Moderator: 1 түзету

2025-04-25T19:26:32Z

1 түзету

19:37, 2017 ж. қаңтардың 28 кезіндегі Wenislawski деген

2017-01-28T19:37:07Z

Жаңа бет

[[Сурет:Diagrama de los pulmones-c2.svg|thumb|Өкпе]]
{{Дем алу жүйесі}}
'''Өкпе''' (''Pulmones'', {{lang-la|pulmo}} – өкпе) — адам мен жануарлардың тыныс алу органы. Пішіні жартылай конус тәрізді, оның төменгі жағы немесе негізі ойыстау біткен, кеуде қуысын іш қуысынан бөліп тұратын көк етке кіріп жатады. Жоғарғы жағы сүйір, бұғана сүйегінен 2 – 3 см-дей шығып, мойынның төменгі бөлігіне еніп жатады. Сыртында сірлі қабық – өкпеқап ([[плевра]]) болады. Өкпеге ауатамырлары ([[бронх]]), өкпе артериясы келеді де, одан екі өкпе венасы шығады. Сол жақ өкпе екі бөліктен (жоғарғы, төменгі), ал оң жақ өкпе үш бөліктен (жоғарғы, ортаңғы және төменгі) тұрады. Өкпеішілік ауатамырлар жүйесі тармақты ауатамыр түзеді, бөліктік ауатамырлардың ұшындағы тармақтары ауатамыршаларға (бронхиолаларға) бөлініп, тыныс алу бөлігіне өтеді. Ауатамыршалары көпіршікті жолдар түзеді де, оның ішінде өте көп майда көпіршіктер ([[альвеол]]дар) болады. Ересек адамның екі өкпесіне 700 млн-нан астам көпіршік сияды. Жан-жағын қантамырлар капиллярлары қоршаған көпіршектерде газ алмасу жүреді. Өкпеде жұтқан ауа қанға өтеді, [[көмір қышқыл газы]] қаннан ауаға шығады. Адамның жалпы орташа өкпе сыйымдылығы – 2680'120. Өкпе дене температурасының тұрақтылығын сақтауға, [[қан ұюы]], [[ақуыз]], май және [[көміртек]] алмасу процестеріне қатысады.<ref>Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6</ref> Көп кездесетін өкпе аурулары: ''[[өкпе қабынуы]], [[өкпе қатерлі ісігі]], [[туберкулез]]'', т.б.
Өкпе омыртқалылардың эволюциялық даму барысында [[девон кезеңі]]нде тіршілік еткен сауытты және саусаққанатты балықтарда, ал [[палеозой]]да – қостынысты балықтарда пайда болды. Кейбір құйрықты қосмекенділерде (мысалы, өкпесіз саламандрда) өкпе болмайды. Қазіргі кезде тіршілік ететін қостыныстыларда, [[қосмекенділер]]де, кейбір бауырымен [[жорғалаушылар]]да ([[гаттерия]], [[жармасқы]]) газ алмасу жүретін бір бөлікті өкпенің үстіңгі беті дәнекерұлпалы-бұлшықетті перде бөлетін ұяшықтар немесе көпіршік түзілістер есебінен ұлғаяды. [[Кесіртке]]лер мен [[жылан]]дарда перделер күрделіленіп ұзарады. [[Тасбақа]], келестерде, негізінен қолтырауындарда күрделіленген перделер көп бөлікті өкпе түзеді. Құстардың өкпесі тығыз, оны ауамен ауа қапшықтары жүйесі толтырады. [[Сүтқоректілер]]дің өкпесі кеуекті, майысқақ, сондықтан оның көлемінің ұлғаюы өкпе ішіндегі шеміршекті қаңқа мен тегіс бұлшық еттің дамуына байланысты.<ref name="source1">"Қазақ Энциклопедиясы"</ref>

==Өкпедегі газ алмасу==
[[Адам]] құрамында 21% [[оттек]], 79% [[азот]], 0.03% [[көмірқышқыл газ]]ы бар атмосфералық ауамен тыныс алады. Дем шығарғандағы ауада 16% [[оттек]], 4.0% [[көмірқышқыл газ]]ы және 79% [[азот]] болады. Дем алғандағы және дем шығарғандағы ауа құрамындағы [[оттек]] пен [[көмірқышқыл газ]]ының айырмашылығы - өкпедегі [[газ алмасу]] нәтижесі болып табылады. Өкпеде [[газ алмасу]] [[диффузия]] жолымен жүреді. Өкпе [[капилляр]]ына түскен [[вена]] қанында [[оттек]] аз, [[көмірқышқыл газ]]ы көп. Сондықтан [[альвеола]] ауасындағы [[оттек]] [[қан]]ға араласады, ал [[көмірқышқыл газ]]ы қаннан өкпе альвеоласына түседі. Өкпедегі [[газ алмасу]]ды '''сыртқы тыныс алу''' дейді. Қандағы [[оттек]] [[эритроциттер]]ге өтеді де, [[гемоглобин]]мен берік емес байланысып, оксигемоглобин түзеді. [[Вена]] қаны [[артерия]] қанына айналады да, өкпе венасы арқылы [[жүрек]]ке, одан қанайналымның үлкен шеңберінің тамырларына түседі. [[Көмірқышқыл газ]]ы альвеоладан ауа тасымалдайтын жол арқылы сыртқа шығарылады.<ref>Биология:Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. Алматы: «Атамұра» баспасы, 2008. ISВN 9965-36-557-1</ref>

==Өкпе қабынуы==
'''Өкпе қабынуы''', ''[[Пневмония]]''.

==Өкпе қатерлі ісігі==
'''Өкпе қатерлі ісігі''', өкпе рагы – адам өкпесіне түскен қатерлі ісік; созылмалы ауру. Өкпе қатерлі ісігінің пайда болуына сыртқы және ішкі себептер әсер етеді. Сыртқы себептерге: тыныс алу жолдары мен өкпеге физикалық, химиялық, канцерогендік заттармен ластанған ауаның, зиянды заттардың (шаң-тозаң, [[асбесвт]], [[хром]], т.б.) енуі, темекіні жиі тарту; ал ішкі себептерге: өкпедегі әр түрлі созылмалы қабынулар, иммундық жүйке қызметінің төмендеуі жатады. Өкпе қатерлі ісігіне әйелдерге қарағанда 45 – 60 жас аралығындағы ер адамдар жиі шалдығады. Бұл дерт [[анатоммя]] тұрғыдан төрт топқа (жалпақ клеткалы, бездік, бронхоальвеолярлық, пісіп жетілмеген) жіктеледі. Ісік клеткаларының пісіп-жетілуі неғұрлым төмен болса, соғұрлым оны болжау қиынға түседі, ісік тез өсіп, ауру асқынады, яғни бөгелме ісіктер пайда болады. Өкпе қатерлі ісігінің клиникалық белгілері оның орналасқан жеріне, кеңірдек қуысының ісікпен бітелу дәрежесіне, бөгелме ісіктердің болу, болмауына тікелей байланысты. Дерт алғашқыда кеуденің шаншып ауруымен (әсіресе дем алған кезде) басталады. Бұл кезде науқас құрғақ жөтеледі, сонан соң жабысқақ қақырық пайда болып, оған қан араласады. Адам ентігіп, демігеді, дене қызуы көтеріліп, қатты жүдейді. Ауру асқынғанда қатерлі ісік клеткалары қан мен лимфаға араласып, бүкіл организмге таралуы мүмкін. Мұндай жағдайда ешқандай ем қолдануға мүмкіндік болмайды. Ауруды анықтау үшін: жалпы клиника ([[анамнез]], сипау, кеудені тыңдау, т.б.); параклиника ([[рентген]], [[компьютерлік томография]], [[ультрадыбыс]] арқылы, т.б.); [[бронхоскопия]], [[бронхография]], т.б. әдістер қолданылады. Диагноз қою қиындағанда диагностик. және емдік [[торакотомия]] (кеуде қуысын ашу) жасалынады. Емі: ісікке қарсы дәріні кешенді және араластыра беру, хирургиялық операция жасау, сәулемен емдеу, химиялық терапия әдістерін қолдану.

==Өкпе секвестрациясы==
'''Өкпе секвестрациясы''' — өкпедегі тканьнің өлі етке айналып, айналадағы тірі тканьнен дербес бөлінген бір бөлігі, дамудың ақауы, әдетте ауытқып дамитын өкпе тканінің бір бөлігі аз [[қан]] айналымында әдеттегі анатомиялық-физиологиялық байланыстан (кеңірдек тарамы мен қан тамырларынан) бөлінеді және үлкен қан айналымында әдетте қолқадан бұрылып кететін [[күре тамыр]] қанымен жабдықтандырылады.<ref>Пульмонология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі. Алматы: Ана тілі. 1996. ISBN 5-630-00473-5</ref>

==Сильвестрдің өкпедегі ауа тазартқыш тәсілі==
'''Сильвестрдің өкпедегі ауа тазартқыш тәсілі''' — өкпедегі жасанды [[ауа]] тазартқыш тәсілі, шалқасынан жатқан зақымданушының қолын басына қойып, демін ішке жұтқызу, ал демді шығарғанда қолын түсіріп, оның көкірек қуысын қысып сығу.<ref>Биология:Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. Алматы: «Атамұра» баспасы, 2008. ISВN 9965-34-812-Х</ref>
== Тағы қараңыз ==

* [[Өкпе сыйымдылықтары]]

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Анатомия]]
[[Санат:Тыныс алу жүйесі]]
[[Санат:Пульмонология]]

← Ескі түзетулер	19:26, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Өкпе - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

19:37, 2017 ж. қаңтардың 28 кезіндегі Wenislawski деген