https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D3%A8%D0%BB%D1%88%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96Өлшемдердің метрлік жүйесі - Түзету тарихы2026-04-20T16:31:53ZМына уикидегі бұл беттің түзету тарихыMediaWiki 1.23.3https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D3%A8%D0%BB%D1%88%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96&diff=46729&oldid=prevModerator: 1 түзету2025-04-25T18:25:54Z<p>1 түзету</p>
<table class='diff diff-contentalign-left'>
<tr style='vertical-align: top;'>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">18:25, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td>
</tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div>
</td></tr></table>Moderatorhttps://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D3%A8%D0%BB%D1%88%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96&diff=46728&oldid=prevArystanbekBot: clean up, replaced: Пайдаланған әдебиет → Дереккөздер using AWB2014-06-03T17:44:27Z<p>clean up, replaced: Пайдаланған әдебиет → Дереккөздер using <a href="/index.php?title=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%AD%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B:AWB&action=edit&redlink=1" class="new" title="Қазақ Энциклопедиясы:AWB (мұндай бет жоқ)">AWB</a></p>
<p><b>Жаңа бет</b></p><div>'''Өлшемдердің метрлік жүйесі'''<br />
<br />
1. Физикалық шамалардың өлшем бірліктері бірден айқындалған жоқ. Бүгінгі қолданылып жүрген бірліктер - тарихи дамудың жемісі.<br />
<br />
Ертеде әр ел әр түрлі өлшемдер қолданып келді. Мысалы,<br />
қазақтар ұзындықты өлшеу үшін: [[қарыс]], [[елі]], [[сүйем]], [[табан]], [[құлаш]], шақырым сияқты бірліктерді пайдаланды. Сондай-ақ орыстың 1 [[верста]] аралығы 500 құлашқа (саженъ) тең. [[АҚШ]] пен [[Англия]]да осы уақытқа дейін ұзындықтың [[миля]], [[ярд]], [[фут]], [[дюйм]] деген бірліктері қолданылады. Өлшем бірліктердің осындай ала-құлалығы бір өлшемнен екінші өлшемдерге өтуді қиындатып,<br />
ұзақ есептеулерді талап етеді.<br />
<br />
2. Өлшем бірліктердегі жүйесіздік халықтар арасындағы сауда-саттықты қиындатып, өнеркәсіптің дамуына нұқсан келтірді.<br />
Міне, осыған байланысты 1793 жылы [[Франция]]да өткен Конвенцияда "Өлшемдердің метрлік жүйесін'' енгізу туралы аса маңызды шешім қабылданды. Оның негізіне ұзындықтың бірлігі [[метр]]<br />
алынды. [[Метр]] эталонында: ''Барлық уақытта, барлық халықтар үшін''! деген сөз қашап жазылды. Кейінірек (1875) өлшемдердің метрлік жүйесін көптеген елдер қабылдады. Оның негізінде өлшеулердің барлық салаларын қамтитын ''Халықаралық бірліктер жүйесі'' жасалды (1960). Ол қысқаша SI ({{lang-fr|Systeme International}}) деп белгіленеді. Халықаралық бірліктер жүйесінде (SI) жеті негізгі бірлік, солардың ішінде ұзындық бірлігі - [[метр]] (м), масса бірлігі - [[килограмм]] (кг), уақыт бірлігі - [[секунд]] (с) бар. Басқа бірліктер бұлардан шыққан туынды бірліктер болып табылады. Мысалы, аудан бірлігіне - [[квадрат<br />
метр]] (м2); көлем бірлігіне - [[куб метр]] (м3) алынады.<br />
<br />
3. Өлшемдердің метрлік жүйесінің негізіне барлық халықтардың санау тәсілдеріне ортақ ''ондық принциптің'' алынуы - оның ең басты артықшылығы. Расында да, ''ондық принцип" бойынша барлық еселенетін немесе бөлінетін бірліктер негізгі бірліктерді 10 санына көбейту немесе бөлу арқылы алынады.<br />
<br />
Осыған байланысты тіркес сөздердің ондық жүйесі жасалған.<br />
Мысалы, [[кило]] тіркесі мыңды білдіретін болғандықтан: <br />
* 1 километр (км) = 1000 [[метр]] (м); <br />
* 1 килограмм (кг) = 1000 [[грамм]] (г);<br />
* 1 киловольт (кВ)=1000 [[вольт]] (В) деп жазамыз.<br />
<br />
Сол сияқты [[милли]] тіркемесі мың бөліктің бір бөлігін білдіреді: <br />
* 1 миллиграмм - 1 [[грамм]]ның мыңнан бір бөлігі; <br />
* 1 миллиметр - 1 [[метр]]дің мыңнан бір бөлігі; <br />
* 1 миллилитр - [[литр]]дің мыңнан бір бөлігі, т.с.с.<br />
<br />
Өлшемдердің метрлік жүйесі бір өлшемнен екінші өлшемге өтуді, соның ішінде квадраттық және кубтық бірліктерге ауысуды жеңілдетеді. Мысалы,<br />
<br />
1 м =100 сантиметр (см) болғандықтан,<br />
<br />
1 м<sup>2</sup> =100<sup>2</sup> см<sup>2</sup> =10 000 см<sup>2</sup>, сондай-ақ<br />
<br />
1 см = 10 миллиметр(мм) немесе 1 мм=1 см: 10=0,1 см болғандықтан,<br />
<br />
1 мм<sup>3</sup> = (0,1 см)<sup>3</sup>=0,1<sup>3</sup> см<sup>3</sup> = 0,001 см<sup>3</sup>.<ref>Физика және астрономия. - Алматы: Атамұра,2007.ISBN 9965-34-634-8</ref><br />
<br />
==Дереккөздер==<br />
<references/><br />
<br />
{{Суретсіз мақала}}<br />
<br />
{{wikify}}<br />
<br />
[[Санат:Физика]]<br />
<br />
<br />
{{Phys-stub}}<br />
<br />
[[az:BS]]<br />
[[eo:Sistemo Internacia de Unuoj]]<br />
[[fa:سامانه استاندارد بینالمللی یکاها]]<br />
[[vec:SI]]</div>ArystanbekBot