолдар далаға біршама орталықтандырылған [[өкімет]] идеясын ала келіп, жаңа жағдайларға бейімделген дала заңдарын жасады. Мысалы, [[Орталық Азия]] мен Қазақстанның оңтүстігіндегі Масұдбектің ақша реформасы ([[1271]] жылы), Кебек ханның реформалары ([[1321]] жылы) мемлекетті орталықтандыруға бағытталды.

Мемлекеттік кеңселерде түркі жазуы (ұйғыр жазуы) қолданылды. Халық арасында [[азшылық]] болған монғолдар XIII ғасырдың соңына қарай түркі тіліне кешіп, [[ислам діні]]н қабылдады. Осылайша монғолдар мұсылмандық (Шығыстық) мемлекеттілік [[дәстүр]]ін көбірек қабылдағандығын аңғаруға болады.

XIV—XV ғасырлардағы Қазақстан аумағындағы мемлекеттер тікелей дербес қазақ [[Мемлекеттілік|мемлекеттілігінің]] құрылуының алғышарты болды. Қазақ мемлекетінің [[пайда]] болуы мен даму [[тарих]]ы оның көпғасырлық дәстүрі мен терең [[тамыр]]ы болғандығын көрсетеді. Монғолдар жаулап алуынан кейін XIII—XV ғасырларда Қазақстан аумағында бірнеше [[мемлекет]] пайда болып дамыды және ыдырау кезеңін басынан өткізді. Бұл мемлекеттердің құрылу барысында жергілікті түркі тілдес [[халық]]тар елеулі рөл атқарды. Оны мемлекеттік [[құрылым]]ның дәстүрлі түрлерінің, кейбір [[лауазым]]дардың сақталғанымен түсіндіруге болады.<ref>Қазақстан тарихы: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық / Ә. Төлеубаев, Ж. Қасымбаев, М. Қойгелдиев, т. б. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2006. — 232 бет, суретті. ISBN 9965-33-633-4</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан тарихы]]

{{Kz-hist-stub}}

XI-XV ғасырлардағы Қазақстан аумағындағы мемлекеттер - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

Нұрлан Рахымжанов: /* Мемлекеттердің саяси құрылысы */

← Ескі түзетулер	19:36, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)