Moderator: 1 түзету

2025-04-25T18:26:06Z

1 түзету

Нұрлан Рахымжанов: Cat-a-lot: Аласталуда... Санат:Сәйкестендіру

2015-02-16T12:46:56Z

Cat-a-lot: Аласталуда... Санат:Сәйкестендіру

Жаңа бет

==Өлшеу әдістері==
[[Өлшеу]] – бірқатар құрылымдық элементтердің өзара қарым-қатынасын қамтитын күрделі процесс. Оларға жататындар: өлшеу міндеті, өлшеу [[объект]]ісі, қағидасы, [[әдіс]]і, [[өлшем құралы]] және үлгісі, өлшеу жағдайлары, өлшеу субъектісі, өлшеу қателіктері мен нәтижелері.

'''Өлшеу әдістері''' дегеніміз - нақты бір өлшеуіш міндет үшін таңдалған өлшеу қағидалары мен құралдарын пайдалану іс-әрекеттерінің жиынтығы. Өлшеу әдісі түсінігіне өлшеу қағидаларын теориялық негіздеумен қатар, өлшеу құралдарын қолдану іс-әрекеттерін әзірлеу де кіреді.

Өлшеу әдістері классификациясының ішінен өлшеу қағидалары мен құралдарын пайдалану іс-әрекеттерінің жиынтығы бойынша [[классификация]] кеңінен қолданылады. Бұл [[классификация]] бойынша '''тікелей бағалау әдісі''' және '''салыстыру әдісі''' ажыратылады (22-сурет)

* '''Тікелей багалау әдісі''' арқылы өлшеген кезде шаманың ізделетін мәні сәйкес бірліктерде градуирленген өлшем құралының есептеуіш құрылғысы бойынша анықтайды. Мысалы, [[циферблатты тараз]]ыда өлшеу, бұйым мөлшерін [[микрометр]] көмегімен анықтау немесе қысымды серіппелі [[манометр]]мен өлшеу.
* '''Шамамен салыстыру әдісі''' - өлшенетін шаманы өлшемнің жаңғыртатын шамасымен (мысалы, [[рычаг]]тық таразыда [[масса]]ны салыстыру) салыстыратын әдіс. [[Салыстыру]] әдістерінің ерекше белгісі өлшемнің өлшеу [[процедура]]сына тікелей қатысуында. Ал тікелей бағалау әдісінде өлшем өлшеу процесіне қатыспайды, оның мөлшері [[градуирлеу]] кезінде өлшем құралына алдын ала өлшеуіш құрылғысына беріліп қояды. Салыстыру әдісі кезінде [[салыстыру]] құрылғысы міндетті болуы қажет.
Өлшеммен салыстыру әдісінің бірнеше түрі бар:
* '''Нөлдік әдіс'''
* '''Дифференциалды әдіс'''
* '''Алмастыру әдісі'''
* '''Сәйкес келу әдісі'''

* '''Нөлдік әдіс''' - салыстыратын құрылғыға өлшенетін шаманың нәтижелі әсер етуі [[эффект]]ісі мен [[шама]]ның қарама-қарсы әсері нөлге келтірілетін өлшеммен салыстыру әдісі.

'''Мысал.''' Иықтары тең таразыда [[масса]]ны өлшеу, мұнда таразыға тх массаның әсері токір массасымен толық теңестіріледі (23, а-сурет).
* '''[[Дифференциал]]ды әдіс''' кезінде толық теңестіру жасалмайды, ал өлшенетін шама мен өлшемнің жаңғыртатын шамасының арасындағы айырма аспап шкаласы бойынша есептеледі. '''Дифференциалды әдіс''' дене [[температура]]сы мен қаттылығы сияқты шамаларды өлшеуде пайдаланылмайды.

'''Мысал.''' Иықтары тең таразыда массаны өлшеу, мұнда таразыға тх массаның әсері токір массасымен біршама ғана теңестіріледі, ал массалардың айырмасы масса бірліктерінде градуирленген таразы [[шкала]]сы бойынша есептеледі (23, б-сурет). Бұл жағдайда өлшенетін шаманың мәні, '''mx = m0 + Δm,''' мұнда '''Δm''' - таразы көрсеткіші.

:::'''23-сурет. Салыстыру әдістері'''
* '''Алмастыру әдісі''' — өлшенетін шаманы өлшемнің жаңғыртатын белгілі шамасымен алмастыру арқылы өлшеммен салыстыру әдісі. Мысалы; бұйымның мөлшерін рычагты [[микрометр]]мен өлшеу немесе [[электрлік шама]]ларды айнымалы ток көпірлері көмегімен өлшеу.

'''Мысал.''' Серіппелі таразыда өлшеу. Өлшеу екі іс-өрекетпен жасалады. Алдымен таразыға өлшенетін массаны салады және таразы көрсеткішінің жағдайын белгілейді. Сонан соң тх массасы то кір массасымен алмастырылады. Мұнда таразының көрсеткіші алғашқы жағдайдағы орынға келуі керек. Сонымен қатар '''mx = m0''' (23, в-сурет).
* '''Сәйкес келу әдісінде''' өлшенетін шама мен өлшеммен жаңғыртылатын шама арасындағы айырма шкала белгілерінің немесе [[период]]ты белгілердің сәйкес келуін пайдалану арқылы өлшейді.

'''Мысал.''' [[Стробоскоп]] көмегімен [[вал]]дың айналым санын өлшеу – [[вал]] [[период]]ты түрде жарық көзімен жарықтандырылады, ал жарық көзінің жиілігі [[вал]]да жасалған ен баңылаушыға қозғалмайтындай болып көрінетіндей етіп орнатылады. Шкалалардың негізгі және [[нониусты белгі]]лерінің сәйкес келуін пайдаланатын сәйкес келу әдісі сызықты мөлшерлерді өлшеу үшін қолданылатын штапгенприборларда жүзеге асырылады.<ref>Акишев К., Дарибаева Г. Стандарттау, метрология және сәйкестікті бағалау:
Оқулық. - Астана: Фолиант, 2008. - 256 бет. ISBN 9965-35-325-5</ref>

==Тағы қараныз==
* [[Эталондар дамуының болашағы]]
* [[Эталондар, олардың классификациясы]]
* [[Өлшем құралдарының түрлері]]
* [[Физикалық шамалар өлшемдер объектісі ретінде]]
==Дереккөздер==
<references/>

[[Санат:Стандарттау]]
[[Санат:Метрология]]

[[Санат:Техника]]
[[Санат:Машинажасау]]
[[Санат:Физика]]

{{Stub}}

[[pl:Narzędzia pomiarowe]]

← Ескі түзетулер	18:26, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Өлшеу процесінің элементтері - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

Нұрлан Рахымжанов: Cat-a-lot: Аласталуда... Санат:Сәйкестендіру